15 Temmuz’un yaralarını Olağanüstü Hal ile sarmaya çalışan ‘yalnız ve güzel ülkem’in 17 Ağustosvari bir olağanüstü felaket daha yaşamaması niyazıyla 17 yıl önce ‘seveni olmayan şehir’ İzmit için yazılan ve Âhenk Dergisi’nde yayınlanan yazımı takdimimdir:

“Bir şehrin urgan satılan çarşıları kenevir Kandil geceleri bir şehrin buhur kokmuyorsa Yağmurdan sonra sokaklar ortadan kalkmıyorsa O şehirden öcalmanın vakti gelmiş demektir”

İzmit, İsmet Özel… Ve güzelliğin radyoaktif ürpertisi. İnfilâk kazanında kaynayan tarih. Ki bu şehrin sarmaşığı dua değil miydi? Bir iç hoplama yetmez mi kuru kuru kanayan ruha paratoner?

Bağçeşme’de mezar taşlarını öpüyor şair. Evrensel gündem sabit ayaklarıyla serviler arasında gezinip duruyor.. Alnına bakıyorum, gün ışımış.

Gecenin koynundan çıkıp geliyorsun, yüzünde mahşer uçuğu.. Ayağında sarı çizmeler, gırtlağında muşta gölgesi.. Geliyorsun ve gelmenin anlamı değişiyor. Seninle birlikte anılacak bundan böyle merhamet. Konvansiyonel bir korkusun çünkü sen. Hiroşima rüzgârısın.

120 atom bombalık sevgi serpintisiydi çığlığın. Tarihini yazdık ve notunu düştük Hâbil’den sonra. Şimdi kalbimizin çeperlerini tavaf eden şu sıcaklık senin.. Nasıl da yüreklerimizi sevda aralığı saygı hizasına soktun sen.. Gönlümüz imzalı geziyoruz.. İmzan kana karışıyor..

Vur mührünü defterdar! Yazalım kelimelere sığmayan ve öz ülkemizden bir sabah esintisi gibi geçen bu akışkan duyguyu aşk diye.. Heyecan diye heyecanı kadavra kıldık yazılı metin sehpalarında.. Ellerimizde harflerden makaslar, bisturiler…

Meğer hastayı ameliyat masasından zıplatacak elektroşok, kulağına doktor kılığına girmiş tek bir hecenin söylenmesiymiş.. İşte o kelimeye Musa bile dayanamaz..

Şimdi damarlarımızı zamansız bir secdede bırak ey mermerlerin Rabbi! Bırak çöllerimiz hamsinlerinle coşsun.. Ebabillerin ağzındaki o yalımı ciğerlerimize yağdır.. Ki haşyetinden erir gibi olduk, rahmetini gönder Allah’ım..

Bir şehrin titreşimi onun folklorik silkinişidir.. Halaybaşı, çek bizim hoyratlarımızdan bir nefes iliklerine! O soluk senin simurg misal dirilişindir.. Ve ‘bir gül bahçesine girercesine’ Bağ-ı İrem’e girişindir..

İzbe bir hıçkırık gibi düşüme girme İzmit! Bilirim, sen acının firak bilmez mekânısın geceler ötesi.. Coğrafyan mezarbaşlarına dikili direnç bayraklarıdır.. Gönderin bir buluttur ve gözyaşlarıyla karışık nisan nisan yağacaktır.. Seni seviyorum diye gözyaşlarından öpüyorum.

Titremek, kendine dönmektir Bilge’ce bakış açısıyla.. Bir şehrin dönüşü onun için için yanışı, aydınlanışıdır.. Ve bu şehrin titreşimi onun muhteşem dönüşüdür..

Bir haftadır ruhum ve zihnim adeta bir detoks diyeti ile arındı.

Vücudumuza herhangi bir şekilde giren ve vücutta tahribata sebep olan toksinlerin, zararlı maddelerin atılması gerektiği gibi ruhumuz ve beynimize giren zarar verici etkenlerden uzaklaştırmak gerekmekte.

Vücudumuz belirli bir oranda kendi gayretiyle bu toksinleri atabiliyor fakat bu arınmayı hızlandırmak için belirli gıdaların tüketilmesine öncelik verilerek detoks diyetleri uygulanıyor.

Bu hafta zihnimin ve ruhumun arındırılma ihtiyacını hızlandıran ruhsal bir detoks diyeti yaşadım.

Beş günümüzü, mutlu bir vesileyle, Kosova‘nın tarihi ve turistik özellikleriyle eşsiz olan Prizren şehrinde geçirdik.

Türkiye’nin gündeminde olan konulara çok uzak bir hayat yaşayan sade insanlar vardı orada. Evet, Kosova’da ekonomi çok zayıf. Üretim yok. Fabrikalar kapanmış, yenileri açılmıyor. Tarım ve hayvancılık zayıflamış. Ekonominin en önemli kaynağı, senede 2 ay yoğunlaşan, dışarıdan gelenlerin yaptığı ticaretle bıraktığı para. Mutlaka geçim sıkıntısı çekenler, iş problemi olanlar, devletten, siyasetçilerden şikâyetçi olanlar orada da var.

Ama orada bizde yoğun olarak yaşadığımız gülmeyen yüzler, her an birbirine karşı patlamaya hazır gergin, bağıran çağıran, stres yüklü, birbirine güvenmeyen insanlar pek yok.

Yüksek katlı binaların pek olmadığı bir şehir Prizren. Bu binaların zemin ve birinci katları dâhil hiçbirinde bizdeki gibi demir parmaklıklar görmek mümkün değil.

Ama dedesinin dedesiyle, babasının babasıyla dost olduğu üç dört nesildir dostlukları süren can komşular görebilirsiniz. İnşaat yapan komşusunun evinde çalışan işçilere aylar boyunca her gün çaylar, yemekler pişirip servis eden komşular anlatılınca, siz unutulmaya yüz tutan geçmişimizden bir hikâye dinlediğinizi sanırsınız.

Bitişik komşuların avlularını ayıran müşterek duvarda istenildiği zaman komşuya geçişe imkân veren ve hiçbir zaman kilitlenmeyen “kapıcık” adı verilen küçük kapıları görüp duygulanabilirsiniz.

Kosova’nın köfteleri ve kuru eti meşhur. “Acaba farklı etler veya maddeler karışık olabilir mi?” diye endişe etmenize gerek yok. Prizren’de herhangi bir lokantadan gönül rahatlığıyla et, kebap vs yiyebilirsiniz.

Alışveriş ettiğiniz esnaf yanlışlıkla 50 sent fazla para aldıysa, bunu fark edince arkanızdan koşup, özür dileyerek iade ediyor.

Trafik ışıkları yok denecek kadar az. Herhangi bir yaya geçidinde bir yaya kaldırımdan yola adımını attığı anda araçlar sessizce duruyor. Korna çalan araç yok gibi.

Şehrin güvenli olduğu gece geç saatlerde de merkezi yerlerde kadın erkek her yaştan insanların oluşturduğu kalabalıklardan belli.

Bütün bunlara ilaveten bizi daha da mutlu eden başka hususlar da var: Prizren nüfusunun sadece yüzde 5 kadarı Türk iken, halkın çoğunluğu Türkçeyi anlıyor. Mahallelerin, köprülerin, sokakların isimlerinin çoğu Türkçe.

Dahası şehrin geneli itibariyle tam bir Türk- İslam şehri görüntüsü bizi evimizde hissettiriyor. Prizren Osmanlı dönemi Türk eserleriyle, mimari tarzıyla 180 bin nüfuslu şehrin dört bir yanında yer alan 35 camiden okunan ezan sesleri ile tam bizden bir şehir. Fakat tabelalarda üç dil kullanılmakta, bunlardan biri Türkçe. Günde beş vakit gürül gürül okunan ezanların yanında pazar günleri kiliselerden gelen çan sesleri de duyulmakta.

Şehrin merkezinde yer alan Sinan Paşa Camisinde Türkiye Diyanetinin görevlendirdiği imam görev yapıyor. Hutbe Türkçe okunuyor. Bayraklı Camisinde, Emin Paşa Camisinde hutbe Türkçe ve Arnavutça okunuyor.

İşte ben bu şehirde beş gün boyunca bu havayı teneffüs ettim. Evlad-ı Fatihan’ın mirasçısı olan kardeşlerimle dolu dolu geçirdiğim günlerimde hiç Türkiye TV’lerini izlemedim. İnternetten haberleri okumadım. Daha huzurlu, daha sakin, daha mütevekkil, daha birbirine güvenen, hayatı daha sevgiyle yaşamaya çalışan insanların arasında oldum.

Özellikle darbe teşebbüsü sonrasında daha da bir yoğunlaşan bize özgü gündem ile zihnimin ve ruhumun ne kadar yorulduğunu, yıprandığını fark ettim.

Bu seyahatin detoks etkisi, bu arınma bana çok iyi geldi.

Yurda döner dönmez yine aynı gündemin saldırına muhatap oldum. Bakalım yeni bir arınma ihtiyacı ne kadar zamanda ortaya çıkacak?

****************************************************

Kosova’daki Türklerin Endişesi

Kosova’daki Türkler Türkiye’deki gelişmeleri çok yakından izliyor. Çünkü Türkiye onların “ana ülkesi“. Türkiye’deki son olaylardan çok endişeliler.

Türkiye’deki olayları Yugoslavya’nın parçalanmasına giden ilk gelişmelere benzetiyorlar. Yugoslavya’da daha fazla özerklik veya bağımsızlık taleplerinin ve iç savaşı başlatan sürecin, Dünyanın güçlü ordularından biri olan Yugoslav Sosyalist Federal Cumhuriyeti Ordusunun parçalanması ve Miloseviç (Sırbistan) ordusuna dönüşmesi ile hızlandığını anlatıyorlar.

Tek ümitleri Türkiye’nin Yugoslavya gibi federasyon değil, bir üniter milli devlet olması ve Türk milletinin zor zamanlarda ortaya çıkan milli birlik ve dayanışma ruhu.

****************************************************

Kosova’da Cemaat (FETÖ) Enstitüsü

Kosova Türk Aydınlar Ocağı Başkanı Ferhat Derviş Kosova’daki Türk kimliğini ve kültürünü korumak mücadelesinin öncülerindendir. O’nun için Türkçenin yaşatılması buradaki Türklerin beka meselesidir.

Kosova’ya üç sene önce gittiğimde Ferhat Derviş Bey bir yazısını bana vermişti. Bu yazısında şu bilgileri veriyordu:

“Altmışbeş senedir Kosova’da Türkçe eğitimi gözümüzü gibi koruyoruz. 1912 yılında kapanan okullar, okullarda susturulan Türkçe, 1951 yılında yine açıldı, yine Türkçe bu topraklarda eğitim dili oldu.

Bu süre içerisinde çok darbeler yedik ama ayaktayız.

Savaş sonrası Türkiye yanımıza geldi çok sevindik, artık yalnız ve bu topraklarda yetim değiliz, yanımızda anaülke var dedik. Eğitimimiz, kültürümüz bu topraklarda çok yaşayacaktır dedik.

1992 yılında Türkiye Cumhuriyetinin çocuklarımıza açtığı Üniversite kapıları bizim gücümüze güç kattı.

Bugün ise bizim çocuklarımız için Türkiye’de okuma şartları değişiyor.

Kosova’da 12-13 yıl Türkçe eğitim alan bir öğrenci, YÖK kararı üzere diğer dillerde eğitim alan öğrencilerle aynı pakete alınmış ve Türkçe sınavına tabii tutulacakmış.

Ama Kosova’da (Cemaat’e ait) Yunus Emre Enstitüsü, ya da Yunus Emre Türk Kültür Merkezlerinde üç ay Türkçe kurs görenler bu sınava tabii tutulmuyorlar.”

(Halen devam eden) Bu uygulamanın manası “siz Kosova’da boş verin Türkçe okumayı. Biz varız, bizim kolejler var, başka dillerde de okusan Yunus Emre Enstitüsü’nün üç aylık kursu senin için yeterlidir.”

Kosova’daki Türkçe eğitimi yıkabilecek bu uygulamayı aşağıdaki cümlelerle eleştiren Ferhat Derviş’in tespitlerini son gelişmeler ışığında tekrar okuyunca sizinle paylaşmak istedim.

“Yunus Emre Merkezi’nin bu topraklarda kuruluş amacı nedir?

Bazı cemaatlerin görüşleri bildiğiniz gibi ABD çıkarlarıdır. Bunların arasında Türk, Arnavut, Sırp vb aynıdır. Yeter ki cemaat üyesi olsun.

Kosova’da Türkçe olunca, İslam da olacaktır.

Yabancılar ve Kosova’da faaliyet yapan 600 misyoner bunu iyi biliyor.

Türkçe eğitim biterse, Türkçe biter ve Türkler bitecektir. Türkler biterse, İslam da yok olur.

Balkanlara taşınan ve Türk toplumlarına zarar veren cemaatlerin önünde durmalıyız.

Türkiye’den gelen bir cemaat, 600 Hıristiyan misyonerinden bence daha tehlikeli olmaya başlıyor.”

Ferhat Derviş Bey’e iki gün önce bu konuyu sordum.

“Biz o zaman ‘Cemaat’ denilen örgüt hakkında uyarılarımızı yaparken bize ‘siz Türklük ve İslam düşmanısınız’ diye saldırdılar. Aynı şahıslar şimdi ‘FETÖ’nün ABD maşası hainler’ olduğunu anlatıyorlar. Bunların samimiyetine nasıl inanalım?” cevabını verdi.

Çünkü “Göz, yapılanı görüp de, basîret; yapanı görmezse, görmenin değer ve manası kalmaz.” (Öğr. Gör. Muhsin Bozkurt, Bir Başka Açıdan Eğitim ve Öğretim, Millî Kültür, Eylül-1991, Sayı: 88, s.43)

İşte Yunus da, can kulağının duymasını, kalp gözünün görmesini istemiş, buna muvaffak olmuş ve canlı cansız varlıkların dilinden anladığını şöyle ifade etmiştir:

“Her bir çiçek bin nâz ile, öğer Hakkı niyaz ile

Bu kuşlar hoş âvâz ile, ol Padişah’ı zikreder.

…..

Ağar pervaza kuşlar, tespih okur ağaçlar.”

Fakat kâinat kitabı o kadar büyüktür ki; Yunus, açıp önüne koyamıyacak kadar küçüktür, acizdir ve hatta onun yanında hiçtir. Çünkü kendisi de o kitabın sayısız harf ve kelimelerinden ete kemiğe bürünmüş bir zerreciktir âdeta..

O zaman Yunus, gözünü, büyük kâinat kitabı içinde, küçük kâinat kitabı olan kendisine çevirir. Anlar ki, dünya büyük bir insan, insan küçük bir dünyadır. Makro âlemi kucaklayamayan Yunus, mikro âlemin kapısını aralayacak imkân ve fırsatı bulur, eserden ustaya geçer:

“Nitekim ben beni bildim, yakın bil kim Hakk’ı buldum

Hakk’ı buluncaydı korkum, şimdi korkudan kurtuldum.”

(Vehbi Vakkasoğlu, Yunus Emre, İstanbul-1983, s.315)

Yine der:

“Andan yigrek ne vardur kişi bile kendözin

Kendözin bilen kişi kamulardan ol güzin.

s. 108, CXXV / 1″ (Doç. Dr. Abdülkerim Abdülkadiroğlu, Yunus’un Deryasında, Millî Kültür, Ocak-1991, Sayı: 80, s.43)

Tıpkı Şeyh Galib’in kendisinden yıllar sonra, kâinat-insan ilişkisini veciz bir şekilde ortaya koyduğu gibi:

“Sendedir mahzen-i esrâr-ı muhabbet sende

Sendedir mâden-i envâr-ı fütüvvet sende.

Gizli gizli dahi vardır nice hâlet sende

Mârifet sende, hüner sende, hakiykat sende

Nazar etsen yer ü gök, dûzah u cennet sende

Arş u Kürsiy ü melek sendedir elbet sende

Hoşça bak zâtına ki zübde-i âlemsin sen

Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen

(Ey insanoğlu! Sevgi sırlarının mahzeni / saklandığı yer sendedir. Yiğitlik / fütüvvet nurlarının madeni sendedir. Gizli gizli / bilinmeyen daha nice hâller sende vardır: Marifet, hüner ve hakikat sendedir. Bakmasını bilsen, yer ve gök, cehennem ve cennet, Arş ve Kürsi / en yüce ilahî makamlar ve melekler de sendedir. Kendine iyi / hoş gözle, bilgi ile bak: Sen âlemin özüsün, varlıkların / kâinatın gözünün bebeği olan insansın sen.)” (Ahmet Kabaklı, Telvîn, Millî Kültür, Ocak-1991,

Takip edecek yüzyıllarda Akdeniz’in- hatta dünyanın- sanat ve ticarette parlayan merkezi olmaya aday Kuzey İtalya’da 11. asırdan itibaren toplum sermayesi birikmekteydi. Bunlar; ikili ilişkilerde güven, saygı, sevgi ve ahlâktı. Fertle toplumun ilişkilerinde de yine ahlâk, edep ve bağlılığı sayabiliriz. Bu sonuncusuna dayanışma, kardeşlik, ahilik de denir ve “biz” anlayışını yaratan bu duygudur. Fransız ihtilalının fraternitesi, bizim uhuvvetimiz. Toplumu yukarıdan aşağıya zapt-u rapta alan, siz zahmet etmeyin, biz sizi teşkilatlandırırız, oturun oturduğunuz yerde, haddinizi bilin diyen bir kuvvet yoksa insanlar kendi göbeklerini kendileri kesmek gereğini hissediyorlar. Bu özelliklerle kuşanan fertler dernekler, loncalar, meslek birlikleri, konfederasyonlar, şehir teşkilatlanmaları, milis kuvvetleri oluşturuyor, sonra şirketler kuruyorlar. Akdeniz’e, dünyaya hâkim ticaret filoları donatıyorlar.  Amerika’yı keşfeden Kristof Kolomb bile Cenevizli bir kuzeylidir ve en büyük ortağı İspanya’nın İzabellası olsa da sermayesinin diğer yarısı İtalyan yatırımcılardan gelmiştir.

Ahlâk Refahı Doğuruyor…

Güven, saygı, sevgi, edep ve ahlâk gibi hiç de ekonomik veya ticarî görünmeyen unsurlardan ekonomik sonuçlar, kalkınma, dev filolar ve dev bir kültür hamlesi; Rönesans nasıl doğuyor?

İktisatçılar bunu izah için oyun teorisini kullanıyor. Oyun teorisinin birkaç klasik problemine bakalım: Kamu mülkü trajedisi (tragedy of the commons), mahkûmun ikilemi ve kredi çemberleri.

Kamu mülkü trajedisi için bir köyün müşterek kullandığı otlak misali verilir. Otlak küçüktür ve köylü kendi hayvanını bütün gün otlatmaya kalkarsa otlağın tahrip olacağı ve seneye hiçbir hayvanın otlayamayacağı açıktır. Fakat kimse tek başına kendi hayvanından fedakârlık yapmaz. Çünkü hisseder ve bilir ki o fedakârlığı yaparsa yaptığı fedakârlıkla kalacak, diğerleri otları köküne kadar sömürmeye devam edecektir. Otlak yerine balığı tükenen denizleri, kirletilen suları, yeşili yok edilen şehirleri, pisletilen plajları, piknik alanlarını sayabilirsiniz. Otobüse, metroya binerken eğitilmiş asker gibi davranan Japonlarla itişip kakışan bizim aslanlarımızı da karşılaştırabilirsiniz. Elin “gâvuru” bir çikolatanın kâğıdını saatlerce elinde tutup yere atmazken bizimkilerin keyifle çekirdek çıtlatıp kabukları yere atmasını, “erkek adamlarımızın” yere tükürmesini verebilirsiniz…

Amerikan ve Avrupalı fiş kesmeden mal satmaz, faturasız mal almaz. Öğrencisi kopya çekmez, hocası intihal yapmaz. Buna gelenek deriz. İyinin de kötünün de geleneği oluyor

Mahkûm ikilemi şöyledir: İki kişi hapsedilir. Ayrı hücrelerdedirler. İkisine de şu söylenir, “Öbürünü suçlarsan serbestsin. Ama o önce davranıp seni suçlarsa uzun süre yatarsın.” Bellidir ki ikisi de sabaha kadar çenesini tutarsa ikisi de serbest kalacaktır. Burada güven, sevgi, saygı ve ahlâkın nasıl denendiği açıktır.

Kredi çemberleri, bizim ev hanımlarının “altın günleri”ne benzer. Her altın gününde herkes bir altın veya bir çeyrek altın veya belli bir miktar para getirir. Kura çekilir ve toplananın tamamı kurada kazananın olur. Şimdi oyun teorisinin soğukkanlı hesabı, kazananın güne bir daha uğramamasını emreder. Fakat ahlâk, güven, sevgi ve saygı varsa bu davranış kimsenin aklından bile geçmez.

Kredi, İnanmak Demektir

Oyun teorisinin hâkim olduğu, “açıkgöz” zihniyet ve değerlere sahip toplumlar ortaklık, büyük şirket, büyük iş kuramaz. Bu açıkgöz insanlar, açıkgöz çevreleriyle birlikte fakirliğe, “kalkınmakta olan” sıfatına; siyasetten çevre bilincine, iş hayatından trafikteki ve sokaktaki keşmekeşe kadar rezilliğe mahkûm. Sonra da ahlâksızlıklarıyla düştükleri çukurdan, kalkınmış toplumlara bakıp namuslu oldukları için kalkınamadıklarını söylerler.

Yukarıdaki misallerin tamamında tek kişinin o anki menfaati için toplumun çıkarlarını tahrip etmesi vardır. Sonra bu tahribat dönüp tahripçinin kendi geleceğini de karartır.

Fiş Almazsam Kaça Olur?

Fukuyama’nın Güven eserinde anlattığı gibi tamamı şeytanlardan mürekkep bir toplumda şeytanların hiçbiri rahat değildir; belki birkaç büyük şeytan hâriç. Onların da sonu genellikle pekiyi gelmez. Yıllar önce Fortune Dergisi’nde N. Gregory Mankiw, Ukrayna’yı şöyle anlatıyordu:

“Bu dünyada zengin olmanın iki yolu vardır. 1’inci yol: Değerli bir şey üretin ve onu başkalarına satın. 2’nci yol: Birinci yolu tutmuş birilerini bulun ve onlardan çalın. Kiev’e yaptığım bir seyahat bana, bir milletin ancak vatandaşlarına birinci yolu ikinciden daha kârlı hâle getirirse refaha kavuşabileceğini hatırlattı.”

…

“Yolsuzluk meselenin büyük bir parçasıdır. Doktorlar sözde bedava olması gereken tıbbî bakımı hasta yandan bir şeyler ödemezse yerine getirmezler. Ülkenin yüksek vergilerini ödememek için iş yerleri satışlarının önemli kısmını saklarlar.”

Biz de “Fiş almasam vergiyi düşer misin?” teklifini anlamayan Amerikan veya Alman tezgâhtarı aptal zannederiz. İngilizce’de “bıçak parası” diye bir tabirin olmadığı anlaşılıyor. Ukraynaca’da vardır herhalde.

Yalnız Ukrayna’da değil, komünist rejimden çıkmış ülkelerin önemli bir kısmında tıpkı Norman istilasındaki Mezzogiorno – Güney İtalya gibi Norman- baron- halk hiyerarşisi vardır. Onların geçmişlerinde Normanların yerini Sovyetler, baronların yerini parti mensupları almıştı. Sovyetler bitti ama mekanizma olduğu gibi devam etti. Bir başka benzerlik, tıpkı Güney İtalya gibi eski komünist ülkelerde de mafyanın yaygınlığıdır. Benzer başlangıçlar, benzer sonuçlar doğurmaktadır. Nesiller boyu metbu-tabi mekanizmasının çalıştığı, zenginliğin hâkimlere yanaşmakla kazanıldığı, sadakatin liyakatten üstün olduğu bir ortamda yaşayan insanlar, siyasî rejimin ve hâkimlerin adı ne olursa olsun beyin kıvrımlarına kazınmış davranışları bırakmazlar. Onlar içselleşir.

Oyun teorisinin hâkim olduğu, ‘açıkgöz’ zihniyet ve değerlere sahip toplumlar ortaklık, büyük şirket, büyük iş kuramaz. Bu açıkgöz insanlar fakirliğe mahkûm.

Bu içselleşme yalnız kötü davranışlar için değil, iyi davranışlar için de geçerlidir. İyi davranışlar için olanına biz takva diyoruz: Takva, ahlâk ve vicdan denetçisinin insanın içine yerleşmesidir. Amerikan ve Avrupalı fiş kesmeden mal satmaz, faturasız malı almaz. Öğrencisi kopya çekmez. Hocası intihal (fikir ve bilgi hırsızlığı) yapmaz. Buna gelenek deriz. İyinin de kötünün de geleneği oluyor.

Türkiye “az gelişmiş ülke” olduğunu galiba 1960 darbesinden sonra fark etti. O güne kadar kalkınmışlık, geri kalmışlık pek gündemde değildi. Darbeden sonra fikirlerimizin şirazesi çözüldü. Hani 1980 darbesinde her şeyden anlayıp her şeyin doğrusunu bilen yüce liderimiz Kenan Evren’in bize bol geldiğini söylediği Anayasa işte o 27 Mayıs Anayasası’dır. Bizler onun sağladığı fikir hürriyeti içinde geri kalmışlığımızı keşfettik.

Etiler’den geri miyiz?

Sonradan Batılılar daha politik olmaya karar verdi ve bize “geri kalmış” veya “az gelişmiş” yerine “gelişmekte olan” denmeğe başlandı… 60 sonrasının prenslerinden Atilla Karaosmanoğlu, İtalya’yı yakalamamız için birkaç bin yıla ihtiyacımız olduğunu söylemişti ve bu pek hoşumuza gitmemişti.

O günlerde bir taksi şoförünün bana “yahu biz Etiler’den de mi geriyiz?” diye sorduğunu hatırlıyorum. Bu kıyas Karaosmanoğlu’nun aklına gelmemişti zahir.

Niçin geri kalmıştık? 1960’ta, 15 yaşındayken kafama çakılan bu soru galiba hayatımın geri kalanının da hâkim meselesi oldu. Yarım asır sonra yazdığım kitabın ismi de buydu: “Niçin?”

Bir kısım “aydın” için cevap basitti. Sosyalist olmadığımız için geri kalmıştık, sosyalist olunca ileri gidecektik; nokta!

Ben “Etiler bizden ileri miydi?” aklına takılmıştım. Sermaye birikecekti, fabrikalar kuracaktık, bu işi, ileri ülkelerin yaptıklarından daha hızlı yapacaktık ki sonunda onları yakalayalım. Ama ya Karaosmanoğlu haklı idiyse… Ya gerçekten binlerce yıl gerekiyorsa…

Maddî sermaye mi insan sermayesi mi?

Sonra bir şimşek çaktı! Almanya -o zamanki Batı Almanya-, Japonya, hatta İtalya on beş yıl önce biten savaşın mağluplarıydı ve ülkeleri o savaşta yakılıp yıkılmıştı. Bilhassa Almanya’da fabrika diye, sanayi diye bir şey kalmamıştı. Bunlar şimdi gelişmiş ülke idi… O halde mesele farklı olmalıydı. 1945 yılında biz muhakkak ki Almanya’dan veya Japonya’dan daha az kapitale sahip değildik. Ama on beş yıl sonra onlara göre Etiler seviyesindeydik.

Anladım ki mesele fabrikalar değil, sermaye değil. O fabrika ve sermayeyi yapan, yapacak olan insandır. Fark ettim ki bizim nüfusumuzu Almanya’ya taşısak, onları da buraya getirsek, yirmi yıl sonra Türkiye’nin gelişmiş, Almanya’nın “gelişmekte olan” ülke olduğunu görürdük. Mesela maddî sermaye değil, insan sermayesiydi.

Sonra öğrendim ki gerçekten “insan sermayesi (human capital)” diye bir şey var. Hani Türkiye’yi övmek için sık sık, “genç, tahsilli insan gücü” denir ya. Bunu ölçmek zor değil. İnsan sermayesi iki şeyden ibaret:

1) Nüfusunuzun eğitilmişliği -ve ölçmesi biraz daha zor ama yine de mümkün olan: Bu eğitimin kalitesi (bakınız Pisa vs.)

2) Nüfusunuzdaki çalışanların işlerindeki ustalık derecesi -yıl olarak iş kıdemleri ölçü için başlangıç olabilir. Meselâ ben kaç yıldır yazı yazıyorum veya mahalledeki marangoz, kaç yıldır marangozluk yapıyor gibi.

İnsan sermayesi de değil

Bu önemli bir sermaye. Ama iş yine bitmiyor. Rusya’da insan sermayesi Almanya’dan güçlü görünürken GSMH mutlak değerinde bile Rusya, Almanya’nın yarısı gibi. Kişi başına rakamlara dönerseniz ilişki daha da ters. Genel olarak gelişmişlikle insan sermayesi arasında bir ilişki var, var olmasına… Fakat o zaman da şu kafa kemirici soru ortaya çıkıyor: İnsan sermayesi mi zenginliğin sebebidir; zenginlik mi insan sermayesini arttırıyor? Öyle ya, Türkiye’deki 80 milyonu bir anda üniversite mezunu yapsanız, bunları nerede istihdam edeceksiniz? Bizim uzun kuyruklarımız hem üniversiteye girişte, hem de çıkışta var ya… Mezunlar işsizlikten kıvranıyor ve bu kıvranış kalkınma hızımızı artırmıyor. Eğitimin kalitesine hiç girmeyeyim ama kalite yüksek de olsa bu sonuç değişmiyor. Ortaya çıkan gerçek şu: Ülke zenginleşince insan sermayesi artıyor. İnsan sermayesi sebep değil, sonuç!

Derken, Fukuyama’nın son kitabının ikinci cildi çıktı: Siyasî Organizasyon ve Siyasî Çürüme. Yolsuzluk Fukuyama’nın birkaç uzmanlığından biri ve bu ikinci ciltte siyasî organizasyonlardaki yolsuzluğa yoğunlaşmış. Bu arada bize ta 1993’ten bir gerçeği hatırlatıyor. Bir sermaye daha var: Sosyal Sermaye! Toplum Sermayesi! Yirmi küsur yıl önce Robert D. Putnam’ın İtalya’da yaptığı ve “Demokrasiyi Çalıştırmak” başlıklı bir kitapta özetlediği araştırmaların sonuçları bu hatırlattıkları. (Making Democracy Work- Civic Traditions in Modern Italy, Princeton U. Press, 1993)

Cevap: Toplum sermayesi!

Her şeyden önce İtalya eşsiz bir saha. Kuzeyi İsviçre kadar, Almanya kadar gelişmiş. Güneyi üçüncü dünya sayılır: Mafyaların vatanı. Putnam ,İtalya’yı iki ayrı zaman ekseninde inceliyor. Biri kendisinin ve öğrencilerinin dönüp dönüp inceledikleri dönemler. 1970’te başlamışlar ve fazla ara vermeden yirmi yıl sürdürmüşler. İkinci zaman ekseni çok daha uzun, Roma İmparatorluğu’nun çöküşünden başlıyor; Ortaçağı, Rönesans’ı, millî birleşmeyi içine alıyor ve tekrar bugüne bağlanıyor. Soru benim sorum: Kuzey niçin gelişmiş, Güney niçin gelişmemiş?

Cevap: Sosyal sermaye! İsterseniz toplum sermayesi diyelim. Kuzey’de olup da Güney’de olmayan bu.

Putnam asap bozucu soruyu “toplum sermayesi” için de soruyor: Toplum sermayesi mi kalkınmaya sebeptir, kalkınma mı toplum sermayesini arttırır? Toplum sermayesi sebep mi sonuç mu? Araştırma süresi asırları kapsamasa buna cevap vermesi kolay değildi. Ama iki bölgenin tarihinin yüzlerce yıllık takibi gerçeği ortaya çıkarıyor: Toplum sermayesi ekonomik büyümeyi ve zenginliği bir mıknatıs gibi çekiyor. Toplum sermayesi sebep. Zenginleşme, kalkınma onun sonucu.

Sosyal sermaye varsa dayanışma, sivil toplum ve güven var. Sosyal sermaye yoksa yolsuzluk, mafyalaşma, din istismarı, “babana bile güvenmeyeceksin” felsefesi hâkim. Siyasî partiler, mafyacılığın başka usullerle yürütülmesinin kurumları gibi çalışıyor. Seçmene rüşvet verilerek oy almak, birinin adamı olduğunuz için yükselmek, birinin adamı değilseniz adamı olacağınız birini aramak… İktidara gelelim de biraz da biz yiyelim, bizim adamlarımız yesin… Bunların hepsi birbirine sebep-sonuç zincirleriyle bağlı unsurlar.

Belli ki bu yazı bitmedi…

Çözümlenmiş genetiğimiz üzerine kurgulanan oyunlar yazımızın ilkine yapılan yorumlar mevzunun daha iyi anlaşılmasına ilham verecek türdendi. Kimi bizi iyiden iyiye analiz edenlerin millî ve dinî değerlerimizi yozlaştırmak için de sıkı çalıştıklarını, kimi birkaç binyıl temelli devlet geleneğimizle kurulan Cumhuriyet’in kodlarıyla oynamanın ne denli tehlikeli olduğunu vurgulamış. Kimi de eski Sağlık Bakanı Osman Durmuş zamanında Adnan Oktar Gurubu üzerinden yüzbinlerce kan ve ilik örneğinin Amerika’ya kaçırılmasını hatırlatmış.

Türkiye’deki dinî gurup / fırka bolluğunu görünce Türk Milleti’nin her birine az yada çok mürit / müşteri olarak yönelebildiğini de tahmin edebilirsiniz. Bu meyanda ‘her türlü dinî inanışa itinayla girilir’ prensibi işler. Ölçek İslam Dünyası olduğunda da tarikatların İngiltere, cemaatlerin de ABD’nin ihtisas alanında olduğu görülebilir. Bkz: “Âlem-i İslâm’ın İmanını İngiltere mi Kontrol Ediyor?” yazımız.

İşin tarihî temellerine bakarsak; Anadolu coğrafyasına girdiğimizden beri ve bilhassa Selçuklu ve Osmanlı devletlerinin kuruluş süreçlerinde aktif rol oynayanlardan, palazlanınca devlete kafa tutanların kafalarının kırılmasına kadar geniş bir yelpaze var. Bin yıldır dini kaynağından yani Kuran’dan okuyarak yaşama yerine gördüğü ve duyduğuyla amel etme alışkanlığı için kaçınılmaz bir son. Ve tekrarlanıp duran sıkıntılar…

Aslında dinî teşekküleri de STK’lar gibi görmek lazım; Kanarya Sevenler Derneği, Üsküdar Musikî Cemiyeti yada Kocaeli Erzurumlular Vakfı gibi. İlgi alanlarını din diye kimseye dayatmamaları ve devlet işlerine karışmamaları koşuluyla dinî demokratik haklarını kullanmada bizce sakınca yok. Fakat TSK’da, Emniyet’te, Yargı’da, Sağlık’ta, Kızılay’da – Yeşilay’da ve benzer kurumlarda gurupsal hareketler asla hoş karşılanamaz. Hele hele Devlet asla şerik / ortak kabul etmez. Zira o da yapı itibariyle muvahhidîdir / tekildir.

Bu milletin en zeki ve en gürbüz çocuklarını ailelerinin muhafazakârlıklarından istifadeyle Cengiz Aytmatov’un meşhur ‘mankurt’una çevirdiler. Kalan zekileri de daha liberal olmalarından istifadeyle ‘green card’lar ve Fulbrigt tipi burslarla ya Amerika’ya, ya Kanada’ya ‘beyin göçü’ne itelediler. Düşünün; 79 milyonuz ama 35-40 yıldır ortalarda gezinen, orta zekâyla geçinen ve ortalama idarecilerle yönetilen bir kitleyiz. Eğitim, kültür, bilim, sanat ve spor sistematiğimiz de yok; sistemli bir başarımız da.

Dahası ahlâk ve liyakat üzerine oturtamadığımız yönetim çarkı aldatma ve aldanma üzerine bir hayli başarılı. Toplumsal hayatımızın en ücra noktalarını bile bu düalite / ikilik sarmaşık gibi sarmış ve cemiyetimizin zihnini George Orwell’in ‘Big Brother’ı gibi ahtapotik dev bir kumanda merkezi formatlamaya durmuş. Yani çıkışımız yalnızca bu vartayı atlatmaktan ibaret olmamalı. Devlet ve millet olarak 1923’teki kuruluş ayarlarına, din olarak da doğrudan Kuran’a ve onu anlamaya dönüş hareketi başlatmaktan başka yol yok gözüküyor.

Hazır, tüm siyasî ve sosyal guruplar milyon milyon biraraya gelebiliyorken; hazır, cumhurun başından sokaktaki insana ve gazetecisinden profesörüne kadar herkes bir pişmanlık ve sorgulama iklimine girmişken; hazır, ehliyet ve liyakat ile devlete ve millete sadakatten başka bir ölçü olmaması gerektiği ortak kanaat haline gelmişken; yapılması gereken bir musibetle de olsa geldiğimiz bu noktayı kırmızıçizgi olarak algılayıp bunun üstüne sistem kurmayı başarmaktır. Atatürk’ten sonra en uzun süre ve Menderes’ten sonra en yüksek oy yüzdesiyle bizi yöneten bir insanın bile kandırılabilmiş olması büyük bir derstir ve aynı zamanda bir şanstır. İkinci kez aynı delikten ısırılmamamız için bu birlik beraberliğin politik ve ekonomik hesaplara kurban edilmemesi gerekir. Bir gecede iç savaşın eşiğinden dönmüş bir milletin sınırlarının etrafı bu kadar kan ve dumanken başka bir şansı olmayabilir.

Genetiğimizle oyun kurulmuş olsa da biz bu oyunu bozabiliriz.

Bu gördüğümüz çoşkun milyonlar bir koalisyon mu, yoksa bir millet mi?

Koalisyonu, ittifak anlamında kullanıyorum. Hani Saddam’ı devirmek için kurulan “koalisyon” gibi. Muhakkak ki oraya toplanan insanlar, rahmetli Dilaver Cebeci’nin “Türkiyem”i ile çoşarken Türk Milleti olmanın şuurundaydılar. İnşallah parti liderleri ve yöneticileri de öyle duymuş, öyle hissetmiştir. O zaman bu birliktelik, her şeyi Türk Milleti ve Türkiye için yapma sorumluluğu ile devam eder. On yıllardır saplandığımız şuursuzluk biter. Ülkeyi Müslümanlıkları da kardeşlikleri de bizimkine benzemeyenlerin menfaatleri peşinde sürüklemekten kurtuluruz. Kendi ürettiğimiz bataklıklarda boğulma tehlikesinden uzaklaşırız.

Yok, ABD’ninkiler gibi koalisyon ise bu birlik geçici olur ve söndüğünde insanlarımızın yüreğinde o muazzam tablo kadar bir boşluk bırakır. Ünlü sosyolog Sorokin, hasımların ortak düşmana karşı koalisyon kurmalarını şöyle anlatır: “Bu tekniğin zafiyeti, hasımları birbirine bağlayan bağın bencil ve nefret dolu tabiatındadır… Müşterek düşman yenilir yenilmez “garip yatak-arkadaşları”nın koalisyonu dağılır. Geçici müttefiklerin düşmanlıkları tekrar hâkim olur ve eski kavgalarını sürdürürler. Bu mücadele sırasında sık sık mağlup düşmanla ittifaka bile girilir.“

Ölmeyelim Türkiyem!

Bütün partilerin yöneticileri: Sizden istirham ediyorum. Birkaç gün için bile olsa, başkalarını suçlamaya ara verin, burunlarınızı gökyüzünden – hiç olmazsa- ufuk çizgisine indirin. Bir kerecik, “neyi yanlış yaptık” diye sorun. İstirham ediyorum, çünkü Türkiye’nin geleceği sizin ellerinizde. Başka partilerimiz, başka liderlerimiz yok. Lütfen… Yoksa “ölürüm Türkiyem” vücut bulur; ölürüz.

Birbirine güvenmeyen bir millet yarattık. Nüfusumuzda birbirine güvenen insan oranı yüzde beş! Türkiye güven indeksinde OECD ülkeleri arasında sondan ikinci! Birbirine güvenmeyen insanlar birbirini sevebilir mi? Birbirine güvenmeyen, birbirini sevmeyen insanlar birbirine saygı duyar mı?  Muhterem yöneticilerimiz, bundan hiç kimse değil, siz sorumlusunuz.

Yabancı parmağı? Yabancı parmağı her zaman vardır. Fakat o parmak ancak hatalı yönetimlerin ürettiği zayıflatılmış toplumlarda etkili olur.

Bazen musibetten hayır doğar. Yenikapı mitingi o hayrın müjdesiydi. Ne olur eski hale dönmeyin. Saldırmayın, aşağılamayın, küfretmeyin.

Sevgisizliği siz yarattınız

Bu nefreti, bu sevgisizliği siz yarattınız. Sert demeçler, çok sert demeçler, sabah akşam, her gün ama her gün mangaldan savrulan küller sizindi. Hani şu yerden yere vurduğunuz, ayaklarınızın altına aldığınız “Fatiha okumayı bilmeyen“ler var ya… Ağzınızdan düşürmediğiniz Arif Nihat Asya onlardandır biliyorsunuz. “Ölürüm Türkiyem“i onlar yazmıştı. Şu mısralar da Dilaver Cebeci’nindir: “Kurban olam kutlu ülkü yoluna!/ Yetmiş milyon körük oldu biline!/ Demir dağlar eriyecek Bozkurdum!/ Tanrı Türk’ü koruyacak Bozkurdum!”

Hani “Ya Allah, bismillah, Allahüekber” var ya, meydanlarda çınlayan… Rahmetli Niyazi Yıldırım Gencosmanoğlu o mısraını bakın nasıl kafiyelendirir: “Budur, Peygamberin övdüğü Türkler/ Ya Allah… Bismillah… Allahüekber” Ve o marş şöyle başlar:

“Aylardan Ağustos, günlerden Cuma
Gün doğmadan evvel İklîm-i Rûm’a
Bozkurtlar ordusu geçti hücuma
Yeni bir şevk ile gürledi gökler
Ya Allah… Bismillah… Allahüekber”

İşte bu insanlara utanmadan “kurda tapıyorlar” iftirasını atıp günaha girenler de sizin aranızdan çıktı.

Balyoz şeref madalyasını taşıyan Emekli Kurmay Albay Ali Türkşen’in sözüne kulak veriniz: “Ülkenin fabrika ayarlarına dönüşü en başta ‘Türk’ demekten korkmamaktır.“

Tekfir bomba oldu…

Fikri olan fikrini söyler. Fikri olmayan saldırır. İnsanları nefretle harekete geçirmek, sevgiyle harekete geçirmekten çok daha kolay ve ucuzdur. On yıllardır yapılan buydu. Fikriniz yoktu. Nefretiniz vardı. Bir de gerçekle de dinle de ilgisi olmayan kopuk sloganlarınız. İnatla millet gerçeğini reddedişiniz; milleti ırka, etnisiteye, kavmiyete indirgeyişiniz. O sloganlarla dünyanın içinde hareket ettiği manyetik alanı, millet ve milliyet gerçeğini alt edeceğinizi sanıyordunuz. Bizi birbirimize bağlayan asıl kuvvet Müslümanlığımızdır. IŞİD, Boko Haram, El Kaide putperest miydi? Ya FETÖ? Ama onun da fikri yoktu. Onun da nefreti vardı. Bir adım öne geçti, bir de Mehdi oluverdi. Fikir olmayınca, Mehdi olunur. Lütfen aklınızdan geçirdiğiniz o çürümüş sözü etmeyiniz: Müslümanlık bu değil!

Çünkü siyasî fikirleri yanlış yerde arıyorsunuz. Çünkü “siyasî İslam” kendi içinde çelişen bir tamlamadır. İslam sizin siyasî emelleriniz için inmedi. İslam güzel ahlâk için indi. Vicdan için, adalet için indi. Siyasete karışmadı, siyasî mîras bırakmadı. Siyaseti insanlara bıraktı. Dört halifenin her birinin farklı yöntemlerle başa geçtiğini akletmez misiniz? Siyasî İslam diye bir şey olsaydı Asrısaadeti yaşayanlara nasıl seçim yapacakları bildirilmez miydi? Siyasî İslam diye bir şey olsaydı Hazreti Peygamber, kimin nasıl halife olacağını hiç olmazsa ima etmez miydi?

Bu hastalıklı düşünce sahipleri daha 80 öncesinde bize, “Komünistlerle niçin çatışıyorsunuz? Bırakın devleti yıksınlar, biz yenisini kuralım” diyorlardı. Kendilerini güçlü hissettiklerinde de “Biz, bu devletin temelinde taş üstünde taş bırakmayacağız” dediler. Her ikisine de, yıkmak kolaydır. Fakat enkazın altında hepimiz kalırız diye cevap verdik.

Fikriniz ya yoktu, ya temelsizdi. Ama nefretiniz kaviydi. Nefretiniz tekfire uzandı. Tekfir halkın üstüne mermi oldu, bomba oldu yağdı. Tekfir olmasa siz olmazdınız!

Yenikapı yeniden Türk Milleti olmak için bir fırsattır. Belki son fırsattır. Yoksa enkazın altında hepimiz kalırız. Küfrü, aşağılamayı, hakareti bırakın artık.

Yenikapı’daki mitinge, iktidarla beraber, muhalefet partilerinden CHP ve MHP seçmeni, liderleriyle beraber katıldılar.

Görülmeye değer bir kalabalık, takdir edilecek bir gönül birlikteliği vardı. Vatan, Bayrak, Demokrasi ve Millet adına yüreklerimiz kabardı.

Gönül isterdi ki HDP de katılabilseydi. Fakat bu partinin, katılmamaktan daha memnun olduğu anlaşılmaktadır. Ancak öyle sanıyorum ki seçmenleri bu mitinge duyarsız kalmamışlardır.

İlk kez, parti liderleri sahneye çıktığında diğer parti seçmenlerince yuhalanmadı, aksine alkışlandılar. Parti liderleri birbirlerinin açığını değil, olumlu taraflarını dile getirerek takdir ettiler.

Sayın Başbakan muhalefet liderlerine ve seçmenine teşekkür etti. Sayın Kılıçtaroğlu, Meclis başkanına teşekkür etti. Sayın Bahçeli saygılı bir dil kullanarak birlik ve beraberliğin önemine, Milletin özverisine vurgu yaptı. Mitinge heyecan kattı.

Sayın Genel Kurmay Başkanımızın konuşması, çoktandır duymaya hasret kaldığımız askerimizin gerçek yürek sesini yansıttı. Bu yüzden, sık sık alkışlarla takdir edildi. Milletle şanlı ordumuz arasında olumlu köprü kurması bakımından fevkalade bir konuşmaydı.

Sayın Cumhurbaşkanımızın, bu rezil kalkışmada, şehit ve gazi olan kardeşlerimize gereken ilgiyi, samimiyeti ve muhabbeti göstermesi, Milletin fedakârlığını önemsemesi çok olumlu ve isabetli olmuştur.

Hoşgörü sınırını genişleterek, davalarından vazgeçmesi de topluma pozitif moral değer olarak yansımıştır. Muhalefet liderlerini mitinge davet etmesi, darbeye karşı dik duran basına teşekkür ederek, bu hizmetlerini unutmayacağını vurgulaması bir vefa örneğidir.

Bu Milletin fikirleri, yaşantısı farklı olsa da, birbiriyle her hangi bir sorunu yoktur. Ancak parti liderlerinin zaman zaman olumsuz tavırları, seçmeni de gerebilmektedir.

Bu musibet darbe girişimi, çoktandır unuttuğumuz hasletlerimizi hatırlamamıza vesile oldu. Ortak, vazgeçilmez değerlerimiz için nasıl fedakârlık yapabileceğimizi gördük.

Sokakta yürüyen insanların zaman zaman birbirine toslayarak gerildiği zamanımızda, bu insan selinin engin hoşgörüyle, muhabbetle, hiçbir olumsuzluk yaşamadan, birçok sıkıntıya katlanarak bir araya gelebilmesi, düşmanları kıskandıran takdire şayan bir hadisedir.

Öyle sanıyorum ki yaşadığımız şok üzüntünün ardından, bu sıralar bir nebze ferahladık. Halk, demokrasi mitinglerinde tatlı bir yorgunluğun hazzını yaşamakta.

Mevzubahis Vatan olunca, gerisi teferruat oluyor neticede. Bu Millet, maruz kaldığı sınavdan, gururla ve alnının akıyla çıkmasını bilmiştir. Üstelik de tüm dünyayı şaşırtarak.

Birbirimizle değil, hizmetle uğraşırsak, koyduğumuz hedeflere ulaşmamız daha çabuk olacaktır.

Sevgiyle kalın…