Oğuz Çetinoğlu: Söylediklerinizin özeti mahiyetinde; (eskilerin ifadesiyle; efradını câmi, ağyarını mâni ölçülerinde)  On Muharrem matem günü ve aşure pişirilip dağıtılması geleneği hakkında kısa bir değerlendirme lütfeder misiniz?

Prof. Dr. Adnan Demircan: On Muharrem’in yas ile yâd edilmesinin bir gelenek olduğu, İslâm’ın yas kültürüne uymadığı ifade edilmelidir. Öte yandan Aşure pişirip dağıtmanın, Hz. Hüseyin’in şehadetini kutlama anlamına gelebilecek hiçbir temeli yoktur. En azından günümüzde böyle bir bağlantı kurulmamaktadır. Bugün ülkemizin bazı bölgelerinde Aleviler dahi, 10 Muharrem’de aşure pişirip dağıtmaktadırlar. Aşure pişirme âdeti Osmanlılar döneminde saray başta olmak üzere vakıflarda ve tekkelerde özenle icra edilen bir âdetti. Bu sayede insanlara tatlı dağıtılıyordu. Birçok vakfın vakfiyesinde 10 Muharrem’de aşure pişirilip dağıtılmasına dair maddeler bulunmaktaydı.

Çetinoğlu: Sorularla sınırlı kaldığınız için belirtme imkânı bulamadığınız bilgiler varsa lütfeder misiniz?

Prof. Demircan: Benim beklentim, Alevi ve Şiî kardeşlerimizin mâtem uygulamalarını sorgulamaları ve gözden geçirmeleri, Sünnî kardeşlerimizin de Hz. Hüseyin’in şehadetiyle bağlantısı olmasa ve sosyal dayanışma açısından güzel bir âdet olsa da Hz. Hüseyin’in şehit edildiği günde İslâm dünyasının bazı yerlerinde ve ülkemizde yas tutan kardeşlerimiz varken aşure pişirip dağıtma âdetini gözden geçirmeleridir. Örneğin bugünün anısına pişirilen aşurenin bedeli, ülkemizdeki ya da dünyanın başka bir yerindeki ihtiyaç sahibi mazlum kardeşlerimize gönderilebilir. Kardeşlik fedakârlık gerektirir. Eğer bazı insanlar Hz. Hüseyin’in şehadetiyle aşure dağıtımı arasında bağ kuruyorlarsa, veya bu konuda onları ikna etmek, veyahıt da bu uygulamayı gözden geçirmek gerekir.

On Muharrem Kerbela Olayı ve Âşurâ Günü

Kullanmakta olduğumuz Miladî Takvime göre 23 Ekim 2015 Cuma günü, Hicrî Takvime 10 Muharrem 1437’ye tekabül etmektedir.  10 Muharrem günü, bütün Müslümanlar tarafından ‘Aşure Günü‘ olarak bilinir.

1335 yıl önce bu gün, 10 Muharrem 61 tarihinde, İki Cihan Serveri Peygamberimiz Hz. Muhammed (sav) Efendimizin torunu, Hazret-i Ali (kv) Efendimizin oğlu Hazret-i Hüseyin (ra) Efendimiz ve berâberindeki 72 kişi, Emevi Halifesi Muaviye’nin oğlu Birinci Yezid’in adamları tarafından, günümüzde Irak sınırları içerisinde bulunan Kerbela Mevkii’nde şehit edilmiştir. Bu sebeple 10 Muharrem, İslam âleminde ‘hüzün ve ibret günü‘ olarak idrak edilir. ‘Kerbela Olayı’, bütün Müslümanların ciğerini dağlayan ve ibret alınması gereken fâcianın adıdır.

Kerbela Olayı niçin ve nasıl yaşandı?

Peygamber Efendimiz (sav)’in ebedî âleme doğuşundan sonra sırasıyla Hz. Ebubekir (ra), Hz. Ömer (ra) ve Hz. Osman (ra) Halife oldular. Hz. Osman asîler tarafından öldürülünce Hz. Ali (kav) Miladî takvime göre 661 yılında Halifelik makamına oturdu.

Hz. Ömer döneminde, 641 yılında Şam vâlisi olarak tâyin edilen Muaviye, 661 yılına gelindiğinde Suriye topraklarının tamamını hâkimiyet altına almıştı. Mekke’de ise, Hz. Ali’nin vasiyeti üzerine büyük oğlu Hz. Hasan halife oldu. Hz. Hasan bir müddet sonra Muaviyenin baskıları ve vaatleri üzerine halifelikten feragat etti. Evine ve mescidine kapanıp Müslümanlara İslamiyet konusunda dersler vermeye başladı. Kısa bir süre sonra da eşlerinden biri tarafından zehirlenerek şehit edildi. Ağabeyinin sehâdeti üzerine Hz. Hüseyin Halife ilân edildi. Suriye’de ise Muaviye öldü, vasiyeti üzerine oğlu Yezid, babasının hâkimiyeti altına aldığı bölgenin halkından biat^(*) aldı ve kendisini bütün Müslümanların halifesi olarak ilan etti.

Hz. Hüseyin, Yezid’in kendisine biat etmesini istedi. Yezid, çok sert bir şekilde bu isteği reddetti.

Hz. Hüseyin, amcasının oğlu Müslim’i, halkın görüşlerini almak maksadıyla Kûfe’ye gönderdi.  Müslim, Hz. Hüseyin için 20.000’e yakın insandan biat aldı. Kûfeliler, Hz. Hüseyin’i şehirlerine dâvet ettiler.  Hz. Hüseyin, aile efradı ve akrabalarını da yanına alarak taraftarları ile birlikte ve Yezid ile yüz yüze görüşmek için Kûfe’ye gitmek üzere yola çıktı. Maksadı savaşmak değildi. Çünkü yanındaki insanların, sayı ve silah olarak Yezid’in ordusunun karşısına çıkabilecek gücü yoktu. Zâten daha yolda iken kafileden ayrılanlar oldu.  Kûfe yakınlarındaki Kerbela mevkiine geldiklerinde Yezid’in gönderdiği 1.000 kişilik bir ordu onları durdurdu. Ayrıca 4.000 kişilik bir ordu daha geldi. Hz. Hüseyin, Yezid’in ordu komutanının gönderdiği elçiye, Kûfelilerin dâveti üzerine geldiğini, kayıtsız şartsız teslim olması talimatına karşılık; 1-Mekke’ye geri dönmesine, 2-Problemin çözümü için Yezid ile yüzyüze görüşmek için Şam’a gitmesine, 3-Uç bölgelerde kîfirlerle savaşın devam ettiği bir bölgeye giderek orada cihad etmesine izin verilmesini istedi. Tekliflerin hiçbirini kabul etmeyen Yezid’in ordu komutanı çatışmayı başlattı. Hz. Hüseyin ve

berâberindeki 72 kişi şehit edildi. Şehit edilenlerin cesetleri çarpışma alanında bırakılarak kesik başları, İslam’ın savaş mevzuatındaki hükümlerine aykırı olarak Kûfe’ye götürüldü.

Cereyan eden hâdiselerden ve neticesinden çok üzüldüğünü açıklayan Yezid, ordu konutanını vazifesinden azletmediği gibi, onu daha yüksek bir makama tâyin etti.

On Muharrem ve aşure günü

Kerbelâ’da yaşananlar için Şiî ve Alevîler tarafından Muharrem Orucu tutulur ve ağıtlar söylenerek törenler yapılır, yas tutulur. Ehl-i Sünnet inancında yas tutma geleneği olmadığından Sünni Müslümanlar oruç tutarlar ve şehitler için mevlid okuturlar.

Hz. Muhammed (sav)’in torunu Hüseyin’in Kerbelâ’da öldürülmesi hadisesi, Sünnilik’te de üzücü bir olay olarak kabul edilir. Hiçbir Müslüman, çocuğuna ‘Yezid‘ ve ‘Muaviye‘ isimlerini koymaz.

Ülkemizde; şehitleri anmak maksadıyla evlerde aşure denilen çorba ile tatlı karışımı yiyecek hazırlanır, kâseler ve tabaklar içerisinde komşulara dağıtılır. İster Sünni olsun, ister Alevi; bâzı aileler, Şi’îlikteki ’12 İmam’ kavramına izâfeden, aşureyi 12 çeşit malzeme ile pişirirler.

Kerbela Olayı, yalnızca Şi’îlerin ve Alevilerin değil, bütün Müslümanların acılı günüdür. Bu sebeple,  Osmanlı Devleti’nde ve Cumhuriyetin ilk 50 yılında,  Muharrem ayının ilk on günü, öğle ezanları, ağıt havasını andıran Hüseynî makamında okunurdu. Bu uygulama, Kerbelâ hüznünün, Türk-İslâm toplumunun tamamı tarafından paylaşılmış olmasının göstergesi idi. Nedense zaman içerisinde unutuldu veya uygulayıcıları azaldı. Alevi-Sünni yaklaşımına katkı sağlaması bakımından acının müşterek olduğunun mânâlı bir ifâdesi olan bu güzel geleneğin ihya edilmesinde faydalar vardır.

Şehit Hz. Ali ve O’nun şehit oğlu Hz. Hüseyin; filozof ve sosyolog İbn-i Haldun’a göre; akıllı ve içtihat sâhibidir. Yâni âyet ve hadisleri anlamaya ve doğru şekilde yorumlamaya muktedirdir. İbn-i Haldun’a göre adâletli bir halife olmayan Yezid’in saflarında savaşmak caiz değildir. Hüseyin’e karşı asker göndermesi fâsıklığını kuvvetlendirir. Bu sebeple Hz. Hüseyin’in şehit, ecirli ve sevaplı olduğunu belirtir.

Büyük Türk şâiri Fuzûlî, Hz. Hüseyin için en etkili şiiri yazmıştır:

Düştü Hüseyin atından Sahra-i Kerbela’ya,

Cibril koş haber ver Sultanı Enbiya’ya

Hz. Hüseyin Efendimiz ve arkadaşları, bu acı hâdisedeki asil duruşları ve doğruluk adına samimi yürüyüşleri ile sonsuza kadar müminlerin gönüllerinde en seçkin köşedeki tahtlarında oturacaklardır.

Onlara her türlü zulmü reva görenler ise Müslümanların ortak vicdanında ebediyen mahkûm konumunda kalacaklardır.

Bizler bu olayın ıstırâbını yaşarken, aynı acıların bir daha tekrarlanmaması için; 10 Muharrem’i doğru okuyup anlamaya kendimizi mecbur hissetmeliyiz. Kerbela Olayı’ndan ibret almalıyız. Vaktiyle yaşanan acıları, Alevi-Sünni kardeşliğini pekiştirmek için fırsat olarak değerlendirmeliyiz.

Kerbela şehitlerini rahmetle anıyor, Şiî ve Alevi kardeşlerimizin acılarını gönülden paylaşıyorum.

Cenab-ı Allah, hepimizin yar ve yardımcısı olsun. Gücünden ve Bir’liğinden bizleri hisseyâb eylesin.

^(*)Biat: Arapça olan kelimenin aslı ‘Bey’at ‘ tır. Bağlılık, itimat bildirmek anlamlarına gelir. Hz. Peygamber, kendini tasdik edenlerden sadakat yemini almıştır. Ancak bu aslında, Hz. Peygamber’in şahsına değil, O’nun aracılığıyla Allah’adır. Kur’ân-ı Kerim’de, ‘Gerçekte sana bey’at edenler, Allah’a bey’at etmiş olurlar.’ Buyrulmaktadır.  (Fetih Sûresi, 10. Âyet)

İslâm tarihinde devlet başkanının tâyin veya tespit yollarından biri biat usulü olup, bir bakıma günümüzdeki seçim sistemini karşılamaktadır. Tarihî uygulaması bakımından biat, seçme ehliyetine sâhip kişilerin, seçilme ehliyetini haiz bir kimseyi seçip ona sadakatlerini bildirmeleri şeklinde yapılır. Bilindiği gibi Hz. Peygamber bir halife tayin etmeden vefat etmiştir. Hz. Peygamber’in vefatından sonra ashab ^(**), Benî Saide denilen yerde toplanarak devlet başkanlığı konusunda görüşmüşler ve Hz. Ömer’in teklifi ile Hz. Ebû Bekir’e biat etmişlerdir.

Şam vâlisi Muaviye de hâkimiyeti altında bulunan Suriye halkından biat almıştır. İslam hukuku uzmanlarının belirttiğine göre, ülke halkının tamamından biat almaya gerek yoktur. Toplumun ileri gelenlerinden ile yöneticilerden biat alınması yeterlidir. Muaviye’nin Suriye halkından biat alması İslam hukukuna uygun ise de, devletin ikiye bölünmesi anlamına gelmektedir. Zaman içerisinde de iki devlet arasında savaş olması ve İslam Devleti’nin zayıflaması söz konusu olacağından, Hz. Hüseyin halife ve merkezde bulunan devlet başkanı olduğu ülkesinin bütünlüğünü korumak için mücâdele etmekte elbette haklıdır.

^(**)ashab: Sahabî kelimesinin çoğuludur. Sahabî, Hz. Peygamber devrinde yaşamış, Müslüman olarak Hz. Peygamberi görmüş, O’nun sohbetinde bulunmuş ve Müslüman olarak vefat etmiş olan şahıstır.

Kerbela Şehitlerinin İsimleri:
1- Abdullah oğlu Avf, 2- Abdullah-i Muhyi oğlu Ömer, 3-. Abdullah oğlu Sa’d, 4-. Abdullah-i Yezmi oğlu Abdurrahman, 5- Akîl oğlu Câfer, 6- Akîl oğlu Müslim, (Küfe’de) 7- Akil oğlu Abdurrahman, 8- Amr Kelbi oğlu Abdullah, 9- Avf oğlu Avn, 10- Avsece-i Azerbaycanî oğlu Müslim, 11- Cebâve oğlu Ömer, 12- Câfer oğlu Abdullah’ın oğlu Muhammed, 13- Câfer (İslam ordusunun müezzini), 14- Deccâne oğlu Abdullah, 15- Deccâne oğlu Sa’d, 16- Enes oğlu Mâlik, 17-Enes oğlu Muhammed, 18- Farrat oğlu Ömer, 19- Firûzan (İmâm Hüseyin’in kölesi), 20- Fâris oğlu Gulam (İmâm Zeynel Abidin’in hizmetçisi), 21- Gûlam Selman (Basra’da şehit oldu), 22- Gulam oğlu Urve (Hûr’un kölesi), 23- Hâni Baba (Urve ve Hz. Ali’nin kızkardeşi Ümmehâni’nin oğludur), 24- Hasan-i Hemedanî oğlu Berir, 25- Hûr oğlu Ali, 26- Hanzala oğlu Said, 27- Hassen oğlu Zehir, 28- Hz. Ali oğlu Hz. Hüseyin, 29- Hz. Ali oğlu Avn, 30- Hz. Ali oğlu Abdullah, 31- Hz. Ali oğlul Celal Abbas, 32- Hz. Ali oğlu Ebubekir, 33- Hz. Ali oğlu Fazl, 34- Hz. Ali oğlu Osman,  35- Hz. Hasan oğlu Abdullah, 36- Hz. Hasan oğlu Kâsım, 37- Hz. Hüseyin oğlu Ali Ekber, 38- Hz. Hüseyin oğlu (Mâsum) Ali Asgar (Abdullah Ekber), 39- Hz. Hüseyin oğlu (Masum) Kâsım, 40- Halit oğlu Ömer, 41- Harir oğlu Hamza, 42- Hâris oğlu Cebâve, 43- Hâris oğlu Yusuf,  44- Kays bin A’rabî, (Küfe’de)  45- Kelbi oğlu Veheb, 46- Ma’kel oğlu Enes, 47- Malik oğlu Vekkas, 48- Meşkûr (Hz. Müslim’in çocuklarının zindancısı), (Küfe’de)  49- Mezahir oğlu Habib, 50- Mikdâd oğlu Muuhammed, 51- Muhacir-i Câfî oğlu Zeyd,  52- Muhammed-i Kesiyr, (Küfe’de)  53- Muhammed Kesiyr oğlu Mahdum, (Küfe’de) 54- Muta oğlu Ömer, 55- Müslim-i Azerbaycanî’nin oğlu (ismi bilinmiyor), 56- Müslim Akîl oğlu Abdullah, 57- Müslim Akil oğlu İbrahim, (Küfe’de)  58- Müslim Akil oğlu Muhammed, (Küfe’de) 59- Müslim Hammad, 60- Müslim Mazenî oğlu Yahya, 61- Ömer oğlu Halit, (veya Halil) 62- Raf’i oğlu Hilâl, 63- Rebîa oğlu Kays, 64- Riyah oğlu Hûr, 65- Riyah oğlu Mıs’ab (Hûr’un kardeşi), 66- Saad (Ebu Tâlip’in kölesi), 67- Sad oğlu Hanzala, 68- Seviyd oğlu Şit, 69- Ubeyd oğlu Şerih, 70- Urve oğlu Abdurrahman, 71- Utbe-i Vekkas oğlu Haşim, 72- Utbe oğlu Mâlik, 73- Ziyad Şaabi oğlu Zeyd,

Oğuz Çetinoğlu: Çağdaş Abdullah bin Sebe’ler⁽⁶⁾ fitneye devam ediyorlar denilebilir mi?

Prof. Dr. Adnan Demircan: Müslümanlar arasında fitne çıkarmak isteyen insanların, kurumların ve hatta devletlerin olduğu muhakkaktır. Zira bizim ihtilaflarımız, başkaları için çıkar elde etme kaynağı olarak kullanılıyor. Bu sebeple eskiden olduğu gibi fitneden nemalanan insanlar, bugün de İslâm dünyasında ihtilaflar çıkarma ve ayrılıkları derinleştirme çabası içinde olacaklardır. Bunu ifade ettikten sonra, bir bahs-i diğer olarak şunu da söylemek isterim ki, fitnenin sembolü olarak görülen Abdullah b. Sebe’nin tarihî kişiliği hakkında ciddî şüpheler taşıyan insanlardan birisiyim. Bir tarihî kişilik olarak Abdullah b. Sebe yoksa da Müslümanların ihtilaflarından beslenen insanlar, her zaman olmuştur.

Çetinoğlu: Büveyhîlerin⁽⁷⁾ baskılarından kurtulan Abbasilerin,⁽⁸⁾ On Muharrem gününde bayram şenlikleri düzenlediklerine dair bilgilere bazı kaynaklarda rastlanıyor. Öyle mi olmuş?

Prof. Demircan: On Muharrem yas etkinliklerinin ilk defa Şiî bir hanedan olan Büveyhîler döneminde Muizzüddevle’nin emirliği döneminde resmî olarak düzenlendiği kaynaklarda anlatılır. Bu âdet, hicrî 352 (miladî 963) yılında başlamış. Rivayetlerden anlaşılmaktadır ki, Büveyhîlerden önce de halk arasında bir yas geleneği vardı. Hatta Hz. Hüseyin’in şehadetinden hemen sonra Kûfe’ye⁽⁹⁾ götürülen aile fertleri Kûfeli hanımların ağıtlarıyla karşılanmış; buna şâhit olan Hz. Hüseyin’in oğlu Ali Zeynelabidin⁽¹⁰⁾ kendilerine saldıran ordunun Kûfelilerden müteşekkil olduğunu hatırlatarak hayretini ifâde etmiştir.

Günümüzde Şiî dünyanın birçok bölgesinde abartılı gösterilerle icra edilen törenlerin başlangıcı, Büveyhîler dönemindeki törenlerdir. Bununla birlikte Şiî dünyanın her tarafında bu törenler icra edilmemektedir. Mesela Şîa’nın bir kolu olan Yemen Zeydîlerinde⁽¹¹⁾ Kerbela ile ilgili mutantan yas törenleri yapılmamakta, sadece birkaç salon etkinliğiyle anma yapılmaktadır.

Büveyhîler döneminde hem Kerbela yas törenleri, hem de Hz. Ali’nin velayetinin ilan edildiği gün olduğuna inanılan 18 Zilhicce günü Gadir bayramı⁽¹²⁾ olarak kutlanmış; bu kutlamalar sırasında zaman zaman meydana gelen taşkınlıklar sebebiyle Şiîlerle Sünnîler arasında tartışma ve kavgalar, hatta öldürme olayları meydana gelmiştir.

Tarihçi İbn Kesîr^(13), Sünnîlerin Gadir bayramına alternatif olarak -Hz. Ebû Bekir’in Sevr mağarasında Hz. Peygamber’le bulunduğu günün hâtırâsına- bir hafta sonra ‘Gar [Mağara] Bayramı⁽¹³⁾‘ denen bir bayram ihdas ettiklerini ve iki tarafın câhillerinin iç savaşı andıran kavgalara giriştiklerini anlatır.

Abbasîlerin, Büveyhîlerin baskılarından kurtuldukları 10 Muharrem günü şenlikler yaptıkları iddiası doğru değildir. Abbasîleri Büveyhîlerin nüfuzundan kurtaran Selçuklulardır. Bu dönemde dahi ahalinin önemli bir kısmının Şiî olduğu hesaba katılırsa böyle bir kutlamanın gerçekçi olmaması gerekir. Kaldı ki, Sünnî gelenekte esas olan 10 Muharrem günü, bir gün öncesi ya da sonrasıyla birlikte oruç tutmaktır. Oruç tutma ise, bayram ve kutlamanın değil, olsa olsa hüznün ifâdesi olabilir. Ancak Sünnî dünya bu orucu Hz. Peygamberin sünneti olarak tutmaktadır.

Çetinoğlu: Günümüz Türkiye’sinde durum nedir?

Prof. Demircan: Ülkemizde Alevî ve Caferî⁽¹⁵⁾ kardeşlerimiz, Kerbela yasını farklı etkinliklerle tutarlarken Sünnîlerde Kerbela ile ilgili son yıllarda görülen bazı anma programları dışında bir etkinlik yoktur.  Sünnîlerin tuttukları orucun veya pişirilip dağıtılan aşurenin Kerbela veya Hz. Hüseyin’in şehadetiyle ilgisi olmadığı herkesçe malumdur.

Çetinoğlu: Aşure pişirip dağıtma geleneği, Nuh Aleyhissalam’ın⁽¹⁶⁾ gemisindeki son erzak kalıntılarıyla yapılan aş ile başladığı bilgisi güvenilir hangi kaynakta yer alıyor?

Prof. Demircan: Bu bilgi, bir efsane olarak halk arasında anlatılagelmiştir. Hz. Nuh’un gemisinin Cudi Dağı’na⁽¹⁷⁾ indikten sonra aşure aşı pişirildiği hususu bir kaynakta yer alsa bile Hz. Nuh döneminde meydana gelen bir olgu ile ilgili bilginin binlerce yıl sözlü gelenek içinde korunabilmesi mümkün değildir. Bu sebeple buna efsane olarak bakmak yerinde olur.

Çetinoğlu: Nuh’un gemisinin Cudi Dağı’nda 10 Muharrem günü veya muharrem ayının herhangi bir gününde demir attığına dair bilginin kaynağı nedir?

Prof. Demircan: Bizim en eski siyer ve tarih kaynaklarımızdan biri olan hicrî 230 (miladî 845) yılında vefat eden İbn Sa’d’ın⁽¹⁸⁾ Kitâbü’t-Tabakâti’l-Kebîr⁽¹⁹⁾ adlı eserinde Hz. Nuh’un gemisinin Cudi dağına 10 Muharrem günü demir attığı rivayet edilir. Kitapta geçen ifade şöyledir: ‘Muharrem’in (onunda) Âşurâ(20) günü gemiden çıktılar. Bu yüzden isteyenler Âşura günü oruç tutarlar.’ Buna göre Hz. Nuh ve kavminden inananların altı ay kadar yükselen su üzerinde dolaşan gemiden kurtuluşlarına karşı bir şükür ifadesi olarak oruç tutulmaktadır.

Büveyhîler döneminde resmî kutlama törenleri başlamadan 120 yıldan fazla bir zaman önce vefat eden İbn Sa’d’ın kitabında yer alan bu bilgi, Hz. Nuh dönemi ile ilgili anlatılanların doğru olduğunu ispatlayamayacak bir rivayet olsa da âşurâ kültürünün Büveyhîlerin iktidarından önce İslâm toplumunda mevcut olduğunu gösterir. Ancak dikkat edilirse burada aşure pişirmekten değil, oruç tutma geleneğinden söz edilmektedir ki, bunun da Hz. Hüseyin’in şehadeti vesilesiyle sevinç duyma ile ilişkilendirilmesi mümkün değildir.

Çetinoğlu: Musevilerin 10 Muharrem günü oruç tuttukları bilgisi doğru mu?

Prof. Demircan: Bugün Musevîler 10 Muharrem’de oruç tutmamaktadırlar. Kaynaklarımız Yahudilerin Hz. Musa’nın liderliğinde Mısır’dan çıkışlarının hâtırâsına Âşurâ günü oruç tuttukları, bunun üzerine Hz. Peygamber’in de Medine’ye hicret ettikten sonra bunu öğrendiğinde kendilerinin Musa’ya sahip çıkmada daha çok hak sahibi olduklarını söyleyerek Müslümanlara bugün oruç tutmayı emrettiği, ancak Ramazan orucunun farz kılınmasından sonra Müslümanları Âşura orucu tutup tutmama hususunda muhayyer bıraktığını naklederler. Ancak bu rivayette şöyle bir problemli durum var: Yahudilerin Mısır’dan kurtuluş günü bir etkinlik yapmaları gerekirse bu günü bayram olarak kutlamaları gerekmez mi?

Musevîler Yom Kipur’da⁽²¹⁾ oruç tutarlar. Bu isim, dilimize ‘Kefaret Günü‘ şeklinde çevrilebilir. Yahudi takvimine göre Tişrî ayının 10. günü tutulan bu oruç, Eylül/Ekim ayının 10. gününe tekabül eder. Muharrem ayı kamerî takvimin⁽²²⁾ birinci ayı olduğu için şemsî takvime göre her yıl 11 gün kısadır. Dolayısıyla şemsî takvimdeki gün ile kamerî takvimdeki günün aynı zamana denk gelmesi pek mümkün değildir veya nadirattandır. Yom Kipur’un Yahudilerin Mısır’dan kurtuluşuyla ilgisi kurulmamaktadır. Onların kurtuluş günü Pesah Bayramı⁽²³⁾ olarak kutlanmaktadır. Pesah ise Yahudi takvimine göre Nisan’ın 15’inde kutlanmaktadır. Ancak bugün, bir oruç tutma günü değil, bayram günüdür. Bu açıklamalar muvacehesinde Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretinden sonra Yahudilerin Mısır’dan çıkışla ilgili tuttukları söylenen oruç hususunda ya kaynaklarda bir karıştırma yahut Medine’deki Yahudilere mahsus bir uygulama vardır.

Çetinoğlu: Musevilikteki oruç ile Müslüman orucu arasındaki benzerlikler ve farklılıklar nelerdir?

Prof. Demircan: Yahudilerin tuttukları Yom Kipur orucunda oruç süresi bir tam günden yani yirmi dört saatten fazladır. Benzerlikleri yanı sıra farklılıklar da vardır. Mesela oruçluyken deri elbise giyilmez. Çalışmak, ticaret yapmak ve yıkanmak gibi faaliyetler yasaktır. Oruç devam ederken cinsel beraberliğin yasak olması gibi benzerlikler de vardır.

Çetinoğlu: Peygamber Efendimiz (sav), 10 Muharrem günü oruç tutmayı, Musevilerden mi görüp uyguladı? Daha açık ifadesiyle, Hz. Muhammed, 10 Muharrem orucu konusunda, bir miktar değişiklik yaparak da olsa, Musevileri taklit mi etti?

Prof. Demircan: Âşura orucunun Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretinden önce Cahiliye Arapları⁽²⁴⁾ arasında bilinen bir oruç olduğuna dair rivayetler vardır. Buhârî’de⁽²⁵⁾ geçen Hz. Âişe’den⁽²⁶⁾ nakledilen bir rivayet şöyledir: ‘Âşurâ [10 Muharrem] Kureyş’in⁽²⁷⁾ Cahiliye döneminde oruç tuttuğu bir gündü. Resûlullah da buna riayet ediyordu. Medine’ye hicret edince bu orucu devam ettirmiş ve başkalarına da emretmişti. Fakat Ramazan orucu farz kılınınca kendisi âşurâ gününde oruç tutmayı bıraktı. Bundan sonra Müslümanlardan dileyen bu günde oruç tuttu, dileyen tutmadı.’ Bunun yanı sıra Hz. Peygamber’in Yahudilerin oruç tuttuğunu duyduğunda bu oruca sahiplendiğine dair rivayet de vardır. Bu iki rivayeti birlikte düşündüğümüzde şöyle bir değerlendirme yapmak mümkündür: Cahiliye Arapları, -kendilerince yakıştırmalar yaptıkları- ancak bizim bilmediğimiz bir sebeple eskiden beri 10 Muharrem’de oruç tutuyorlardı. Hz. Peygamber de hicretten önce bu orucu tutmuş ve Müslümanlardan da tutmalarını istemiştir. Hicretten sonra Yahudilerde de benzer bir orucun olduğunu görmüş ve ilk iki yılda aynı orucu tutmaya devam etmiş; ancak ikinci yılda orucun farz kılınmasıyla birlikte bu orucu tutmayı bırakmış ve Müslümanları da tutup tutmama hususunda serbest bırakmıştır.

Çetinoğlu: On Muharrem günü cereyan ettiği söylenen olaylar gerçekten yaşanmış mıdır? Bu bilgiler, güvenilir kaynakların hangilerinde yer alıyor?

Prof. Demircan: Zikrettiğiniz olaylarla ilgili sağlam bir kaynak mevcut değildir. Geç dönemde telif edilmiş bazı kaynaklarda bu bilgiler varsa da bunların tarih bilimi açısından hakikati ifade açısından bir değeri yoktur. Ancak şunu söylemek mümkündür ki, insan muhayyilesi, 10 Muharrem’in önemini ortaya koymak için inşa faaliyetine devam etmiştir. Bir kere zikredilen onlarca hadisenin hep 10 Muharrem’de meydana gelmiş olması nasıl mümkün olabilir? Bunlar, tamamen sonraki dönemlerde insanların muhayyilesinde üretilmiş efsanelerdir.

Çetinoğlu: Tarih boyunca 10 Muharrem gününde cereyan ettiği ileri sürülen olayların, Emevilerin sebebiyet verdiği Kerbela Faciasını gölgede bırakmak için uydurulmuş tevatürler olduğu görüşünü yorumlar mısınız?

Prof. Demircan: Yukarıda değindiğimiz olayların insan muhayyilesinin ürünü olarak ortaya çıktığını, ancak bir kısmının çok eski dönemlerden beri mevcut olduğunu ifade etmeye çalıştık. Kanaatimize göre bunların Hz. Hüseyin’in şehadetiyle bir ilgisi olmamalıdır.

Emevîler döneminde, Hz. Hüseyin’in şehadetiyle doğrudan ilişkilendirmeden bugün bazı etkinliklerin yapıldığı ifade edilir. Muhtemelen Emevîler, tarihî kökeni olan bu âdetin geliştirilmesini teşvik etmişlerdir.

⁽⁶⁾Abdullah İb’n Sebe: Müslümanlar arasında fitne çıkaran ve Musevi asıllı olup da Müslüman gibi göründüğü iddia edilen kişi. Böyle bir şahsın mevcut olup olmadığı tartışmalıdır.

⁽⁷⁾Büveyhîler: Büveyhoğulları olarak da bilinir. 932-1055 yılları arasında, Güney İran ve Irak’ta devlet kuran bir hanedandır. Sasani kökenli olduklarına dair izler görülmektedir. Bağdat’ı hâkimiyeti altına aldılar, Abbasi halifesine her istediklerini yaptırmışlardır. Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey, Büveyhileri tarih sahnesinden sildi.

Sasani: 224-651 yılları arasında, günümüzdeki İran topraklarında hüküm süren bir hânedan.

⁽⁸⁾Abbasiler: İslam Devleti’nin yönetimine Emevileri devirmek suretiyle hâkim olan ve 750-1258 yılları arasında hüküm süren Arap hânedânı.

⁽⁹⁾Kûfe: Eskiden İslam dünyasının ilim beşiği olan Kûfe şehri günümüzde Irak Devleti’nin sınırları içinde ve güney bölgesindedir. Hz. Ömer’in emri ile kurulmuştur. Bâbil harabelerinin güneyinde, Necef şehri ile Kerbela arasındadır. Bağdat şehri kuruluncaya kadar, bir süre Abbasilerin yönetim merkezi idi. Dönemin tefsir, hadis, dil, tarih, fıkıh ve kıraat âlimleri bu şehirde yetişmiştir.

⁽¹⁰⁾Ali Zeynelabidin: Peygamber Efendimizin amcasının oğlu ve dâmâdı olan Hz. Ali’nin oğlu Hz. Hüseyin’den doğan torunudur. Büyük bir İslam âlimi idi, pek çok eser telif etmiştir. Doğum tarihi bilinmiyor. 712 yılında vefat etti.

⁽¹¹⁾Zeydîler: Hazer Denizi’nin güney kıyılarını teşkil eden Taberistan, Hazer Denizi’nin doğusunda yer alan Deylem ve Hazer Denizi’nin batı kısmında yer alan topraklarda 864-1526 yılları arasında hüküm süren devlettir. Abbasi Devleti yönetiminde kaçan Şia mensupları içerisinde Hz. Ali evladından bâzı kimseler bulunmaktaydı. Bölge halkının isteği üzerine Hz. Hasan soyundan Hasan b. Zeyd liderliği kabul etti. Ve Zeydiler Devleti’ni kurdu. Bu devlet, Safevîler tarafından tarih sahnesinden silindi.

Safevîler: 1501 yılında kurulmuş, 1736 yılına kadar Azerbaycan, İran, Ermenistan, Irak, Afganistan, Türkmenistan ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde hüküm sürmüş Şi’î inanışa sâhip bir Türk Devleti’dir. Safevi Devleti, Şahların basiretsizlik ve başarısızlıklarına rağmen yıkılmak üzereyken aslen Afşar Türklerinden olan Safevi Ordu kumandanı Nadir Şah’ın devlet yönetimini inisiyatifi altına almasıyla son demlerini yaşamaya başladı. Devrin en büyük kumandanlarından ve askerî dehalarından biri olan Nadir Şah, hükümdar vekili olarak devletin idâresini eline aldıktan kısa bir süre sonra Safevi Devletini tasfiye edip kendi Şah’lığını ilan ederek 1736 yılında Safevi Devletine son verdi, kendi hânedanını kurdu ise de 1747 yılında Şi’î inancının Sünniliğe en yakın kolu olan Câferiliğe geçtiği için öldürüldü.

⁽¹²⁾Gadir Bayramı: Peygamber Efendimiz, Mekke ile Medine arasındaki Cuhfe Mevkii’nde  yolculuğuna ara vermiş ve berâberindekilerle sohbet etmişti. Sohbet sırasında Hz. Ali’yi kendisine halef tâyin ettiği iddia edilir. Sohbetin yapıldığı Hicrî takvime göre 18 Zilhicce günü, Alevilerin Gadir Bayramı’dır.

⁽¹³⁾İbn Kesîr: 1301-1373 yılları arasında yaşayan İslam tarihçisi, Kur’an-ı Kerim tefsircisi, hadis uzmanı ve Şâfi’i İslam hukukçusu.

⁽¹⁴⁾Mağara Bayramı: Sünni Müslümanlar tarafından, Şi’î Müslümanların Gadir Bayramına karşılık olarak çıkardıkları iddia edilen bayram. Hakikatte böyle bir bayram yoktur.

₍₁₅₎Caferî: Şi’î Müslümanların, Sünni Müslümanlara en yakın olan kolu.

⁽¹⁶⁾Nuh Aleyhisselam: ‘Büyük ‘ olarak vasıflandırılan 6 peygamberden biridir.

⁽¹⁷⁾Cudi Dağı: Nuh Peygamberin gemisinin karaya oturduğu dağdır. Ağrı Dağı ile özdeşleştirilmekle birlikte kesin olarak neresi olduğu bilinmemektedir.

⁽¹⁸⁾İbn Sa’d: Miladî 777-845 yılları arasında yaşayan Arap tarihçi ve hadis uzmanı

⁽¹⁹⁾Kitâbü’t-Tabakâti’l-Kebîr: Değişik meslek gruplarında isim yapmış kişilerin hayat hikâyelerini anlatan kitaplardan biri.

⁽²⁰⁾Âşurâ: Muharrem ayının 10. Gününe ‘âşurâ‘ denilir. ‘Şerefli on‘ mânâsındadır.

⁽²¹⁾Yom Kipur: Yahudiler için yılın en mukaddes ve dini ağırlığa sahip günüdür. Günü ana temaları kefaret ve tövbedir. Yahudiler genel olarak bu günü 25 saatlik bir oruç ve bol dualarla büyük kısmını sinagogda geçirirler.

⁽²²⁾Kameri Takvim: Başlangıcı 16 Temmuz 622 olan ve ay’ın dünya etrafındaki dolanımını esas alan takvimdir. ‘Hicrî takvim ‘ tabiriyle daha çok bu takvim kastedilir.

⁽²³⁾Pesah Bayramı: ‘Hamursuz Bayramı’ olarak da söylenir. Mısır’da kölelikten kurtarılan antik İsrailli’lerin göç hikâyesine dayanır.. Pesah, Yahudi takvimindeki Nisan ayının 15. günü başlar, bu tarih Kuzey Yarım Küre’de bahara denk gelir ve bayram 7 veya 8 gün kutlanır. Yahudi bayramları arasında en çok kutlanan bayramlardan biridir.

⁽²⁴⁾Câhiliye Arapları: İslamiyet’ten önce yaşayan Araplar.

⁽²⁵⁾Buhârî: Özbek Türklerinden hadis âlimi. 810-869 yılları arasında yaşadı.

^(26):Hz. Âişe: Peygamber Efendimizin zevcelerinden.

⁽²⁷⁾Kureyş: Peygamber Efendimiz’in mensup olduğu Arap kabilelerinden biri.

Kabile: Aynı bölgede yaşayan ve aynı soydan gelen aillerin meydana getirdiği insanlar topluluğu.

(DEVAM EDECEK)