Hezâr gıbta o devr-i kadîm efendisine

Ne kendi kimseye benzer ne kimse
kendisine

Eserleri-2

Osmanlı Devrinde Son Sadrıâzamlar-1

Sadrıâzam,
Osmanlı devlet teşkilâtında pâdişâhın vekili olarak devlet idâresini elinde
bulunduran, günümüzde ‘bakan’ olarak
anılan nâzırlar, vezirler ve vekiller heyetine başkanlık eden devlet adamıdır.
‘Vezir-i Âzam’ kelimesinin de aynı
mânâda kullanıldığı dönemler olmuştur. Günümüzdeki ‘Başbakan’ kelimesinin karşılığıdır. Sadrıâzam veya vezir-i âzam, padişah
sefere katılmıyorsa ordunun başına geçer, bu görevi sırasında ‘Serdar-ı Ekrem’ sıfatıyla padişahın
bütün yetkilerini kullanırdı. Sefer ve savaş sırasında verdiği idam kararı,
hiçbir makamın tasdikini beklemeksizin infaz edilirdi.

Osmanlı
Devleti’nin kuruluş döneminde sâdece ‘vezir’ sıfatı kullanılmaktaydı. Orhan
Gazi saltanatındaki dört vezir ilmiye sınıfından vezirliğe yükselmiştir.
Birinci Murad saltanatında Çandarlılar kazaskerlikten vezir olmuşlar, aynı
dönemde vezir sayısının artmasıyla, önce ‘birinci vezir’, ‘ikinci vezir’
isimlendirmeleri kullanılmıştır.

15. yüzyıl
sonlarına kadar vezir adedi üçü geçmemiştir. Vezirler Divan-ı Hümayun’da,
Kubbealtı’nda toplandıkları için, kendilerine ‘kubbe veziri’ veya ‘kubbenişin’
ismi de verilmiştir.

Sadrıâzam
hükümdarın mutlak vekili sıfatıyla onun tuğralı mührünü taşırdı. Bu sadrıâzamın
sözü ve yazısı padişahın irâdesi ve fermanı demekti. Nitekim Fatih
Kanunnamesi’nde sadrıâzamın devlet içindeki yeri şu şekilde yazılıdır: ‘Bilgil ki vüzera (vezirler) ve ümeranın
(emirler), vezir-i azam, başıdır, cümlenin ulusudur, (büyüğüdür) cümle umurun
vekil-i mutlakıdır ve malımun vekil-i defterdarıdır ve ol vezir-i azam
nazırıdır ve oturmada ve durmada ve mertebede vezir-i azam cümleden mukaddemdir
(önce gelir).’

Güçlü
hükümdarlar tarafından tâyin edilmiş dirâyetli sadrıâzamlar devlete büyük
hizmetlerde bulunmuşlardır. Ancak 16. yüzyıl sonlarından itibâren devletin
duraklama dönemine girmesinin sonucu ve/veya âmili olarak siyâsî kudret
boşluğunu Valide Sultanlar, saray personeli veya başına buyruk davranabilen Yeniçeriler,
sadrıâzamların konumunu zayıflatmıştır. Yine de, duraklama ve gerileme
dönemlerinde de; Sokullu Mehmed Paşa, Özdemiroğlu Osman Paşa, Köprülü Mehmed
Paşa, Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa, Hekimoğlu Ali Paşa, Halil Rifat Paşa, Gazi
Ahmed Muhtar Paşa gibi  çok değerli
sadrıâzamların göreve geldiği olmuştur.

Tanzimat’tan
itibâren sadrıâzamlar daha ziyâde Batılı anlamda ‘kabine şefi’ görevini
yürütmüşler, bir yandan da padişaha muhalif bir güç olabildikleri gibi, muhalif
mihraklara dayanan bir çizgi de tâkip edebilmişlerdir. Son dönemde sadrıâzamlar
daha sık değişmiştir.

Osmanlı
Devleti’nde sadrıâzam, protokolde şeyhülislâmdan önce gelir. Sadrıâzam, bütün
tebaanın pâdişâh nezdindeki mümessili ve pâdişâhın mutlak vekilidir. Vekilliğin
göstergesi, pâdişâhın kendisine verdiği mühürdür. Pâdişâh, sadrıâzamın devlet
işleri hakkında ileri sürdüğü teklifleri kabul etmek mecburiyetindedir. Bununla
birlikte sadrıâzam, pâdişâhın kendisine verdiği yetkileri, dilediği gibi
kullanmakta tam anlamıyla serbest değildi. Bütün büyük işlerde dîvanın¹,
bâzen da özel meclislerin görüşlerini almak
şarttı. Sadrıâzam, padişaha karşı sorumludur.

Osmanlı
Devleti’nde sadrıâzamlık makamına; 292 tâyin yapılmıştır. Bu rakam, göreve
başlama ve görevin sona erdiği, târihler
itibâriyle
kayıtlara geçen bilgilere göre belirlenmiştir. Bazı şahıslar iki ve daha fazla
defada sadrıâzamlık makamına oturmuşlardır. Bu sebeple, kişi itibariyle sadrıâzamlık
yapanların sayısı 215’tir. Bu 215 kişinin
yalnızca
78’i Türk’tür. 15 kişinin Türk olup olmadığı şüphelidir. Geri kalan 122 kişinin
Türk olmadığı bilinmektedir. Bu 122 kişiden 16’smın Türk olmadığı bilinmekle
birlikte, milliyetleri hakkında hiçbir bilgi yoktur. 8’i milliyeti bilinmeyen Devşirme,
l’i milliyeti bilinmeyen Dönme’dir. Türk olanların dışında milliyeti bilinen 82
sadrıâzamın: 3l’i Arnavut, 1l’i Boşnak, 1l’i Gürcü, 9’u Abaza, 4’ü Rum, 3’ü
Hırvat, 3’ü Çerkez, 2’si Ermeni, 2’si İtalyan, l’i Rus, l’i Sırp, l’i Bulgar, l’i Pomak, l’i Hersekli Slav, 1’i Çeçen’dir.
Milliyeti şüpheli olanların 3’ü belki Arap, 2’si belki Arnavut, l’i Boşnak veya Hırvat, 1’i belki Rum veya
İtalyan veya Ermeni, l’i Hırvat veya Macar, 2’si Rum veya Hırvat, 2’si Arnavut
veya Rum, l’i Frenk veya Rum, 1’i
Felemenk veya Rum’dur.       

Tâyin
edildiği makamın adı Sadrıâzamlık olmamakla birlikte sadrıâzamlık
benzeri makama tâyin edilen ilk kişi; Orhan
Gazi’nin kardeşi Alâeddin Bey’dir. Bâzı kayıtlarda kendisinden Alâeddin Paşa olarak
söz edilmekte ise de, o târihlerde Paşa
olarak adlandırılan bir unvan yoktu.

Osmanlı
Devleti’nde, Sadrıâzamlarla ilgili dikkat çekici hususlar:

*Kanûni’den sonra gelen Osmanlı
padişahların çoğu, devlet yönetiminden uzaklaşmışlardı, seferlere
katılmıyorlardı. Böylelikle sadrıâzamlar padişah
adına devleti idâre etmeye başladılar.

*Sokollu Mehmet Paşanın
yönetim kabiliyeti ve Köprülü Sülâlesi’nin başarıları, padişahları gölgede
bırakmıştı. Kanunlara uyulmamış, saray
kadınları, ocak ağaları ve ulema devlet işlerine karışınca devlet yönetimi
bozulmuştu.

*Sultan Üçüncü Mehmet Han’dan sonra şehzâdelerin sancağa çıkma²
usulü kaldırılınca, şehzâdeler devlet
yönetiminde tecrübe kazanmaktan mahrum kaldılar. Sarayda, bir nevi kafes hayatı
yaşadılar.   

İbnülemin Mahmud
Kemal’in ‘Osmanlı Devrinde Son
Sadrıâzamlar’ isimli eserinde Otuz yedi sadrıâzamın hal tercümesiyle birlikte
son bir asırlık siyâsî târihimizin panoramasını da veren 2192 sayfalık bu büyük
eser, vezîriâzamlar hakkındaki biyografi geleneğinin yolunu açan Osmanzâde
Ahmed Tâib’in Hadîkatü’l-vüzerâ’sına yapılmış zeyillerin sonuncusu ve arkası
getirilmemiş olan Ahmed Rifat Efendi’nin Verdü’l-hadâik’ine zeyil olmak üzere
hazırlanmıştır. Verdü’l-hadâik’te çok basit ve sathî kalan hayat hikâyeleriyle
mukayese bile edilemeyecek şekilde yeniden işledikten sonra diğer sadrıâzamlara
geçmiştir. Eserde, Koca Hüsrev Paşa’dan Mustafa Reşid ve İbrâhim Sârım Paşa’ya
kadar Tanzimat devrinin ilk beş sadrıâzamı dışarıda bırakılıp 1855’teki ikinci
sadâreti itibariyle Mehmed Emin Âlî Paşa’dan başlayarak gelen sadrıâzamlar
silsilesi tâkip edilmiştir. O’nun hal tercümesinde 1852’deki sadâretine de
temas edildiğinden eser, 1852’den sadâret makamının Bâbıâli ile birlikte 4
Kasım 1922’de ilgasına kadar olan zaman dilimi içinde bir sadrıâzamlar târihi
olmuş bulunmaktadır. İbnülemin, Âlî Paşa dışında eserde hal tercümelerini
sadârete son geliş târihine göre değil ilk gelişi esas alan bir sıralama tâkip
eder. Bundan dolayı eser, son sadrıâzam Ahmed Tevfik Paşa olduğu halde ondan
iki önceki sadrıâzam Sâlih Paşa ile sona ermiş görünür.

Mahmud Kemal İnal Bey,
Son Sadrıâzamlar’ı yazmaya 1913 yılının son ayında başlamış, Sâlih Paşa’nın
Mart-Nisan 1920 târihleri arasına rastlayan sadâreti sırasında tamamlamıştır.
Basılmak için uzun süre bir imkân bekledikten sonra zamanın Maarif vekili Hasan
Âli Yücel’in teşebbüs ve gayretleri neticesinde basılması karar altına
alındığında hazır olan ilk şeklini, bizzat ifâde ettiği gibi ‘yeniden yazılmışçasına’ elden geçirerek
basılmamış haliyle 681 sayfa tutmakta olan eseri 2100 küsur sayfaya çıkarmıştır. Cumhuriyet devrinde resmî mercilerce
basılan öbür eserlerinde olduğu gibi aslında taşıdığı ‘Kemâlü’s-sudûr’ ismi zamanın zihniyetine yabancı gelmesi
dolayısıyla şimdikine çevrilir.

Otuz üç yıl boyunca hep
sadârete bağlı kalemlerde, bu arada uzun bir süre Bâbıâli’nin en merkezî
noktası Sadâret Mektûbî Kalemi’nde yaşadığı bürokrasi tecrübesi İbnülemin’e bu
büyük çaplı sadrıâzamlar târihinin malzemesini, gözlem ve dikkatlerinden bir
şey kaçırmayan keskin tecessüsünün eşliğinde kendisine en tabii yoldan kazandırmış
bulunuyordu. Hele İkinci Meşrutiyet’ten sonra Yıldız Sarayı evrakının tetkik ve
tasnif işinin kendisine emânet edilmesi, O’na bu zengin ve bâkir arşiv
hazinesinin bütün imkânlarını sunar. İkinci Abdülhamid’in tahta çıkışından bu
yana sadâret makamı ile saray arasındaki yazışma ve işlemlerle ilgili evrakın
hepsinin Yıldız’da saklı tutulmuş olmasından dolayı, konusunun gerektirdiği
malzemeyi ayağına getiren 800 sandık tutan vesikayı ‘avucunun içi gibi’ tanıma fırsatını vermiştir. Yıldız evrakı
arasında târihî ehemmiyetini kuvvetli bir sezişle hemen fark ettiği vesikaları
büyük bir sabır ve şevkle istinsah³ edip bir kenara koyan İbnülemin,
eserinin muhtaç olduğu arşivi de böylece kurmuş bulunuyordu. Bâbıâli kalemlerindeki
yaşlılardan zamanlarına yetişemediği sadrıâzamların, nâzırların menkıbelerini
dinleyen, doymak bilmeyen bir tecessüsle o sırada cereyan edenler kadar
geçmişte olup bitenler hakkında da bilgi edinmeye çalışan, duyduklarını hemen
kayda geçiren, dedikodu ocağı dediği Sadâret Mektûbî Kalemi’nde yıllar boyu
Bâbıâli ve ricâl dedikoduları ile kulağı dolan İbnülemin’in eserine sâdece
arşivden değil dinlediği, kendilerine sual sorduğu o insanlardan zamanla kimse
kalmadığı için, kendisinden sonra gelenlerin artık hiçbir suretle erişme
imkânını bulamayacakları yığınla bilgiyi, değerlendirmek üzere depoladı.  Bunun yanında bir o kadar da baba ocağında
başlayıp ricâl konaklarında çok erken yaştan meclislerine girdiği târihî
şahsiyetlerden duyulmuş, tecessüsünün sondajı ile kazanılmış bilgiler eserinin
bir başka sözlü kaynağını teşkil ediyordu. Kendisi gibi genç yaşta Bâbıâli’nin
mühim mevkilerinde vazife almış, Sadrıâzam Yûsuf Kâmil Paşa’nın yanında yirmi
yedi yıl boyunca pek çok târihî hâdiseye şâhit olmuş, devrin önde gelen
ricâlinin çoğu ile münâsebet ve dostluğu olan babası da eserde dâima bir
referans olarak yer alır. Bundan başka kütüphânelere, arşivlere intikal
etmemiş, eski aile ve şahıslarla ilgili birtakım bâkir vesikalar görmek
imkânına kavuşmuş, Abdülaziz’in Mâbeyin başkâtibi Âtıf Bey’in Hâtırat’ı, Mehmed
Süreyyâ’nın bizzat yaşadığı son devirler hakkındaki Târîh-i Mahmûd’u,
Celâleddin Paşa’nın Mir’ât-ı Hakîkat’inin müsvedde hâlindeki orijinal şekli
gibi el değmemiş eserlerden, yandıkları veya kayboldukları için başkalarınca
bir daha erişilmesi mümkün olmayan kaynaklardan da istifâde edebilmiştir.
İbnülemin, eserinde bildiklerini ve duyduklarını sâdece aktaran bir kimse
durumunda olmayıp kaynaklarını, çeşitli eserlerdeki rivâyetleri sıkı bir
tenkitten geçiren, mevcut bilgileri gerekli kontrol ve muhâkemeye tâbi tutan
titiz bir târihçi hüviyeti gösterir. Son Sadrıâzamlar, İbnülemin’in
biyograflığı yanında siyâsî târihçiliğini göstermesi bakımından da önemlidir.
Bu sorumluluğu çok iyi idrak ettiğinden yeri geldikçe, müverrihin hâdiseler ve
onların içinde yer alan insanlar karşısında davranışının ne olması gerektiği
meselesine sık sık dönerek târihçiliğin ahlâkî problemine dikkat çekmeye
çalışır. Bu hüviyetini çok belirgin bir şekilde ortaya koyan eserinin
arkasında, yıllar önce târihçiliğin bu meselelerini işlediği Kemâlü’l-kiyâse fî
keşfi’s-siyâse’nin müellifi olarak varlığı bir kere daha hissedilir. İbnülemin,
târihçinin daima gerçeği gözetmeye ve hislerine kapılmamaya, gerek üstlendiği
vazife gerekse vicdan gereği mecbur olduğunu vurgulayarak aksine hareketin
târihe ihânet etmek olacağını belirtmektedir. ‘Bildiklerini ve duyduklarını gerçeğe uygun olmayan bir şekilde
nakletmek târihin hukûkuna tecâvüz etmek demektir. Doğruluğu hakkında kesin
kanaate varılmamış bilginin târih sayfalarında yeri yoktur’ diyerek tavrını
açıkça ortaya koyan İbnülemin’in bunları, kendisinin taraf tutmak isnatlarına
uğradığı Said Paşa konusuyla ilgili olarak söylemesi önemlidir. İbnülemin’in
eserini, sadrıâzamların her birini icraatları bakımından yargılayan, içinde yer
aldıkları olaylar ile birlikte onları sorgulayan tahlilci bir zihniyet
yönlendirir. O, bu tutumu ile sığ ve tek taraflı yönlendirme ve
değerlendirmelerle okuyucunun zihnini lehte veya aleyhte bir istikamette
çelmeye itibar etmeyen, en yakını olduğu şahsiyetlerin dahî icraat ve karakterlerini
gerçek mâhiyetleriyle değerlendirmekten kaçınmayan, bazı çevrelerin gözü kapalı
bir şekilde yüceltmeye veya alçaltmaya çalıştığı şahsiyetleri sorgulama ve
tahlilden geçirirken tok sözlü bir yargıç davranışı içindedir. Bunun en tatmin
edici örneklerinden birini baba dostu ve kendisini çocukluğundan beri tanıyan,
son sadâretlerinde evinde beraber çalıştıkları, mutemedi, sırdaşı gibi muamele
gördüğü Küçük Said Paşa’ya ayırdığı 275 sayfa hacmindeki bahis verir.
İbnülemin, o kadar yakını olduğu Said Paşa hakkında ne söylemek gerektiyse,
lehte ve aleyhte, olumlu ve olumsuz ne tarafı varsa hepsini gizlemeden açıkça
söylemiştir. Hiçbir lûtfunu görmeden ailece türlü sıkıntılara mâruz kalarak
saltanat devrini yaşadığı Sultan İkinci Abdülhamid Han’ın icraat ve şahsiyetine
ayırdığı özel bölümde kimilerince hep yerilmiş, kimilerince de göklere
çıkarılmış hükümdar hakkındaki icmali kadar, onu hatâ ve savabı ile en objektif
surette mîzana vuran yazı ve eser bulmak kolay değildir.

‘Osmanlı Devrinde Son Sadrıâzamlar’ın esas ismi ‘Kemalü’s-sudur’dur. Mehmed Emin Ali Paşa
(1814-1871) ile başlayıp Sâlih Hulûsi Paşa (1864-1939) ile biten eserde Osmanlı
Devleti’nin son 37 sadrıâzamının hayat hikâyesi yer almaktadır. ‘Son Sadrıâzamlar’, bir biyografi kitabı
olmakla beraber, birçok yerde siyâsî olaylar, devrin fikir ve kültürle alâkalı
yapısı, zaman zaman da edebî ürünler ağırlık kazanmaktadır. İlk baskısı Maarif
Vekâleti’nce 14 fasikül olarak yapılmıştır. İbnülemin merhum pek çok önemli
memuriyette bulunduğu ve târihin hararetli bir dönemine bizzat şâhid olduğu
için eserinde diğer kaynaklarda rastlanamayacak son derece önemli bilgiler
verir. Her yönüyle orjinal ve kaynak bir eserdir. ‘Son Sadrıâzamlar’da, olayların perde arkasında kalan bilgiler, bütün
teferruatı ile ve akıcı bir uslûpla veriliyor. Böylece eser, târihe meraklı
olanların da târihî roman okuyucularının da beklentilerini karşılıyor. Bu
bölümlerden biri de, Osmanlı târihinin en fecî, en utanç verici ve hatta
insanlık dışı cinâyeti olan Sultan Abdülaziz Han’ın (1830-1876 / Pâdişahlık
dönemi: 1861-1876) Hüseyin Avni Paşa, Mithad Paşa,  Mütercim Rüşdü Paşa ve Süleyman Paşa şebekesi
tarafından tertip edilen suikast ile şehit edilmesidir. Mahmud Kemal İnal, bu
olayı, kalemini yağlı boya ressamının fırçası gibi kullanarak çizdiği müthiş
tablo ile okuyucuya sunuyor.

Sultan Abdülaziz Han,
32.  Osmanlı padişahı olarak 25 Haziran
1861’de tahta oturdu. 14 yıl, 11 ay, 5 gün pâdişahlık yaptı.

Şehzâdeliği ve
veliahtlığı döneminde iyi bir eğitim görmüştü. Arapça dili ve edebiyatı, şer’i
ilimler ve müzik dersleri aldı. Sporla ilgilendi. At binme, av, güreş, yüzme ve
cirit atma dallarında başarılı idi.  Sâde
ve mazbut bir hayat yaşadı, halkın saygı ve sevgisini kazandı. O günlerde
Osmanlı Devleti’nin durumu son derece karışıktı. Para sıkıntısı had safhadaydı.
Karadağ’da Hersek’te isyanlar, savaşa dönüşecek gibiydi. Batılı ülkeler,  Sultan’ın Tanzimat Fermanı’nı iptal
edeceğinden endişe ettikleri için karışıklıkları tahrik ediyorlar, Osmanlı’nın
iç işlerine karışıyorlardı. 

¹Divan: Yüksek rütbeli devlet adamlarının bir araya gelmesi ile oluşturulur. Günümüzdeki Bakanlar Kurulu konumundadır. Bu kurulun icra yetkisi yoktur. Sadrıâzamın danışma
meclisidir.

²Sancağa çıkma: Şehzâdelerin, vâlilik yaparak devlet tecrübesi kazanması.

³istinsah: Bir yazının veya
eserin aynısını kopya etme, çoğaltma işlemi. Matbaanın olmadığı dönemde bu işi,
‘müstensih’ denilen şahıslar
yapardı.  

Hezâr gıbta o devr-i kadîm efendisine

 Ne kendi kimseye benzer ne kimse kendisine

Eserleri

Son Asır Türk Şâirleri

Şâirlerin
hayatlarıyla ilgili bilgiler, şiirlerinden örnekler ve bâzen hâtıra, hikâye ve
tenkit ihtiva eden eserler ‘şuarâ
tezkiresi’ olarak adlandırılmaktadır. Râmiz Efendi, Sahaflar Şeyhizâde Esad
Efendi, Sâlim Efendi gibi isimler bu türde eserler kaleme almışlar ve klasik
tarzda son tezkire olarak kabul edilen ‘Hâtimetü’l-eşâr’
ise Fatîn Efendi tarafından ortaya konmuştur. İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın ‘şuarâ tezkiresi’ sınıfından olan ‘Son Asır Türk Şâirleri’ isimli eseri
Cumhuriyet’in ilk yıllarında yayınlanmıştır.

Cumhuriyet
döneminde şuarâ tezkireciliği geleneğini devam ettiren İbnülemin Mahmud Kemal
İnal, eserlerine de kendine has usûlünü devam ettirerek ‘Kemâlü’ş-Şuâra’ adını vermiş ise de Türk Târih Encümeni tarafından
‘Son Asır Türk Şâirleri’olarak
değiştirilmiştir.

Cumhuriyet
devrinde ortaya koyduğu en hacimli eseri olan ‘Son Asır Türk Şâirleri’nde ilk olarak medeniyet kavramı üzerinde
durmaktadır. Medeniyetin mârifetten doğduğunu söyleyen İbnülemin’e göre
şâirler, sanatkârlar, mütefekkirler birer ‘mârifet sâhibi’dir. O’na göre bir
millette mârifet sâhiplerinin yetişmesi ve bu kişilerin tercüme-i hallerinin
diğer bir ifâdeyle biyografilerinin veya en uygun isimlendirme ile ‘hayat hikâyeleri’nin yazılması
medeniyetin gereklerinden biridir.

Mahmud Kemal
İnal’ın, konağındaki mûsikî ziyâfetlerine kadınlar kabul edilmezken, dönemin
tanınmış şâire hanımları, ‘Son Asır Türk
Şâirleri’ arasında yer alabilmişlerdir. Şükûfe Nihal Başar (1896-1973)
kitapta yer aldığı gibi ayrıca üstâdın meth-ü senâsına da mazhar olmuştur.  Dikkat çeken bir başka husus da eserde
gayrimüslim şâirlerin bulunmasıdır.

Eserde sıradan
bir antolojiden farklı olarak bazı isimlerin hayat hikâyelerinden yola çıkarak
çeşitli meseleler üzerinde durulduğu da görülmektedir. Bu kişilerden biri
tanınmış târihçi, tıp âlimi ve şâir Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi’dir. Arapça
ve Farsça’nın yanı sıra İtalyanca, Fransızca, Latince gibi Batı dillerini bilen
Şânîzâde; fizyoloji, anatomi, matematik, astronomi gibi alanlarda çalışmış ve
Batı dillerinden de faydalanarak pek çok eser hazırlamıştır.

‘Son Asır Türk Şâirleri’, İbnülemin
Bey’in pek çok şâiri yakından tanıması sebebiyle bir tür hâtırat niteliğine de
sâhiptir. Daha da önemlisi, farklı zevk ve zihniyetlerden çeşitli nesil ve
fertlerin teşkil ettiği edebî panoramayı gözler önüne sermekte, temel bir
kaynak olarak büyük bir ihtiyacı karşılamaktadır.

Eser yalnızca
‘Son Asır Türk Şâirleri’ni tanıtmakla
kalmıyor, Daha önce yazılmış şuarâ tezkirelerini ve yazarlarını da tanıtıyor.
Eserin sonunda; ‘Kendime Dâir’
başlığı altınd, bereketli ve mâcerâlı hayatını, renkli taplolar hâlinde
okuyucuya sunuyor.  Ayrıca, kendine
mahsus bir üslûpla, kitabın yazılış hikâyesini anlatıyor.

Son Asır Türk
Şâirleri 1853’ten eserin ilk basıldığı 1930 yılına kadar yetişmiş olan 574
şâirin hayat hikâyesini kapsamaktadır. Şâirlerin arasında eski şâirler olduğu
gibi yeniler de yer almaktadır. Yazarın diğer eserleri gibi bu eseri de sırf
bir hal tercümesi olmanın ötesinde bir devrin şiir, edebiyat, sanat anlayışı
yanında kültürü, mizahı, zaafları, avantajları, yaşama tarzları ve benzeri
konularda yazarın bakış açısı, dikkati ve nükteleri ile birlikte kendine has
bir tarzda yazılmış önemli bir kaynaktır. Yüksek hacimli, geniş kapsamlı
olması, verdiği bilgilerin orijinalliği sebebiyle, sâhasının en mükemmel eseri
olarak kabul edilmektedir. Kitap, kuru bilgilerden ibâret değildir. Harfler ve
kelimelerle şâirlerin portreleri çizilmiştir.

Prof. Dr.
Mehmet Çavuşoğlu eser hakkında diyor ki: ‘Son
Asır Türk Şâirleri’, Türkçemizin
artık kaybolmaya yüz tutan inceliklerini tespitte, konuşma ve yazı dilimizin
ifâde kabiliyetini, zenginliğini öğrenmekte bulunması güç kaynaklarından
biridir. Ben, zaman zaman bu eserin herhangi bir bahsini açıp okuyor ve okuma,
öğrenme zevkimi tatmin ediyorum.’

Nihat Sırrı
Örik’in, Reşat Fevzi’nin, M. Turhan Tan’ın, Mehmed Zeki Pakalın’ın, Abdülbâki
Gölpınarlı’nın, İsmâil Habib Sevük’ün, Süleyman Nazif’in kitap hakkındaki
yazıları, müstakil bir kitap teşkil edecek kadar zengin ve mühimdir.

Mahmud Kemal
İnal, ‘Son Asır Türk Şâirleri’ isimli
eserini hazırlarken çektiği sıkıntıları, karşılaştığı zorlukları kendine has
üslûbu ile anlatıktan sonra şiirin ne olduğunu, kime şâir denmesi gerektiğini
belirtiyor. Şeyh Galip, Nâmık Kemal, Yenişehirli Avni Bey, Muallim Cûdî Efendi,
Cenap Şahâbeddin, Abdurrahman Fehmi Efendi gibi şâir ve yazarlardan konuyla
ilgili nakillerde bulunuyor: ‘Memleketin
en liyâkatli şâirlerinden Halil Nihat Boztepe ve Ahmet Hâşim beylerle bir gün
şiirden, şâirden söz ederken şiir ve şâir konusuna nasıl yaklaştığımı
sormuşlardı. Ben de, rûhun münbasit (açılmış-genişlemiş) veya münkabiz
(büzülmüş-daralmış) olduğu her şeyde şiir vardır. Her güzel şeyi hisseden ve
ettiren şâirdir demiştim’ diyor.

Mahmud Kemal
Bey’in diğer bir târifi de şöyledir: ‘Rûhun
münbasit veya münkabiz olduğu her şeyde şiir vardır. Şâir, o şiiri, görüp
başkalarına da gösterendir. Üstâdın bu tarifine göre, şâir bulmak imkânsız
değilse de, her halde zordur. Diğer bir ifâdeyle manzum söz söyleyen her ferdi
şâir kabul etmek ‘memnû’ değilse de, ‘mücâz’ ‘(icâzet/izin verilmiş, serbest
bırakılmış) da değildir. Yüzyıllardan beri şuarâ tezkirelerini, dolduran
binlerce isim içinde herkesin ittifak ettiği ve şâir unvânını hakkıyla
kazandığı ve tabiî ki şöhretini sonuna kadar koruduğu kaç isim gösterilebilir?
Eğer şâirler yazılıp, müteşâirler (şâirlik taslayanlar) dışarıda bırakılmış
olsaydı, bu esere kaç ismin kaydedileceğini artık siz düşününüz’ diyor.

Esâsen şiirin
değerini, sayısının azlığı eksiltmediği gibi, çokluğu da değerini artırmaz,
dedikten sonra ‘Eğer maksad eserse,
mısrâ-ı berceste kâfidir’ mısrâını naklediyor.

Mahmud Kemal
Bey, vefat etmiş olan şâirlerden ziyâde, hayatta olanların şahsiyetlerine ve
eserlerine dâir, uzun uzun fikir beyan etmekten, mümkün olduğu kadar kaçınıyor.
Ona göre ‘hakkı kabul eden, hakkına râzı
olan insaf sâhibi kimselerin varlığını inkâr etmek mümkün değildir. Fakat
kendisine yönelik en küçük bir tenkidi bile zihninde büyüten, aklına
sığdıramayan, dâima takdir bekleyen, eleştiriden nefret eden kimselerin varlığı
da bir gerçektir’ diye yerinde bir teşhiste bulunuyor.  İbnülemin, ‘kendimde edebî kudretin ve eleştiri hakkımın bulunduğunu kabul edip
hâle ve kale dâir birkaç söz söylesem o hal ve kal sâhiplerinin öfkesini
üzerime çekeceğime şüphe yoktur’ diyerek içini döktükten sonra şu çarpıcı
cümleyi söylüyor: ‘Zira hakka râzı
olanlar, Hakkın râzı olduğu kullar gibi nâdirdir!’

İbnülemin
Mahmud Kemal Bey, yine kendisi naklettiğine göre, ‘aruzla yazılan şiirleri kabul edip hece şâirlerini reddetmiyor. Ona
gere söz güzel olduktan sonra aruz ve hecenin farkı yoktur. Hece ölçüsüyle
güzel söz söylemek, aruz vezniyle söylemekten daha zor olduğu için, hece
vezniyle söylenilen güzel sözleri, daha fazla şiir kabul etmek, yerinde bir
harekettir. Aruz vezninde görülen âhenk, dinleyenlerin kulaklarına hoş gelir ve
genellikle sözün kusurlarını örter. Aruz ile söylenilen nazımlar, süslü
elbiselerle arz-ı endam edenlere benzerler. Zinet, onlara âit kusurları,
dikkatli bakışlardan, mümkün olduğu kadar saklar. Hece ile söylenilen nazımlar,
çıplaklara benzer. Her türlü kusurları, daha ilk bakışta göze çarpar. Kusurdan
uzak ve her bakımdan güzel olmalıdır ki, gözleri, gönülleri cezbetsin.’
Aruz ve hece şâirleri hakkındaki görüşlerini bu cümlelerle belirten İbnülemin
Bey, ‘bâzı şâirlerin bizzat yazdıkları
hayat hikâyelerini aynen aldım. Herkes, kendini elbette başkasından iyi bilir’
diyor.

Yine Mahmud
Kemal Bey, Şinâsi, Ziyâ Paşa, Nâmık Kemal, Recâizâde Mahmud Ekrem, Abdülhak
Hâmid gibi haklarında daha önce ve bilâhere hayli yazı yazılan tanınmış
üstadların biyografilerini kısa tutmayı tercih ediyor. Malûmu ilâmda bir fayda
görmüyor. Bilinenlerden çok, bilinmeyenler veya az bilinenler hakkında fazla
bilgi vermeyi tercih ediyor. Üstâdın eserlerini orijinal hâle getiren
özelliklerden biri de budur. ‘Son Asır
Türk Şâirleri’nde öyle isimlere yer vermiştir ki, başka hiçbir kaynakta
onlar hakkında yeterli bilgi yoktur.

Üstattan bu
bahsi bir veciz sözle kapatıyor: ‘Hakir
nefsimi milletin en âciz, fakat en hâlis hizmetçilerinden kabul ettiğim için
sonraki nesillerin nâçiz nâmımı hayırla anmasından başka emelim yoktur.’

***

‘Son
Asır Türk Şâirleri’ hakkında yazılanlar:

Hocaların
Hocası, edebiyat târihi uzmanı Prof. Dr. Ömer Fâruk Akün (1926-2016):

‘Son Asır Türk Şâirleri’, sanıldığı gibi,
sâdece zeyli (devâmı) olduğu Fatin Tezkiresi’nin¹ kaldığı 1855
yılından sonraki zamânın şâirleriyle sınırlı kalmayarak Fatin Efendinin ele
aldığı devrede yaşadıkları halde kendilerinden haberdar olamadığı, haklarında
bilgi edinemediği ve bu yüzden tezkiresinde atladıkları ile oradaki hayat
hikâyelerinin zayıf ve çok yetersiz kalmış şâirleri de içine almaktadır.
İbnülemin Bey, bundan da öteye arada Hâtimetü’l-Eş’ar’ın, Ramiz ve Sahaflar
Şeyhizâde Esad Efendi tezkirelerinin varlığı bilinmeksizin doğrudan doğruya
zeyli olduğu Sâlim Tezkiresi’nin zaman kadrosuna girip ondan bu yana da Fatin
Efendi’ye kadar olan zaman içinde gelmiş olmakla berâber her iki eserde mevcut
olmayan, başka şâirlerin hayat hikâyelerini de araştırmış ve kitabına almıştır.

Boylece doğum
ve ölüm târihleri 1800’lü yılların başına veya daha önceye çıkan bir kısım
şâirlerin girmesiyle eserinin sınırı o zamandan 1941 yılına kadar bir buçuk
asrı aşan bir devre uzanmaktadır. Bu kadar açık bir gerçeğe rağmen ‘Son Asır Türk Şâirleri’ni Fatin
Efendinin kaldığı yerden, yâni 1855’ten bu yana bir devâmı gibi görme ve
göstermenin ne derece yanlış ve tahkikten mahrum, götürü bir bilgi olduğu
anlaşılır. İbnülemin Hâtimetü’1-Eş’ar’daki bâzı şâirlerin hayat hikâyelerini
ele alırken yeni bilgiler ilâvesi ve birçok düzeltme ile bunları çok
zenginleştirip geliştirmiştir.

Bütün
bunlardan anlaşılan şu ki, İbnülemin Mahmud Kemal’in bâzı eserlere ve dîvânlara
yazdığı kitap hacmindeki mukaddimeler, o eserlerden ve dîvanlardan -belki de-
daha büyük bir önem arz ettiği gibi, Son
Asır Türk Şâirleri de dâhil diğer bâzı kitaplarında gerek hacim yönünden
gerek muhtevâ bakımından esas aldığı kaynaklardan daha değerlidir. Hatta zeyl
olarak yazılan bu eserleeri, o kaynak kitaplarla kıyaslamak bile mümkün
değildir. Başka bir ifâdeyle söylemek gerekirse, üstâdın bu zeyilleri, kaynak
kitaplar arasında yerini çoktan almış bulunuyor.

Kütüphâneci
ve edebiyat araştırmacısı Dr. Müjgân Cunbur:

Zamanımızda,
klâsik üslûpdaki biyografi yazarlığının, umûmi bir ifâde ile tezkireciliğin,
son temsilcisi olan İbnülemin Mahmud Kemal Bey, edebî türlerin hemen hemen her
kolunda eser vermişdir. Müstakimzâde’nin ‘Tuhfe-i
Hattâtin’ini tâkib eden hattatlarla ilgili biyografik eserlerin sonuncusu
O’nun ‘Son Hattatlar’ıdır. Es’ad
Efendi nin ‘Atrabü’l-Asâr’ adlı
eserinin son halkası O’nun ‘Hoş Sada’sıdır.
Osmanzâde Tâib’in Osmanlı Devleti vezirlerini konu edinen ‘Hadîkâtü’l Vüzera’sının son örneği O’nun ‘Son Sadrıâzâmlar’ıdır. Ve nihâyet, Sehî Bey’in ‘Heşt Behişt‘i² ile veya
meseleyi Türk şuâra tezkireciliği olarak görürsek, Ali Şir Nevâî’nin ‘Mecâlis’ün-Nefâis’ ile başlayan
geleneğinin ‘Son Asır Türk Şâirleri’
ile son örneğini vermişdir. Niçin ‘son’
kelimesini her tür için ısrarla kullanıyorum? Çünkü İbnülemin Mahmud Kemal Bey
ele aldığı kişileri seçerken, değerlendirirken (kendi şahsî meselelerini de
ilâve ederek) aynı üslûbu kullanmışdır. Seleflerinden biraz daha farklı olarak
sık sık kaynaklara başvurması, iktibaslar yapması O’nun modern mânâda
târihçiliğinin, vesikalara ehemmiyet verişinin bir özelliğidir. Söz konusu
etdiği kişilerden bâzılarının hayat hikâyelerini en hurda teferruâtına kadar
belirtmek husûsunda itinâ gösterdiği dikkati çekmekdedir. Bunların çoğu
yakından tanıdığı, bir kısmı da şu veya bu münâsebetle alâkalandığı kişilerdir.
Eserinde, kimseyi ne tam övmüş ne tam yermişdir. Süleyman Nazif gibi çok yakın
bir dostunu bile zaman zaman iğnelemekde mahzur görmemişdir. En objektif
görünmeye gayret ettiği zamanlarda bile onun kendine mahsus bakış tarzının renk
ve çizgileri portreye hâkimdir. Çünkü merhum Ahmed Hamdi Tanpınar’ın yaman bir
dikkatle teşhis etdiği gibi, dâima merkez kendisidir ve her hâdise, her insan
O’nun tâyin etdiği bir küllî irâdenin çerçevesinde yine O’nun müsâade buyurduğu
cüz’i irâdeleriyle mevcuddur. Ancak yerine oturmuş bir karakterin ve sağlam bir
kültürün yoğurduğu müstesnâ şahsiyetlerde görülen kendine güven duygusuyla,
herkes ve her hâdise hakkında onda yerleşmiş bir insan kavramı, en ince
teferruâtına kadar tesbit edilmiş bir ahlâk anlayışı vardır. Bunlar uzun ömrü
boyunca her sımfdan insanla tanışmış olmasının, okuduğu sayısız kitab, makale
ile vesikaların kendisine kazandırdığı niteliklerdir. Tanzimat fırtınası birçok
ahlâkî ve fikrî kıymet hükümlerini alt-üst ederken ortaya çıkan yeni aydın
tipleri arasında Mahmud Kemal Bey, Yahyâ Kemal’in tâbiriyle ‘kökü mâzîde âtî’ olarak kalabilmiş nâdir
insanlardandır. Onun içindir ki, çevresinde Hasan Ali Yücel, Kâzım İsmâil
Gürkan, Tevfîk Remzi Kazancıgil, Mükrimin Halil Yinanç, Süleyman Nazif, Ahmet
Hamdi Tanpınar, Hamâmîzâde İhsan gibi farklı düşünce ve karakterde bir
hayranlar halkasını ölünceye kadar muhâfaza edebilmişdir.

……………………

¹Fatin Tezkiresi: 1814-1866 yılları arasında yaşayan Fatin
Efendi’nin, 1721 yılından 1853 yılına kadar hayatta bulunan 672 şâirin hayat
hikâyelesini ve edebî görüşlerini yazdığı eserdir. İbnülemin Mahmud Kemal
İnal’ın telif ettiği ‘Son Asır Türk Şâirleri’ 
isimli  eserin, devâmı olduğu
kabul edilmektedir. Tazkire; fars ve Türk edebiyatında, şâirlerin hayat hikâyelerini
veren eserlerin ortak adıdır. 

²Heşt Bihişt denildiğinde;, 1452-1520 târihleri arasında
yaşayan İdris-i Bitlisî’nin; Osman Gazi’den İkinci Beyazıd Han’a kadar 8
pâdişahın hayat hikâyesinin verildiği eser akla gelir. Aynı adı taşıyan bir
eser daha vardır: Bâzı kaynaklarda ‘Heşt
Behişt’ şeklinde de yazılan ve ‘Sekiz
Cennet’ olarak ifâde edilen ikinci eser, 1548 yılında vefat eden Sehî Bey’e
aittir. ‘Tezkire-i Şeyhî’ olarak
anılır. Bu eserde; başta eserin kendisine ithaf edildiği Kanunî Sultan Süleyman
Han olmak üzere, şiir yazmış padişahların, vezirlerin, kazaskerlerin,
defterdarların, nişancıların ve beylerbeyi gibi devlet büyükleri ile yazarın
tanıdığı şâirlerin, yekûn olarak 241 kişinin hayat hikâyeleri yer
almaktadır.  

Hezâr gıbta o devr-i kadîm efendisine  

Ne kendi kimseye benzer ne kimse
kendisine

Edebî, Fikrî Ve İlmî Şahsiyeti

Devrinin ve
çevresinin insanlarının bir bir hayattan çekilmekte oluşu, müesseselerde ve
cemiyet yaşayışında şâhidi olduğu büyük ve hızlı değişme, geçmiş zamana,
tanınmış simalara duyduğu merak, İbnülemin’in ilgisini biyografi ve ona bağlı
olarak târih sahasına yöneltmiştir. Bunun ilk işâreti, 1891’de yayımladığı ‘Eser-i Kâmil Paşa’ adındaki küçük
kitabından gelir. Burada hâtırasına ailece büyük bir saygı ile bağlı oldukları
Kâmil Paşa’nın hayatına dâir ayırdığı sayfalar, kendisinin bilinebilen ilk
biyografi denemesini müjdelerken O’nun Mercan yangınından artakalmış ve
sonradan ele geçmiş evrakını bu eserde yayımlayışı da târihî vesikalar derleme
ve değerlendirmeye yönelik çalışmalarının habercisi olur. 1897 yılında
tertibine başladığı ‘Hutût-ı Meşâhîr
Mecmuâsı’ ile bu tarafı artık iyiden iyiye kendini göstermeye başlar. Bu
hacimli deftere, geleceğe bir yâdigâr ve hâtıra olmak üzere zamanının tanınmış
şahsiyetlerinden el yazıları ile duygu ve düşüncelerinden bazı şeyler
yazmalarını isterken târihe hizmet gayesi yanında ileride onların hal
tercümeleri için işe yarayacak malzeme toplamak düşüncesi de arka planda hazır
durur. Nitekim birkaç sene sonra defterinde yazıları olan bu kimselerden
resimleriyle birlikte bu defa doğrudan doğruya hal tercümelerini yazıp
vermelerini istemekte gecikmeyecektir.

İbnülemin’in
biyografi yazarlığı tarafını asıl ortaya koyan çalışma 1898’de yayımladığı ‘Meşâhîr-i Osmâniyye’ makalesidir. Burada
onun biyografi yazıcılığı konusunda nasıl bir mesâfe almış olduğu, bu mesele
etrafında zihninde olgunlaştırdığı düşüncelerin ne noktaya geldiği açıkça
görülür. Fikir hayatı ve kültürümüzde eksikliğine ehemmiyetle dikkatleri
çekmek, bu hususta zihinlerde bir uyanış meydana getirmeye çalıştığı biyografi
yazıcılığına ne derece ihtiyacımız bulunduğunu, hal tercümesi alanındaki eser
ve yazıların kendi kültürümüz yönünden ne gibi rolleri olduğunu etraflı bir
şekilde açıklayan bu uzun yazı, onun sonraki yıllarda meydana çıkacak biyografi
çalışmalarını doğuran gaye ve istikametin bir beyannâmesi hükmündedir.
Basılmasından bir yıl önce yazmayı tasarlamış olduğu aynı addaki eserin önsözü
olarak yazılan bu yazı, onun bu yolda bir ömür boyu sürecek çalışmalarını idâre
eden, onlara yön veren temel ilke ve düşüncelerinin de bir anahtarını verir. ‘Meşâhîr-i Osmâniyye’den başlayıp en son
biyografi eserine kadar ardını bırakmadığı bir mesele olarak bu konuda değişik
yerlerde ve değişik zamanlarda söyledikleri topluca ele alındığında, onun
altmış yıl boyunca hayatının baş meşgalesi olmuş biyografi yazıcılığındaki
esaslar ve buna hâkim olan gaye ve felsefe aşağıdaki noktaları arzeder:

Her işinde
‘nef‘-i nâs ile hayrü’n-nâs’ olmak (başkalarına yararlı olarak insanların hayırlısı
safına yükselmek) ilkesini hayatının değişmez gaye ve felsefesi kılmış olan
İbnülemin’in hal tercümesi yazıcılığına yaklaşımını ifâde eden esas bu anlayış
olmuştur. Toplumumuzda acı örnekleri hep bilindiği üzere görülmektedir ki ‘erbâb-ı ma‘rifet’ denilen seçkin ve
erdemliler hal tercümeleri yazılıp tesbit edilmediğinden zamanla unutulup
gitmekte ve zamanla isimleri bile hatırlanmaz olurken gereği gibi biyografileri
yazılıp kimliklerinin, yaptıklarının ve erdemlerinin çağdaşları kadar ahlâf
tarafından bilinmesine ve unutulmamasına hizmet etmekle eslâfa karşı yerine
getirilmiş bir hayır ifâde ettiği gibi bu aynı zamanda eslâfın gerçekleştirmiş
olduğu hizmetler, temsil ettiği erdemler bakımından onlar gibi olmak hevesini
telkin etmek, ideal modeller teşkil etmek gibi bir fonksiyon yönünden de ahlâfa
karşı diğer bir hayır yerine getirmektir.

Bir nevi eslâf
kültürü (önce ve önde gelenlere saygı anlayışı) İbnülemin’in biyografi
çalışmalarını etrafında toplayan bir merkez olmuştur. Eslâf (eskiler, öncüler)
ile bunun karşısında ahlâf 
(yaşayanlardan sonra gelecek nesil) İbnülemin’in biyografi yazıcılığında
dâima bir arada, biri diğerine bağlı iki ana kavram olarak yer almaktadır.
Eslâf ve ahlâf kendilerine karşı bir sorumluluk bulunulan iki kutup hâlindedir.
Biyografi yazarı bu iki cepheye karşı bir sorumluluğu yerine getiren kimsedir.
Geçmişimizin mârifet ve erdem sâhibi insanlarından gerek günümüzde yaşayanlar
gerekse gelecektekiler için öğrenilecek, örnek alınacak çok şey vardır. Eslâf,
toplum ve insanlığa yaptığı hizmetler, ortaya koyduğu güzel ve faydalı eserler
dolayısıyla kendilerine şükran borcu bulunulan dünün seçkinleridir. Öte yandan
‘eslâf’ nâmına şahsiyetleri ve erdemleri, hizmet ve eserlerinin zihinleri
açacak, seciyelerinin ve mânevî hayatlarının gelişmesine yardım edecek güzel
örnekler olarak kendilerine bildirilmesi ve öğretilmesi yükümlü bulunulan bir
ahlâf vardır. Bir vakitler büyük hizmetler görmüş eslâfı unutulmuşluğa mahkûm
etmemek, şahsiyetlerini ve eserlerini değerlendirerek hâtıralarını bugünün ve
geleceğin nesillerine taşımak her şeyden önce kadir bilirlik denen bir erdem
borcu, eslâfa karşı yükümlü olduğumuz ahlâkî bir vazifedir. Bir toplumun
içinden mârifet ve erdem sâhibi kişiler yetiştirmiş olması kadar toplumca
onlara karşı gösterilen değer bilirliğin derecesini de bir medeniyet ölçüsü
sayan İbnülemin, kendisine hizmet etmiş seçkinlerine gösterdiği değer
bilirliğin o toplum ve onun fertleri için en büyük bir erdem olduğunu söyler.

Mahmud Kemal
İnal, ahlâk anlayışı yönüyle üzerinde o kadar ısrarla durduğu biyografi işinin
bizdeki durumunu ele alarak bu sâhadaki zaafımıza işâret ettikten sonra
yapılması gereken zihniyet ve tutum değişikliği üzerinde durur. O’nun çizdiği
tablo şudur: Geçmiş asırlarda bazı müelliflerimizin ulemâ, meşâyih, şâirler,
hattatlar yanında vezirler, kaptan-ı deryâlar gibi başka kesim ve sınıflardan
meşhur kimselere dâir tertip ettikleri, daha sonra zeyilleri de yazılan umûmi
çerçevede biyografik eserler sâyesinde milletimizin geçmişte yetiştirdiği
şahsiyetlerden bir kısmının varlığından haberdar olunabilmekteyse de bunlar o
zamanlardaki mevcudu tam mânası ile tesbit etmek ve göstermekten uzaktır.
Hakîkatte eslâftan bu eserlerin dışında kalmış pek çok sîma vardır. Hal
tercümeleri zamanında kaydedilmediğinden birçoğunun adları dahi kaybolup
gitmiştir. Bundan dolayıdır ki bizim toplumumuza mahsus bir şey olarak ‘meşâhîr-i mechûle’ diye kökleşmiş ve
genel kabul görmüş görüşe aykırı bir düşüncenin ileri sürülmesi bahis konusu
olabilmektedir.

Tabakat,
tezkire, sefîne, mecmûa-i terâcim gibi adlar altında ortaya konulmuş eski hal
tercümesi eserlerinin mâhiyet ve yapısına bakılacak olursa gerçek mânâsı ile
bir biyografide verilmesi şart olan esas bilgiler, gözden kaçırılmaması gerekli
dikkatler yerine bunlarda lafız sanatları ve süslü ifâdelerle sayfalar
doldurulmuş, bahis konusu ettiklerinin memuriyetlerini ve buralara geliş
târihlerini sıralamak ve birtakım ehemmiyetsiz anekdotlar nakledilmekle
yetinilmiş, buna mukabil o kimselerin karakterleri, mânevî şahsiyetleri, kendi
sahalarında ne gibi hizmetler yapmış oldukları, bu hizmetlerin derecesi,
meydana getirdikleri eserlerin mâhiyet ve değeri gibi hususlar üzerinde
durulmamıştır. İbnülemin, bu zaaf ve noksanlara işâret etmekten maksadının bu
eserleri ve müelliflerini istihfaf etmek değil bundan böyle yazılacak biyografi
eserlerinin ne gibi noktalara değer verilerek, nelere dikkat edilerek
hazırlanması gerektiğini belirtmek olduğunu söyler.

Kültürümüz
adına diğer bir üzücü husus da eslâfın çeşitli kesim ve meslekten şöhret ve mârifet
sâhiplerine dâir ortaya koymuş oldukları eserlerin devam ettirilmemesi, ileri
sürülen bir takım yeni bilgilerin bir zamandan sonra ardının kesilmiş
olmasıdır. Bu nokta İbnülemin’i, ahlâkî vazifenin ötesinde millî bir vazife
sorumluluğunu üzerine alarak harekete geçiren bir çıkış noktası olur. Bu açığı
kapamanın yükümlülüğünün kendisine yöneldiğini hissederek kendi zamanının
seçkinlerinin de geçmiştekilerle aynı âkıbete uğramaması için bunlardan
tanıyabildiği, haklarında bilgi sâhibi olma imkânını bulabildiklerinin hal
tercümelerini tesbit etmeyi vazife edinir. Başlangıçta ‘Meşâhîr-i Osmâniyye’de kadirşinaslıkla alâkalı bir vazife olarak
düşündüğü gaye ilmî tecessüs, araştırıcılık merak ve hevesini tatmin etmenin
çok üstünde millî bir vazife anlayışına yükselir, vatanî vazife hükmünde bir
değer ve ehemmiyet kazanır. İbnülemin bu hususu şöyle ifâde etmektedir:
‘Mârifet ve sanat sâhiplerini aramak ve bulmak, isimlerini ve eserlerini
evlâd-ı vatana bildirmek hususundaki ihmal ve kayıtsızlığımız ve mârifet ve
ehline revâ gördüğümüz kadirnâşinaslık ve kayıtsızlık vatan sevgisiyleyle aslâ
bağdaşmaz… Kemal ehlini tanıyanların tanımayanlara bildirmesi ise hizmet-i
vataniyye cümlesindendir’

Müstesna
birikiminin, tâlihin kendisine tanıdığı, herkese nasip olmaz târihî şartların,
yetiştiği zamanın bahşettiği imkânların kazandırdığı yetki dolayısıyla, içinde
bulunduğu mârifet ve erdem sâhibi seçkin şahsiyetlere ilgisiz, onların hayat ve
eserlerine eğilmek ihtiyacını duymayan ortamda, doğrudan doğruya kendi vatanî
hamiyetine havâle olunmuş kabul ettiği bu işin eslâfa karşı tek sorumlu ve
yükümlüsü olarak, ‘Muhakkak biliyorum ki
ben yazmazsam kimse yazmayacak…’ der. Gençlik yıllarında kendilerine
yetiştiği, artık mâzide kalmış o insanların hayatlarını yazmada şahsının son
imkân ve fırsatları temsil ettiği, bunu yapabilecek imkânlara sâhip son
yetkilinin de yine kendisi olduğu inancı İbnülemin’e nihâyet şu sözleri
söyletecektir: ‘Mesleğime tamamıyla
muhalif olmakla beraber bilmecburiye söylüyorum, ben de gözlerimi kaparsam
gelip geçen güzîde adamlarımızı bilen kalmayacak. Ey gençler gözünüzü açınız,
gelip geçmişlerinizi tanıyınız!’

1898’de ‘Meşâhîr-i Osmâniyye’ (Osmanlı’nın meşhurları,
tanınmışları) ile açılan kapıdan biyografi dünyasına girerek bu işin
yazarlığını büyük bir şevkle benimseyen İbnülemin, 1902-1903 yıllarına
geldiğinde büyük bir çalışma hamlesi içine girer. Bazan bir şâirin hal
tercümesine erişebilmek veya onunla ilgili bazı noktaları aydınlatabilmek yahut
da değer verdiği bir metnin tam ve sağlam bir şeklini elde edebilmek için
Trabzon’lara, Erzurum ve Diyarbekir’lere, Medine’lere kadar uzanan yazışmalarda
bulunur, güvenilir bilgilere erişebilmek için çalmadık kapı bırakmaz. Onun tek
kişiyi konu alan monografilerden zamanla belirli bir kesime mensup simaların
hal tercümesini topluca içine alan, kendisinden başkasının altından
kalkamayacağı büyük çapta eserlere geçtiği görülecektir. Tek kişinin hal
tercümesini işleyen eserlerinin çoğu ise yakından tanıdığı veya dost
çevresinden kendi zamanının insanlarına ait bulunmaktadır. Karşılaştığı çetin
şartlara ve engellere, önüne çıkan birçok güçlüğe rağmen azmi kırılmaksızın
vicdânî ve millî bir misyon şuuru ile hiçbir maddî yardım almadan devam
ettirdiği büyük çalışmanın pek çok zahmet pahasına siyâset, ilim, sanat ve
edebiyat târihimize altmış yılı aşkın bir zaman içinde çok sayıda değerli
eserler kazandırmıştır.

İbnülemin Mahmud Kemal İnal

Bâb-ı Âlî’deki
32 yıllık görevinde daima sadâret (başbakanlık) dâirelerinde çalıştığı için,
Devlet’in bütün önemli evrakını ve daha önce yazılmış bulunanlarını gördü.
Eserlerinde kullanılmak üzere birçoğunu kopya etti. 1909’da Yıldız Arşivi’ni
tasnifle görevlendirildi. Bu suretle Sultan İkinci Abdülhamid Han devrinin en
gizli vesikalarını teker teker gördü. 1924’te, büyük takdirkârı olan Fuad
Köprülü tarafından Osmanlı Arşivi’ni tasnif için tâyin edildi. Bu görevinde de
bütün imparatorluk arşivi, İbnülemin’e açılmış oldu.

Bibliyografya
ve biyografya alanlarında eski tâbirle ‘âlim-i
küll’ idi. Bilmediği, görmediği, incelemediği Osmanlı kitabı yoktu.
Tanımadığı, hayatını öğrenmediği Osmanlı devlet, ilim ve san’at adamı da mevcut
değildi. Bunlardan herhangi birini sordunuz mu, hemen bütün şeceresini ezbere
söylerdi. Tabiî bu bilgisi, bilhassa 19. asır Osmanlı toplumu için
yoğunlaşıyordu. Şüphesiz 19. asır Osmanlı sosyal ve dâhilî târihinin en büyük
mütehassısı idi. Ancak dış ilişkiler târihi, ihtisasının dışında idi. Zira bu
sâhada mütehassıs olmak için Fransızca şarttır.

Tafsilât ve
teferruata verdiği önem, psikolojik tahlillerindeki isâbet, şahısları
değerlendirme ölçüsü, verdiği bilginin teferruattan ve yanıltıcı bilgilerden
arındırılmış olması gibi özellikler, ne kadar şahsî olursa olsun, Batı kültürü
olmayan bu bilginin, Batılı büyük biyografları incelediğini zannettirecek
derecede hayrete şayandır. Şüphesiz bütün Türk edebiyatının en büyük
bibliyografya ve biyografi yazarıdır. Biyografi yazmayı, o kişinin övülmesi
veya yalnız müsbet taraflarının gösterilmesi zanneden eski ekolden kesin
şekilde ayrılır. Ele aldığı kişinin hem müsbet, hem menfi taraflarını, aynı
ağırlıkta inceler.

İbnülemin,
bâzı eski metinleri, büyük başarı ve tam bir ilim adamı gibi yayınladı. (Müstakıym-zâde’nin
Tuhfe-tü’l-Hattâtıyn’i, Âlî’nin Menâkıb-ı Hünerverân’ı, Şeyhülislâm Yahya
Dîvânı, Hersekli Âkif Hikmet Dîvânı, Leskofçalı Gaalib Dîvânı). Zaten 16. asrın
Âlî’si, 18. asrın Müstakıym-zâde’si ayarında bir ansiklopedisi, târihçi ve
müellifti. Telif dehâsı ile doğmuştu.

Zengin
kütüphânesini, baba konağını, her şeyini millete bıraktı. Büyük çalışma gücü
vardı. Kudretli hâfızası, nükte ve mizah yeteneği, tenkit merakı, bildiğini
bilmesi ile, çevresinde belki biraz ürkek, fakat geniş bir aydın hayranlar
zümresi toplamıştı.

Hoş Sadâya
önsöz yazan Hasan Âli Yücel, Ord. Prof. Dr. Kâzım İsmail Gürkan, Prof. Ahmed
Hamdi Tanpınar, Ord. Prof. Dr. Muzaffer Es’ad Güçhan, Avni Aktuç, İbnülemin’i
göklere çıkarırlar. Bunlardan yalnız Tanpınar’ın onu tahlil eden yazısı,
doğrusu olağanüstü ilgiyle okunuyor. Bir şahsiyet, bu şekilde sunulur. Tanpınar
belki İbnülemin’in karakterini, hattâ ilmini mübalağa ile hırpalamıştır. Belki
kendisine yüzlerce defa meclislerde ağır şekilde takılan üstâdına hayatında
söyliyemediklerini ifâde etmiştir. Belki hiç biri değildir. Muhakkak olan,
şâhâne bir tahlil yapmış olmasıdır. Bu tahlil eksik olabilir. Fakat birçok
gerçeği de aksettiriyor. Büyüklerimizin yalnız müsbet taraflarını gösteren,
onları sâdece öven târihçilik ve yazarlık çok da makbul değildir. Zaten gerçek
târihçi ve yazar, önemsiz kişiler hakkında yazı yazmaz.

Filhakika
İbnülemin’in çok kolayca hakarete varabilen, fakat hiç bir dostunun hakaret
şeklinde tefsire cesâret edemediği nükte, tenkit ve mizahına hedef olmayan
ancak üç beş kişi hatırlayabiliyorum.

Biri Sâdeddin
Arel’dir. Ona gösterdiği ciddî saygıyı kimseye gösterdiğini görmedim. Zira
karaktere nüfuz edebiliyordu ve karakterleri biribirinden ayırabiliyordu.
Arel’in cumartesi meclislerine devam eder, Arel ise âdeti olduğu üzere, iâde-i
ziyârette bulunmazdı.

İbnülemin’in
bir defteri varmış. İlk bölümüne ‘Sevdiklerim’
ikincisine ‘Sevmediklerim’ şeklinde
ikili tasnifle birçok kişiyi kaydetmiş. Hepsi kültür hayatımızda yer alan
isimlerdir. Defteri Taha Toros görmüştü, bana bir kaç isim söyledi. Sevdikleri
arasında Nevzad Atltığ’ı kaydetmiş. Sevmediklerinden örnek vermek istemiyorum.
Ama bu defterin yayınlanması çok ilgi çekici olur.

İbnülemin’in
bir kısım kitapları basılmamıştır. Bir kısmı eski harflerledir. Bunları ve
koleksiyonundaki kâğıtların, belgelerin, defterlerinin ve gündelik notlarının,
hâtıralarının basılması, sosyal hayatımızı, edebiyat dünyamızı aydınlatacaktır.
Bir kısmı kardeşi Selim İnal’ın kızı Selma Akay’dadır ki, Nihat Akay’ın eşidir.
Bu işi Prof. Sadık Tural’ın vakit bulup üzerine alması sevindirici olurdu.

İbnülemin, çok
eski diline rağmen bugün de zevkle okunuyor. Kaldı ki eserlerinin hepsi kaynak
mâhiyetindedir. Meselâ seçkin meslekdaşımız Hasan Pulur, yazılarında sık sık
İbnülemin’den alıntılar yapar. Eminim kitaplarını defalarca okumuştur.

İbnülemin
Mahmud Kemal İnal, nev’i şahsına münhasır denilen tipin mücessem örneği idi.
Dindar, milliyetçi, tutumlu, zeki idi. Kitapları ve kâğıtları olmaksızın
yaşayamazdı ama, çevresinde insanlar olmadıkça da yaşayamazdı. Münzevi olmaktan
uzaktı. Galiba -Ahmed Hamdi Tanpınar haklıdır- tevazuun yanından da geçmemişti.
Ama büyük adam, eşsiz bir bilgindi. Hepimizi gerçek bir meş’ale gibi
aydınlattı. O’nu en iyi, takdirkârlarından Yahyâ Kemâl ifâde edebilmiştir:

Hezâr gıbta o devr-î kadîm efendisine
(Yahya Kemal
Beyatlı)

 Ne kendi kimseye benzer ne kimse kendisine (Süleyman Nazif)

Yılmaz Ötuna: Türk Târihinden Portreler. (s: 262-265)
İstanbul 1999