İstifa etmek veya etmemek. İşte bütün mesele bu.

Bilirsiniz Shakespeare’nin kahramanı Hamlet, bunun bildiğimiz şeklini, “Olmak veya olmamak.”ı söylerken elindeki kafatasına bakarak konuşur. Kafatası, müteveffa babası Danimarka Kralı’nın dalkavuğu Yorick’indir. Acaba başka ülkelerde yüce makamlardaki insanlar da, ölümü değil de istifa edip etmemeyi tartıp biçerken ne düşünür? “İstifa etmek veya etmemek…” derken hangi kafatasına, hangi resme, kime bakar?

Zor soru. Ama istifa eylemi tartılırken verilen kararı elinizdeki kafatası belirler. Siz, kendinizi kime karşı sorumlu hissediyorsunuz? Bir de istifa edeceğiniz makamın misyonu, maksadı?

Demokraside makam hizmet içindir

Demokratik ülkelerde siyasî makamlar millete hizmet içindir. Makamlar demokratik hukuk devletinin kurumlarının denetimi altındadır. Asıl denetçi de halkın kendisidir. Makamdaki kişi kendini halka karşı, hizmet vereceği kişilere karşı sorumlu hisseder. Elinde tuttuğu kafatası, kendi vicdanıdır. Takdir edersiniz ki bu şartlarda, başarısız olduğunu düşünen, hizmetinde kusur bulunduğunu düşünen makam sahibi büyük ihtimalle istifa etmeyi seçer.

Bu hâl, millet devleti- ulus devlet yapısındaki devletlerde geçerlidir. Onlarda toplum millet düzeyine erişmiştir. Ülkede millet kayıtsız şartsız egemendir. Halkın henüz millet düzeyinde olmadığı, kabilelere, cemaatlere mensubiyetin esas olduğu ülkelerde tayin de istifa da daha farklı yürür. Mesela Fukuyama’nın Siyasî Düzen ve Siyasî Çözülme eserinde (2014, Türkçesi: Profil Kitap, 2018) anlattığı Kenya’da… Aşağıdaki paragrafı üç yıl önceki Kenya ve Biz başlıklı yazımdan alıyorum:

Makam yemek içindir

“Kenya bağımsızlığını aldıktan sonra Kikuyu kabilesi hâkim güçtü. Bu kabile İngilizlere karşı meşhur Mau Mau isyanına öncülük etti. Ülkenin kurucu başkanı Jomo Kenyatta da bu kabiledendi. Kenyatta’nın partisi sözde Leninistlik iddiasındadır ama aslında, daha doğuştan bir himaye dağıtım teşkilatıdır. Fukuyama anlatıyor: Devlet Kenya’da hizmet edilecek bir kurum değil, ele geçirilecek bir ödüldü. 1978 yılında Kenyatta’nın yerine seçimle Daniel Arap Moi geçince, âniden Kikuyular yerine Kalenjin kabilesi ve Moi’yi destekleyenler himaye görmeye başladı. İktidarı kaybeden parti, kâğıt üstünde, zenginden alıp yoksula vermeyi hedeflerken yeni iktidar, açıkça halktan alıp yandaşlarına verme yolunu seçti. Bu psikoloji, Michela Wrong’un ‘It’s Our Turn to Eat ~ Yeme Sırası Bizde’ kitabında anlatılıyor. (Harper, 2010) Başlık bile konuyu pek güzel açıklıyor.”

Devlet milletin kendine hizmet için kurduğu öz teşkilatı değilse… Devlet, rakip kabilelerin ele geçirmek için birbiriyle mücadele ettiği bir ödülse. Makamlar hizmet etmek için değil, “yeme sırası bizde” diye işgal ediliyorsa; durum, yazının başında, “demokratik ülkelerde” diye anlattığımızdan tamamen farklıdır.

Makam sahipleri açısından demokrasilerle kabile koalisyonları arasındaki ikinci fark makama tayini kimin yaptığıdır. Kabile toplumunda kişiyi o makama getiren millet iradesi değil, kabile reisidir. Dolayısıyla elde tutulan kafatası, sembolik olarak kabile reisininkidir. Veya reisin dalkavuklarından birinin… Yine sembolik olarak.

Millet devleti – Kabile devleti

Şimdi durup dururken Kenya’nın günahını almayalım. Yeme Sırası Bizde kitabını anlattığım yazı, ta 2023’e ait, Fukuyama’nın kitabı 2014’te… Michaela Wrong’un Yeme Sırası Bizde eseri daha da eski, 2010 tarihli. Belki Kenya değişmiştir. Burada önemli olan Kenya falan değil, anlatılan alt yapı. Millete değil de kabileye ve kabile reisine yönelmiş mensubiyet ve sadakat duygusu. Bu şartlarda makam sahibi oraya reisin takdiriyle ve bir ödül olarak, bir lütuf neticesinde getirilmiştir. Dolayısıyla başarı, başarısızlık ölçüsü de kabileye ve reise hizmet için makamının imkânlarını ne derece seferber ettiğidir. Aslarını seçerken emredildiği gibi reisin yakini olanları tercih etmiş midir? Kendisi yerken gerekli yerlerin paylarını da vermiş midir? “İstifa etmek veya etmemek” falan gibi düşüncelerle kendini yormasına da gerek yoktur. Pat diye görevden alınıverir. Tıpkı pat diye göreve getirildiği gibi.

İlla kabile mi lazım? Ülkenin sosyal yapısına göre hangi topluluğun “kabile” olduğu değişir. Bazı makamlara parti vasıtasıyla, bazılarına STK’ların talebiyle de gelinir. Öyle toplumlarda partiler veya STK’lar aslında kabiledir. Parti? Mesela Çin ve Kuzey Kore’de Komünist Partisi. STK? Mesela tarikatların da STK olduğunu öğrenmiştiniz. Bazı cemaatler de STK sayılabilir. Eğer makama böyle bir STK’nın himayesi ile gelinmişse, makam sahibi istifayı aklından geçirdiğinde, “Ne istifası be? Bizim bunca adamımızı tehlikeye mi atıyorsun. Otur oturduğun yerde!” uyarısıyla karşılaşır.

Olmak veya olmamak demişler…

Önceki yazımda, küresel güçlerin enerji ganimeti peşinde yarattıkları çatışmaları ve Hürmüz Boğazı’ndaki kilidin dünyayı nasıl sarstığını ele almıştık. Bugün bu büyük resmin Türkiye ayağına bakacağız.

İlk bilmemiz gereken gerçek şu: Türkiye, toplam enerji ihtiyacının %67’sini dışarıdan satın alıyor. Doğal gazda ithalat oranı %95’in üzerinde, petrolde ise %85-90 gibi korkutucu seviyelerde.

Türkiye, askerî açıdan NATO’nun en güçlü üyelerinden biri. Ekonomik olarak BATI sistemine entegreyiz. Ancak enerji açısından RUSYA’ya bağımlı bir ülkeyiz.

2025 verilerine göre, Rusya’nın doğal gaz ithalatımızdaki payı yaklaşık %30-37, petrol ve petrol ürünleri ithalatımızdaki payı ise %43-60 aralığında seyretmektedir.

Bu yaman bir çelişki olduğu kadar risk yaratan bir durum.

Bu bağımlılığın kısa vadede “güvenilir tedarik” ve bazen “uygun fiyat” gibi sonuçları görünse de uzun vadede Türkiye’nin jeopolitik manevra alanını daraltıyor.

Bir NATO ülkesinin, savunma sanayii ve ordusu dahil tüm çarklarını döndürecek yakıt için stratejik rakibi olan Rusya’ya bu ölçüde mahkûm olması, milli güvenlik açısından en büyük kırılganlık noktamızdır.

Özellikle hiç bilgi ve teknoloji transferi yapma imkânı olmadan, Rusya’ya nükleer enerjide yüzde 100 bağımlı olmamızın yarattığı riskler dikkat çekicidir.

İlk ünitesi 2026’da devreye alınacak Akkuyu Nükleer Santralı, inşaatından işletmesine, yakıt tedarikinden atık yönetimine kadar Rusya’ya bağımlı bir modeldir.

****************************************

Çin Ne Gibi Tedbirler Alıyor?

Dünyanın en büyük enerji ithalatçısı Çin, Hürmüz krizi patlak verdiğinde köşesine çekilip beklemedi. Petrol yerine yerli kömüründen plastik üreten teknolojilere ağırlık verdi. Rusya ve Orta Asya ile kara boru hatlarını devreye soktu

Petrolde dolar yerine kendi parası Yuan’ı dayattı.

Ama Çin’in asıl başarısı, petrole olan bağımlılığını kırmak için güneş ve rüzgâr enerjisini “süper iletim ağları” ile sanayi merkezlerine taşımasıdır.

“Süper İletim Ağları”, yenilenebilir enerji kaynaklarının (güneş ve rüzgâr) en büyük dezavantajı olan “üretim ve tüketim noktaları arasındaki mesafe” sorununu çözmek için geliştirildi. Bu ağlar, “depolama” sistemleriyle entegre çalışır. Üretimin fazla olduğu saatlerde enerji depolanır, ihtiyaç anında iletim hattı üzerinden sanayi bölgelerine basılır. Bu da petrole olan bağımlılığı azaltır.

İleri teknolojili bu altyapılar sayesinde, sanayi merkezlerinden uzak bölgelerde (bozkırlar, çöller veya denizler) en yüksek verimle üretilen enerji, binlerce kilometre öteye, yolda kaybetmeden taşınabiliyor.

Çin, bu alana yüz milyarlarca dolarlık devasa yatırımlar yaptı.

Türkiye’nin de benzer teknolojik yatırımları (süper iletim hatları + batarya depolama) gecikmeden başlatması gerekiyor.

****************************************

Tüm Elektrik İhtiyacımızı Güneşten ve Rüzgardan Karşılayabiliriz

Hürmüz’deki kilit, aslında bizim üretim ve teknoloji zincirlerimizi kırmamız için bir uyarıdır. Türkiye’nin en yetkin enerji uzmanlarından Necdet Pamir’in şu tespiti umut vericidir:

“Türkiye’nin enerji karışımı fosil yakıt ağırlıklı ve yüksek oranda dışa bağımlı. Ancak bardağının dolu tarafında, büyük oranda âtıl bekletilen YENİLENEBİLİR ENERJİ kaynakları ve çok iyi yetişmiş, nitelikli insan gücü vardır.”

Mesela, “2025’te (yerli ve ithal tüm kaynaklardan) yaklaşık 360 milyar kilovat-saat elektrik tüketen Türkiye’nin, sadece güneşten elektrik elde etme potansiyeli, (çatı uygulamaları dahil) 360 ile 400 milyar kilovat-saat olarak hesaplanmaktadır.” Ancak bu potansiyelin önemli bir kısmı henüz devreye alınmamıştır.

****

2026 Ocak sonu itibarıyla güneş kurulu gücümüz 25.827 MW’a ulaşarak toplam kurulu güç içinde %20,9 pay almıştır.

Karasal rüzgâr potansiyelimiz yaklaşık 48.000 MW hesaplanıyor; kurulu gücümüz ise 16.000 MW’a yakın. (Gerçekleşme oranı yaklaşık %33)

Denizel rüzgâr potansiyelimiz ise 70-75 bin MW olarak açıklanırken, henüz “el değmemiş” konumdadır.

Rüzgâr + Güneşin toplam elektrik üretimindeki payı %22’ye yaklaşmıştır.

****

Âtıl bekleyen rüzgâr ve güneş potansiyeli kullanılarak enerjinin üretilmesi lazım. Ama bu enerjinin akıllı ve süper iletim ağlarıyla ulusal şebekeye entegre edilmesi ve sanayi şehirlerimize (İstanbul, Kocaeli, Bursa gibi) verimli taşınabilmesi de gerekli.

Dünya artık sadece petrol için savaşmıyor. “Temiz Enerji Devrimi” dediğimiz bu yeni dönemde, rüzgâr türbinleri, güneş panelleri ve elektrikli araç bataryaları için lityum, kobalt, bakır ve nadir toprak elementlerine sahip olanlar jeopolitiğin belirleyicileri olacak.

Çin bu konuda on yıllardır çalışıyor ve dünyada açık ara önde. ABD ve AB Çin’e yetişmeye çalışıyorlar. Biz ise bu alanda hayli geç kaldık. Türkiye, kritik minerallerine dair ilk raporunu ancak Ocak 2025’te hazırlayabildi.

****************************************

Enerjide Bağımlılık Zincirini Kırmak İçin

Eğer elektrik üretiminde tamamen güneş ve rüzgâr ağırlıklı bir modele geçersek, enerjide bağımlılık zincirini önemli ölçüde kırabiliriz.

2025 verilerine göre, elektriğimizin yaklaşık %20-23’ü ithal kömürden, %20-22’si doğal gazdan üretiliyor. Bu iki kalem ithalatı yerli ve yenilenebilir kaynaklarla azaltmak, her yıl dışarıya ödediğimiz milyarlarca dolarlık enerji faturasını ciddi biçimde düşürecektir.

Türkiye için kurtuluş, “enerjide yerli ve milli” söylemini sloganlardan çıkarıp stratejik bir devlet politikasına dönüştürmekten geçiyor:

Enerji, kâr hırsına bırakılamayacak kadar stratejik bir sektördür; yönetim kamu eliyle veya öncülüğü ile milli çıkarlar öncelenerek yapılmalıdır.

Dışarıdan alınan paneller, türbinler ve diğer ekipmanlarla güneş ve rüzgâr enerjisi üretmek ülkemizi bağımlılıktan kurtarmaz. Güneş hücresini, rüzgâr türbinini ve devasa batarya sistemlerini kendi fabrikalarımızda üretmek zorundayız.

Enerji ekipmanlarının yerli imalatı, en az savunma sanayiimiz kadar stratejik bir alandır. Eğer bu ekipmanları milli kaynaklarla üretmezsek, yarın petrol ambargosu yerine “yazılım veya yedek parça ambargosu” ile kuşatılabiliriz.

Kritik Mineraller Savaşı: Rüzgâr türbinlerinden elektrikli araç bataryalarına kadar her şey; lityum, kobalt, bakır, nikel ve nadir toprak elementlerine muhtaçtır. Bu mineraller bakımından umut verici rezervlerimiz var. Ama sadece rezerve sahip olmak yetmiyor; çünkü onları işleme, rafine etme ve ileri teknoloji ürününe dönüştürme becerisine sahip olanlar öne çıkacaktır.

Türkiye’nin öncelikli dersi, enerjinin bir emtiadan ziyade bir teknoloji savaşı olduğunu kavramaktır.

Vakit yitirmeden, enerjiyi bir milli güvenlik ve bağımsızlık konusu olarak, kamu eliyle yönetilen bir “stratejik teknoloji hamlesi” olarak yeniden planlamalıyız.

            Yakında çıkacak olan kitabımın güncel yazılarında da belirttiğim gibi(Bir Devrin Anatomisi) memleket olarak 25 yılda dışarıdan gelen hangi dalga varsa onun akıntısına kapıldık ve her seferinde kaybettik.

            Hâlbuki Adalet ve Kalkınma Partisi iktidara gelirken çok büyük vaatlerle vatandaşın karşısına çıkmıştı. Avrupa kriterlerini yakalamak üzere AB’ye üye olacaktık. Göstermelikte olsa AB ülkeleriyle görüşmeler başlatıldı ama Avrupa kriterleri kendilerine ağır gelmiş olacak ki, bile isteye konu sonuçsuz bırakıldı.

            Yokluk, yoksulluk ve yasaklarla mücadele edilecek gibi pembe hayallerle millete büyük umutlar verilmişti. Sonra gördük ki bırakın ümit beslemeyi, millet hayal bile kuramaz hale geldi.

            Komşularımızla dost olacak sıfır sorun yaşayacaktık. Etrafımızda bir tane dost devlet kalmadığı gibi aksine aleyhimizde: İsrail, Yunanistan, Güney Kıbrıs Rum Cumhuriyeti gibi ittifaklar oluştu. Yunanistan, bize ait olan 20 Ege adasını işgal ettiği yetmezmiş gibi şimdi de pervasız bir şekilde bu ittifaka güvenerek karasularını 12 mile çıkarma iddiasının peşinde.

            AKP, Kendi hükümetlerinden önceki Ecevit hükümetinin ekonomiden sorumlu devlet bakanı Kemal Derviş’in ekonomi programını 2010 yılına kadar uyguladı ve gerçekten de Türkiye’de gözle görülür şekilde fert başına düşen milli gelirde gözle görülür artışlar kaydedildi. Sonrası malum, hükümet kendi yöntemleriyle devleti şirket gibi yönetmeğe başladı.

            2017 referandum öncesi propaganda konuşmalarında: “Verin yetkiyi görün etkiyi” denildi, yetki verildi ama geldiğimiz noktada döviz kuru o günkü değerini bugün 5 misline katladı.

            Milletin dilinden, dişinden artırarak Mustafa Kemal Atatürk döneminden 2002 yılına kadar geçen zaman diliminde Türk ekonomisine kazandırılan ne kadar işletme varsa hepsi özelleştirildi ve o gün elde edilen 64,5 milyar dolar döviz, bu günkü dış borcun sadece faizini ödeyebiliyor.(İYİ Parti Balıkesir milletvekili Turhan Çömez)

            2000’li yıllara girerken ABD dış ilişkiler sekreteri Türkiye dâhil Ortadoğu’da 22 ülkenin sınırları değişecek derken biz onu görmezden ve duymazdan geldik. ABD Ortadoğu’ya demokrasi getireceğiz derken, Mısır, Irak, Libya en son olarak Suriye işgal edilirken Eşbaşkan olarak başta ABD olmak üzere emperyalist güçlerin yardımcısı olduk.

            O Libya ki; 1974 Kıbrıs çıkarması başlarken Mersindeki ATAŞ Petrol Rafinerisi üretimi durdurdu ve Libya Lideri Kaddafi, Kıbrıs’a uçan jetlerimize jet yakıtı gönderdi. Peki, buna karşı biz ne yaptık? NATO uçaklarına Libya’yı bombalamaları için İzmir’den kalkış izni verdik.

            Yönetimi her ne olursa olsun Suriye, Türkiye için güvenlikli bir ülke idi. Ama ABD ile birlikte mevcut rejimi yıktık ve başına bir teröristin gelmesine yardımcı olduk. Üstelik yönetiminde Türkiye tarafından kırmızı bültenle aranan bir de terörist bakan var. 15 yıldır Suriye için harcadığımız maddiyat ve şehit askerlerimizin yanında bugün bir de Suriyeli göçmenler sayesinde Türkiye’nin demokrafik yapısı tehdit altında.  

            Yazımı son günlerin güncel ve hayati bir konusuyla bağlamak istiyorum. Türkiye topraklarının büyük çoğunluğuna maden arama sahası olarak ruhsatlar verildi. Artık vatandaşın tapu güvencesi olarak bir umudu kalmadı. Köylü sabah uyandığında bakıyor ki; tarlası veya ormanı tanımadığı birtakım insanlar tarafından buldozerlerle kazılmaya başlanmış. Karşı çıktığında devletin jandarmasıyla karşı karşıya kalıyor. Direnenler, kadın kız denilmeden tutuklanıp hapse atılıyorlar. İşte Türkiye Cumhuriyeti’nin 24 yılda geldiği NOKTA!

Bir vali. Şehrin en kudretlisi… Polis, jandarma emrinde. Maiyetinde yüzlerce memur… Sırtını devletin gücüne dayamış, verdiği hiçbir emre itiraz yok.

Şan, şeref, itibar dorukta… Özel hizmetçileri ve korumaları etrafında pervane… Şehirde uçan kuştan haberi oluyor.

Gün geliyor, emrindeki polisler koluna girip onu ifade vermesi için karakola götürüyor. İsminin yazıldığı sokak tabelası sökülüyor. Saray yavrusu malikaneden alınıp karakol hücresinde beklemeye alınıyor. Şeref, itibar yerle bir. Sayın Valim ifadesinden bir harf dahi kalmamış. O, oğlunun isminin cinayete karıştığı dönem Tunceli valisiymiş… Adı, Tuncay S.

“Düşmez kalkmaz, bir Allah.” denir. “Her kemalin bir zevali, yani her çıkışın bir inişi vardır.” denir. Demek ki sık tekrarlanan bir hakikat bu. Keşke insanoğlu hep zirvede kalabilse, nefsinin kölesi olmak yerine adaletin mihmandarı olabilse…

Bir vali. Oğlu, belki de katil. Vali Baba, oğluyla ilgili her türlü delili karartıyor, adaletin tecellisini önlüyor. Aradan altı yıl geçiyor. Güneş balçıkla sıvanmıyor, hiçbir günahın, yalanın gizli kalmayacağı yasası işliyor. Valinin imtihanı burada başlıyor.

Bu sahne sadece bir kişinin, makamın hikayesi değil, insanın imtihanıdır. Ve her çağda tekrar eden bir hakikatin bugünkü tezahürüdür: Güç, emanettir; akıbet ise hesaptır.

Tarih bu sahnelerin benzerleriyle doludur. Neron, Roma’yı yönetirken kendini tanrısal bir gücün sahibi gibi görmüş, fakat sonunda kendi halkının nefretiyle yalnızlığa sürüklenmişti. Napolyon Bonapart, Avrupa’yı titreten bir liderken, hayatının sonunu bir adada sürgünle tamamladı. Gücün zirvesinden, düşüşün dibine… Aradaki mesafe sadece zaman değil, insanın kendi nefsidir. Adaletten yoksun güç, zehirdir.

Harun Reşid’in mezar taşında: “dünün güçlü sultanı, bugün toprağın altındasın.” cümlesinin yazıldığı rivayet edilir. İsminin yazıldığı tabelanın yerle bir edilmesinin, toprağın altında olmaktan farkı ne? Ölüm, daha onurlu bir tercihtir. Bu örnekler, aynı hakikati haykırıyor: Makam kalıcı değil, güç mutlak değil, hesap kaçınılmaz.

Bir de şu kibre bakın: Vali Bey, polislere “Ben devletin valisiyim, siz benim ifademi alamazsınız.” diyor. “Bir vali cinayet işleyen kişilerin ortaya çıkmasını engelleyebilir mi, bunun için delilleri gizleyebilir mi? Makamdan aldığı gücü, gerçekleri karartmak için kullanabilir mi?” diye sormak lazım. Cinayet ve tecavüz suçlusu, oğlun da olsa…

Selçuklu’nun büyük veziri Nizamülmülk, Siyasetname adlı eserinde valilere şöyle seslenir: “Zulüm ile abad olanın akıbeti berbad olur.” Vali Sonel olayında, bir genç kızın akıbetini kararttığı iddia edilenlerin bugün kendi geleceklerinin kararması, bu kadim uyarının tecellisidir.

Hiçbir tabela, bir yetimin veya mazlumun ahından daha sağlam çakılmamıştır. Olay hem trajik hem ibretlik.

Ayrıca o caddeye şehit bir öğretmenin isminin verilmesi, toplumsal hafızanın kime yer açacağını ve kimi kusup atacağını gösteren muazzam bir adalet örneğidir. 

İbretlik olan sadece valinin hapse girmesi değildir; asıl ibret, “Ben devletim, bana bir şey olmaz” diyen anlayışın, bizzat devletin adaleti tarafından tasfiye edilmesidir. Tabelalar iner, valiler gider; fakat sarsılmayan tek şey adalettir.

“Bir günün adaleti, yetmiş yıllık ibadetten daha hayırlıdır.” buyurmuş Peygamber’imiz. Tersini düşündüğümüzde “Bir günlük zulüm veya adaleti karartma girişimi, bir ömürlük hizmeti silip süpürür.” diyebiliriz. Valinin polis kolunda karakola girmesi, o “demir elin” aslında ne kadar kırılgan olduğunu göstermiştir.

Her birimiz bir makam veya yetki sahibiyiz. Makam, ateşten gömlek. Kullandığın veya kullanmadığın her yetkinin mutlak bir hesabı olacak. Yüzleşmek, ağır bir imtihan.

Dünya ve ahiret sınavına bir de buradan bakmak lazım.