Milletimizin kolay kolay değişmeyen bazı genetik ve çok kolay değişen ve gelişen kültürel özellikleri bulunmakta. Çağdaş büyük filozofumuz Alev Alatlı “Türk toplumu dişil bir toplumdur” derken Ortaasya‘dan günümüze miras kalan bir hususiyetimize dikkat çekiyordu. Zira Türk aile yapısı tarih boyu anne ile babanın eş karar aldığı ve fakat sözcü olarak dışa dönük temsilciliğini babanın üstlendiği bir ara modeldir (pederî). Anne egemen (maderşahî) yada baba egemen (pederşahî) değildir.

Kadına yönelik şiddet ve cinsel istismarla, kadını pasifize eden erkek egemen sosyal teşkilatlanmalarla hatta Kur’an ayetlerinin – başta Elmalılı gibi – erkek mantığıyla çevirme idrakinde olanlarla bile mücadele yanlısı biri olarak bu dengesizliğin tam tersine çevrilerek yeni bir dengesizliğe kapı aralanmasına da karşı çıkarım.

Nikâhta kocanın ayağına basmaktan başlayan ve “karına itaat et, rahat et!” nihaî yargısına yaslanan bir evlilikten ne hayır umulur? Birinin kesin üstünlüğü söz konusuysa neden evlenenlere “eşler” diyoruz? Eş başkan konumunda olanların yekdiğerine biatı veya itaati mevzubahis olabilir mi?

Evet, kadınlarımıza çok çektirdik ve halen de bazı bölgelerde çektirmeye alışkanlık olarak devam ediyoruz. Lâkin bu günahın tövbesi eşlerden birine biblo muamelesi yapmak değildir. Eşleşmek aynı zamanda yeni bir yuvada kültürleri eşitlemektir. Bu noktada bilhassa çocuklar üzerinden sergilenecek taşıma suyla üstünlük kurma yarışı o kutsal ocağı yavaş yavaş kemirir. Kadına verilen toplumsal avans erkeğin fizikî güç ve itibarî nüfuz insiyakıyla çarpışır. Herkesin üstünlük kurmaya çalıştığı bu yapı zamanla sevgisiz Ortadoğu gibi olur. (Bkz. TV haber bültenleri)

İşin rengini biraz daha açalım: Bir şehirdeki en iyi okulu günvari toplantılarda çalışan – çalışmayan ev hanımları belirler. Sonra da kocaya dayatılır. En iyi okulun en iyi öğretmenini de okulun müdürü, öğretmeni, sendikacısı bilemez; 50 liralık gün’ün MGK kararlarında belirlenecektir. Buna piyasa koşulları yada liberalizm de diyebilirsiniz.

Aslında tedavi edilmesi gerekli bir hastalık olan tüketim dev sermaye bloklarına sahip şirketlerce anbean dayatılır. Ve daha çok kadınlar ve çocuklar üzerinden taraftar kitlesi edinir. Artık AVM’lerde onlarca masa arasında yüzlerce kişiye baka baka tıkınmak; yine o yüzlere göstermek için almak, tutmak ve başka binlere paylaşmak gibi kutsal bir kelimeyi kullanarak ego tatminlerinde bulunmaya utanmadan saadet seansları diyeceğiz.

Çeyrek yüzyıl önce tatil, parayı harcamaya yer bulamayanların yaptığı, bayram – cemiyet gibi toplumsal birliktelikleri gözetmeden yapılanların da ayıplandığı bir toplumduk. Kredi çekip kurban kesmek gibi asgarî ücretle çalışıp senede illâ 15 gün / 1 ay tatile gidip de 11 ayı bankalara rehin yaşayan insanlar şimdilerde mutluluk emojileri sunmayı da ihmal etmiyorlar.

Çok yoğunluk ve yorgunluktan tatili hak ettiğini düşünüyorsan telefonunu, bilgisayarını kapa git; kafanı boşalt. Yok Bodrum‘dan konum at, Marmaris‘te bilmem nerde kahve pozu ver, Antalya‘da denize şiir döşe. Yada daha düşük profille mangalı ve katılımcıları selfile, sevdiklerini sözcüklere dizerek sev. Sırf Baba‘nın biri “Adını sen koy” dediği için “bunun adı Kapitalizmdir” diyorum.

Benim ihtiyaçlarımı kapitalizm benden iyi nasıl biliyor ve belirliyor? Niye ‘çocuğum harcanmasın‘ diye o en iyi (!) okula, alışverişte o meşhur markalara, çok satanlara – çok konuşulanlara mahkûm olacakmışım. Aslında şikâyet ettiğimiz bu düzen bizim ruhumuzu bu çocuk oyunlarıyla cendereye sokuyor. Yani her halükârda abdestli yada abdestiz kapitalizmin dolap beygiri pozisyonunda geziniyoruz.

Son kertede bir başka tartışma alanı açarak huzurdan ayrılayım: Fıtrat itibarıyla kadınlar daha muhafazakâr, erkekler ise daha devrimcidir. Kapitalizm en çok kadınların anasını ağlatır. Bayanlar; ya erkeklere bir yol verin yada gelin hep beraber elbirliğiyle dünyayı değiştirelim. Bu gidiş hayra alâmet değil.

Mutluluk ihtiyaçlar azalınca çoğalır.

“Derler” diye diye öğretmek

Üniversite orta öğretimin yüksek kısmı değildir. Sanırım bunda mutabıkız. Orta ve ilköğretimin asıl görevi birilerinin ürettiği, birilerinin de topladığı bilgileri lisanı münasiple, daha doğrusu usulü münasiple öğrencilere aktarmaktır.

Üniversitenin temel vazifesi ise bu bilgiyi üretme işidir. Yani “bilim yapmak”tır. İkincil vazifesi tıpkı liseler gibi var olan bilgiyi aktarmak, öğrenci yetiştirmektir ama o seviyedeki öğretim, o bilginin üretimine bizzat iştirak eden hocalar tarafından verilir.

Kendisi bilim üretmemiş insanın öğreteceği bilim, güzel sesli Ermeni komşunun ezan okuması gibidir: Köyde müezzin vefat edince ezan okuyabilecek ses ve musiki yeteneğine sahip Ermeni’ye köylüler rica etmişler. O önce, nasıl olur dese de sonunda kırmayıp kabul etmiş ama ezanın her cümlesinin sonuna “derler” ekleyerek okumuş: “Allahu ekber… Derler. Eşhedü en la ilahe illallah… Derler…” Derler redifiyle üniversite öğretimi yapılmaz.

Bilim zor zanaat

Üniversite öğretim üyesi, bilim üretebilen kişidir. Bilimin yaşadığı zamana ait problemlerinin hiç olmazsa birkaçını çözmüş, çözebilmiş kişidir. Problemleri tanıma, tanıdığı problemler arasından önemli ve çözülebilirini seçme, problemi tarif etme, çözümünü araştırma ve nihayet çözme… İşte akademisyenlik budur ve bu yıllara, sonunda bir ömre yayılan, adım adım kazanılan, edinilen bir zanaattır. Aynı zamanda sanattır da. Hem maharete hem yaratıcılığa ihtiyaç gösterir.

İlk adım, araştırma yapmayı öğrenmektir. Araştırmacılığın sertifikası doktoradır. Bu unvan, sahibinin insanlığın bilgisine yeni bir şey eklediğini, daha önce bilinmeyen bir bilgiyi yarattığını, bilinir hâle getirdiğini, daha önce çözülmemiş bir problemi çözdüğünü gösterir. Doktora akademisyenlikteki en önemli adımdır. Bazı ülkelerde, sendikalar güçlü iken, sendika üyelik kartı olmayana iş verilmezdi. Bundan galat, Isaac Asimov, doktoraya bilim dünyasının “sendika kimlik kartı” derdi.

Doktorun bir babası vardır

Peki, doktora sahibi artık “olmuş” mudur? Ona hemen doçent, hatta profesör deyiversek… Öyle ya, bilime katkı yapmış, yapabileceği ispatlanmış. Belli bir alandaki bilginin sınırına kadar yürümüş ve sınırın ötesine geçmiş. Onu daha yıllarca yardımcı doçent gibi bir ara kademede tutmak oyalamak olmasın…

Doktora sahibi bilinenin sınırına kadar yürümüş ve o sınırı geçerek bilgiye katkı sağlamıştır. Ancak bu işi kendi başına başarmamıştır. Doktora bir hocanın yönetiminde yürütülür. İşte doktora ile doçentlik ve profesörlük denilen rütbeler arasındaki fark, bilimin bağımsız yapılması ile henüz bağımsız yapılmaması arasındaki farktır.

Doktora sırasında bilim adamı, hocanın seçtiği ve kendisine “al çöz” diye verdiği problemi çözer. Tez danışmanlığı yapan hocanın problem seçiminde dikkate alması gereken bazı hususlar vardır. Bir kere seçtiği problemin halledilebilir olduğunu hissetmesi lâzımdır. Bilmesi değil, hissetmesi demek zorundayım, çünkü çözüleceği ve nasıl çözüleceği belli ise bu akademisyenlik değil, ilim değil, teknisyenlik olurdu. Çözülebilirlik yetmez. Bu çözümün bilim için gerekli ve yararlı olmalıdır. O halde hoca, bu yararı değerlendirebilmeli, tahmin edebilmelidir. Bunlar son derece hayatî, zor ve ustalık isteyen seçimledir. Doktora öğrencisi kendisine verilen problemi çözerken takıldığında da yine hocasına danışır. “Tez danışmanı” ibaresinin anlamı bu danışmadır. Doktora hocası doktora öğrencisinin çalışmasında o derece ağırlık taşır ki Alman geleneğinde ona “doktora babası” denir, genç bilim adamının bilimdeki babasıdır o!

Yardımcı doçentin adı farklı ama her yerde var

Hâlbuki doktoradan sonrası bilim adamının yalnız yürüdüğü bir alandır. Danışma her zaman vardır ve yararlıdır ama artık kimsenin daha önce geçmediği bir arazidesiniz ve danışmalarınız tez hocanıza, yani “bir bilene” değil, bir bilmeyenin bir bilmeyene danışması şeklindedir. Çünkü üzerinde çalıştığınız problemin çözümünü kimse bilemez. Birileri biliyorsa, o zaten problem değildir, bilim değildir. Artık problemlerin çözülüp çözülemeyeceğini değerlendirmek, önemini, bilime muhtemel katkısını tayin etmek de sizin işinizdir ve işiniz zordur. İşte doktora ile doçentlik arasındaki bu geçişte akademisyenden beklenen kendi başına problem seçme ve o problemi kendi başına çözme becerisidir. Bu beceriye sâhip olduğunun ispatıdır. Bizim sistemimizde buna “yardımcı doçentlik” denmiş. Gerçekten kulağa tuhaf geliyor. Başka yerlerde tam bu ibare var mı, bilmiyorum. Ama doktora ile doçentlik arasında geçen ve yıllar süren bir ara rütbe her yerde var. Olmayan bir yeri ben bilmiyorum. Bilimde bugün lider ülke Amerika Birleşik Devletleri’dir. Onlarda bu rütbenin adı “asistan profesör” dür. Onlar doçentliği “asosiye profesörlük” dedikleri için bir altına asistan profesörlük denmesi makuldür. Rütbeler şöyle sıralanır: Asistan profesör- asosiye profesör- profesör. Bizde doçentlik öncesi rütbede “profesör” kelimesi garip kaçacağı için bu “yardımcı doçent” titri kullanılmış.

ODTÜ- ABD- Avrupa

En iyi üniversitelerimizden biri olduğundan şüphe etmeyeceğimiz Orta Doğu Teknik Üniversitesi özel kanunla kurulmuştu. ODTÜ’nin diğer üniversitelerin kanununa geçişi, kuruluşundan çeyrek asır kadar sonradır. Orada da doktora sonrası unvanlar yıllarca asistan profesör, asosiye profesör ve profesördü. Ben de bu üniversitede 1968- 1975 arasında instructor (öğretim görevlisi) ve asistan profesör olarak görev yaptım. 1975’te asosiye profesör oldum. 5-6 yıl boyunca birilerinin beni oyaladığını hiç düşünmedim.

ABD’nin bilimde liderlik konumunu ele geçirmesi 1945’ten sonradır. Bu tarihten önce bilim Avrupa’dadır. Almanya, Fransa ve İngiltere’dedir. Doktora ile doçentlik arasındaki döneme kıta Avrupası’nda verilen isim genellikle “habilitasyon”dur. Unvanların adları ülkeden ülkeye değişebilir. Fakat işlevleri hemen hemen aynıdır.  İngiltere’de yardımcı doçente “lecturer” deniyor. Doçente de “reader” yani “okuyucu”. Herhalde Oxford kütüphanesinde her birinin ortalama değeri bir büyücek çiftlik-malikâneye eşit kitapları alıp, rahleye koyup okuması için kitabın emanet edilebildiği adama verilen bu unvandı. ABD’ye dönersek, orada asistan profesörlükle doçentlik ve profesörlüğün bir farkı daha vardır. Asistan profesörlerin kontratlarının bir bitiş tarihi vardır. Kontrat bitiminde yenilenme garantisi yoktur; hatta doçentliğe, yani asosiye profesörlüğe terfi ettirilmeyen asistan profesörün artık devam etmeyeceği kabul edilir. Ünlü bir bilim adamının yanında doktora yapıp bir daha kendisinden haber alınamayan, kendi başına aynı başarıyı gösteremediği için daha üst rütbelere çıkamayan çok doktor vardır.

Doçentliğe geçiş kolay değil

Buna karşılık asosiye profesörlük ve profesörlük devamlı istihdam rütbeleridir. Bunlara tenure posizyonları denir. Birçok Amerikan üniversitesinde bir uzmanlık alanına birkaç asistan profesör tayin edilir. Fakat bunlardan sadece birine tenure verileceğini herkes önceden bilir. Hangisi en başarılı ise hangisi bilim dünyasında öne çıkarsa o asosiye profesör olur; diğerleri ayrılır, yerlerine yeni genç asistan profesörler alınır.

Hangi açıdan değerlendirirseniz değerlendirin, aralarında büyük fark bulunmayan unvanlar doçentlikle profesörlüktür. Almanya’nın bazı eyaletlerinde doçente de profesör denir ama bu sefer profesörler arasına kademeler konur.  Fakat yardımcı profesör veya yardımcı doçent ile doçent arasında fark vardır ve doçentle profesör arasındakinden daha belirgindir.

Dolayısıyla yardımcı doçentlikten veya asistan profesörlükten doçentliğe geçiş, anlamlı bir kademe yükselişidir. Bizde bu geçiş için uluslararası hakemli ve indeksli dergilerde yayınlar, dil sınavında belirli bir seviye, tez gibi ciddî kriterler kullanılır. Aday, profesörlerden kurulu bir jüri karşısında imtihana çekilir…  Eskiden aynı jüri karşısında bir deneme dersi de verilirdi. Ben girdiğimde bu dersi pek gereksiz bulmuştum. Çünkü yıllardır ders veriyordum zaten. Fakat sonra, bir adayın jürisindeyken, o deneme dersinin bazen gerekli olabileceğini gördüm. Çünkü doçent adayımızın öğrettiğini biz bile anlayamamıştık, üstelik dersi 15 dakika verebilmiş ve “bu noktadan sonra ben tahtada problem çözerim” demişti. O zamanlar bir de doçentlik tezi, Avrupa’daki adıyla “habilitasyon tezi” gerekirdi. Şimdi deneme dersi ve tez yok. Yine de kolay bir geçiş değildir bu… Buna karşılık, tıpkı Avrupa ve ABD’deki gibi bizde de doçentlikten profesörlüğe geçiş daha kolaydır. Genellikle yayın sayısı ve kalitesi bu unvan terfii için kâfidir.

Bizim sıkıntımız sayıda değil kalitede

Türkiye’de sıkıntımız eğitim ve bilimdeki insan veya bina sayısı değildir. Bunlar da mükemmel değildir belki ama asıl sıkıntımız kalitededir. Orta öğretimdeki PISA sonuçları ülkeler arası mukayese için iyi bir kriterdir ve biz buralarda sonunculukları paylaşıyoruz. Üniversitelerimiz ilk beş yüze bir türlü giremiyor, girdiği zaman da o beş yüzün son yüzünde yer alıyor. Yüzün üstünde üniversitemiz var diyoruz ama o altlardakilerin dünyayla mukayesesi konusunda bir haber yok. Şu kadarını söyleyebiliriz, orta öğretimin hocalarını üniversitelerimiz yetiştirir. Yöneticilerini de. O halde orta öğretimimizin kalitesi yüksek öğretimizin kalitesinin dolaylı bir göstergesi kabul edilebilir. Bu da iftihar edebileceğimiz bir kalite değildir.

Peki, üniversitenin kalitesini arttırmanın yolu, bugün yardımcı doçent, hatta öğretim görevlisi – niçin olmasın- kademelerinde bulunanları doçent ilan etmekten mi geçer? Kendi başına araştırma yapabileceğini ispatlamamış, bilim için kesin gereklilik olan bir dilde belli bir seviyeyi tutturamamış insanlara doçent deyince doçent sayımız artar mı? Bu hal çok sevdiğim, eski bir New Yorker karikatürünü hatırlatıyor. Tonton kral sarayının balkonundan yüzleri gülücük dolu vatandaşlarına seslenmektedir: “Dün gece düşündüm ve karar verdim ki benim tebam dünyanın en tahsilli tebası olmalıdır. Bu yüzden irade buyuruyorum, bugünden itibaren her vatandaşımıza bir diploma verile!”

Tekrar edeyim, bilim dünyasında bizdeki yardımcı doçent rütbesine eşdeğer bir unvanın bulunmadığı bir ülke yok gibidir. Bu, hadi verelim; yok vermeyelim denecek bir etiketten ibaret değil, akademik dünyada o geçilmeden bir üsttekine çıkılamayan bir basamaktır. Sayın Cumhurbaşkanımız beni bağışlasınlar, ben yardımcı doçentliğin bulunmadığı bir yer bilmiyorum. Belki benim cehaletimdir. Belki onun kastı, o kademenin bulunmadığı değil, gerçekten tuhaf olan ve belki hiçbir yerde bulunmayan unvanın ismiydi.

Türkiye’de “hoca” denildiği zaman aklımıza üç zümre geliyor.

Birincisi, dini bilgileri öğreten ve din hizmetlerini yerine getiren “din görevlileri”dir. Yani Diyanet İşleri Başkanı, müftüler,  vaizler, imam ve hatipler, müezzinler ve Kur’an Kurslarında ders verenler…

Hoca deyince aklımıza gelen ikinci zümre Üniversitelerde ders veren, araştırma yapan öğretim üyeleri / bilim adamlarıdır.

Üçüncü grup olarak da ilk ve orta öğretimde, resmi ve özel eğitim kurumlarında ders veren öğretmenleri sayabiliriz.

Bunların hepsi de “insan yetiştirme düzenimizin” temel unsurlarıdır.

Her üç hoca kategorisinde de bir “nitelik sorunu olduğunu”, her üç meslekte olan hocaların gelişmiş ülkelerdeki karşılıkları ile kıyaslandığında -istisnaları hariç tutarak- mesleki bilgi ve becerileri açısından hayli geride olduğunu tespit edebiliriz.

Haliyle bunların yetiştirdiği veya eğitim verdiği kesimlere de yansıyan bir kalite problemidir bu.

Lise seviyesine bile ulaşamayan fakülteler… Bırakın dilini, dinini ve tarihini, daha okuduğunu anlama ve anlatma becerisi dahi verememiş bir “milli eğitim” sistemi… Ve dininin en temel konularını bile öğretemeyen bir Diyanet ve dini eğitim sistemi.

İnsan kalitemizi geliştirmek istiyorsak ilk yapmamız gereken hocalarımızın kalitesini yükseltmek olmalı.

Bu yazımızda sadece din görevlilerinin saygınlığı ve niteliği konusunu değerlendirmeye çalışacağım.

***********************

Mayınlı Arazide Yürümek

Dini konularda yorum yapmak ve din adamlarını eleştiren yazılar yazmak çok risklidir.

Bu konular üzerinde düşünmek ve hele yazmanın “mayınlı arazide yürümek” olduğunu biliyorum.

Ancak temel meselelerimizi görmezden gelirsek, başımız dertten kurtulmaz. Ülkemizi falanın veya filanın yönetiyor olması da çare olmaz.

Temel meselelerimizi çözmezsek, pahalı evlerde yaşayıp, lüks arabalara binmenin, şehirleri beton yığınlarına çevirmenin gelişme olmadığını çok yakında anlayacağız.

Hak, hukuk, adalet, ahlak, bilim, sanat, estetikten yoksun bir toplumun, maddi zenginlik içinde olsa bile, gelişmemiş sayılacağını fark edeceğiz.

Hatta maddi zenginliğin sürdürülebilir ve geliştirilebilir olmasının hak, hukuk, adalet, ahlak, bilim, sanat, estetikten yoksun toplumlarda imkânsız olduğunu tecrübe edeceğiz.

Toplumumuzda bu değerlerin öğretilmesi ve yaşatılması görevi hocalarındır.

Öncelikle “din görevlileri” ve İlahiyatçı hocaların “rol model” olma vasıfları ve “bilgi yönünden” yeterlilikleri konusu incelenmeye değer.

***********************

Mehmet Görmez ve Hayrettin Karaman Rol Model Olabilir mi?

Şüphesiz Diyanet İşleri Başkanından, Cami İmamına kadar, her hoca birer rol model olmak mevkiindedir.

Din görevlileri güzel ahlakı, dürüstlüğü, güvenilirliği ve bilgisi ile halkın saygınlığını kazanmış kişiler olmalıdır.

Diyanet İşleri Başkanı Mehmet Görmez, bir milyonluk makam aracı konusunda yaptığı açıklamada “makam aracını iade edeceğini” açıklamıştı. Hem de “benim için o araç bir mezara dönüştü. Ben ibret-i âlem için o aracı iade edeceğim” sözleriyle.

Fakat Cumhurbaşkanının ısrarıyla o makam aracını iade etmediği gibi daha pahalı ikinci bir aracı daha makam aracı olarak kullandı.

Müslümanlar olarak, bir Türkiye’yi ziyaret eden Papa’nın ucuz ve küçük arabasıyla verdiği mütevazı görüntüye, bir de “israfı haram kabul eden” İslam dininin en yüksek temsil makamını işgal eden şahsın lüks makam araçlarına bakıyoruz. Ve utançtan boyunlarımız bükülüyor.

Diyanet İşleri Başkanı Görmez, Cumhurbaşkanına “ya verdiğim sözü tutmama izin veriniz veya istifamı kabul ediniz, çünkü bu sözü verdiğim halde sözümü tutmazsam Müslümanların en yüksek temsil makamını işgal etmek bana haram olur” diyemedi.

Bırakın rol model olmayı, kötü bir örnek oldu.

***

Prof. Dr. Hayrettin Karaman yıllar öncesinden beri, özellikle İslam Hukukuna dair yazdığı kitaplarla, okuduğum bilgi kaynaklarımdan biriydi. Ancak,

• Karaman, 27 Aralık 2013’de, Yeni Şafak’taki köşesinde, “Devletten ihale alanların, gönülsüz bile olsalar hayır kurumlarına bağış yapmalarına” cevaz veren bir fetva verdi.

İhale verme gibi devlet yetkileri kullanılarak temin edilen bağışları (veya rüşvetleri) meşru göstermesi Hoca’ya saygımı derinden sarstı.

• Karaman, Cumhurbaşkanlığı Sistemine geçiş Referandumunda “evet” demeyi farz olarak niteledi. “Bizi hedefe yaklaştıracak olan bir adımı daha ‘Evet’ diyerek atmak, ‘farz olanı tamamlayan ve ona yaklaştıran her fiil farzdır’ kuralının çerçevesine dâhildir” diye fetva verdi.

Türkiye’nin yarısını teşkil eden Müslümanları referandumda “hayır” dediği için, farzı yani Allah’ın kesin olan bir emrini çiğnemiş olmakla suçlayan bir fetvaya saygı duymam imkânsızdı.

• Hayrettin Karaman, “laikliğin ve çoğulculuğun İslam’a aykırı olduğunu” vurguladı.

Ben laikliğin İslam için bir teminat olduğunu düşünüyorum. Bu konuda Recep Tayyip Erdoğan‘ın Başbakan olarak 2011 yılında Mısır’da yaptığı konuşmasındaki şu görüşlere inanıyorum:

“Türkiye’de anayasa laikliği, devletin her dine eşit mesafede olması olarak tanımlar. Laiklik kesinlikle ateizm değildir. Ben laik bir ülkenin başbakanıyım. Laik bir rejimde insanların dindar olma ya da olmama özgürlüğü vardır. Ben Mısır’ın da laik bir anayasaya sahip olmasını tavsiye ediyorum. Çünkü laiklik din düşmanlığı değildir. Laiklikten korkmayın.”

Bu bakımdan Hayrettin Karaman ve benzerleri bizim için rol model olamaz.

Gelecek yazıda Diyanet’in raporunda da yer alan “İlahiyat ve imam hatip lisesi mezunlarının nitelik sorununun bulunduğu” tespitini teyit eden çarpıcı bir araştırmadan bahsedeceğim.

Ülkücü Hareket’in başlangıcından bugüne kadar geçmişine yakından tanıklık etmiş bir ülkücüyüm. Başbuğ Alparslan Türkeş’in bu hareketi siyaset arenasına taşıdığı 1965 yılından bu yana, Türkiye üzerine hesabı olan dış mihraklar ve onların resmi ve sivil işbirlikçileri, Ülkücü Hareket’e yönelik provokatif çalışmalar yaptılar. Bu çalışmaların bir kısmı (yanlış yönlendirici) ve bir kısmı da (bölücü) nitelikteydi.

Yanlış yönlendirici çalışmaların başında, ülkücü gençler arasına bir fitne gibi sokulan (Önce Türk müsün, müslüman mısın?), (Milliyetçi misin, ümmetçi misin?), (Üç hilal mi, bozkurt mu?), (Türkçü müsün, Türk-İslam sentezcisi misin?) tartıştırmaları gelmektedir. Ülkücü gençleri (Türkçü-Milliyetçi Mukaddesatçı) diye ikiye bölme çalışmaları sonucunda, maalesef partinin adının (MHP), ambleminin (Üç Hilal) olarak değiştirildiği 9 Şubat 1969 tarihinde yapılan meşhur Adana Kongresi’nden sonra bir grup Türkçü genç partiden ayrılmışlardır. O kongrede ben de İstanbul delegesiydim.

Ayrıca Atatürk’ün dinsiz olduğu, laikliği onun için getirdiği, din adamlarını suçsuz yere astırdığı yayılarak Atatürk üzerinden  Cumhuriyet düşmanlığı yapılması ve yerine Osmanlı saltanatına ve hilafete özlemin yerleştirilmeye çalışılmasını da, yönlendirici çalışmalar bağlamında değerlendirebiliriz. Maalesef buprovokatif çalışmalar bir dönem ülkücü gençlik üzerindeciddi anlamdaetkili olmuştur.

Ülkücü Hareket’e yönelik bölücü çalışmalara örnek olarak da; bazı tarikat ve cemaatlerin girişimlerini, Milli Türk Talebe Birliği’nde oynanan oyunları, Yeniden Milli Mücadele Hareketini, Erbakan ve Akıncı Gençlik çalışmalarını, Menzil Cemaatinin çalışmalarını, Fethullah Gülen Hareketi(FETÖ)ni, BBP bölünmesini gösterebiliriz. Bu hareketlerin hepsi, maalesef Ülkücü Hareket’ten küçük ve büyük parçalar koparmışlardır. 12 Eylül darbesinden sonra kurulan partilerin çoğu da (ANAP- DYP) siyasetteki boşluktan istifade ederek Ülkücü Hareket’ten epey eleman devşirmişlerdir.

Ülkücü Hareket’i bölme çalışmaları, 1965’ten Başbuğ Türkeş’in vefat ettiği 1997 yılına kadar devam etmiş ve büyük ölçüde başarılı olmuştur. Devlet Bahçeli’nin genel başkan olmasından sonraki süreçte Ülkücü Hareket’i yavaş yavaş bitirme çalışmalarına hız verilmiştir. MHP’nin en büyük gücünü ve dinamizmini, (Ülkücü Gençlik) temsil etmiştir. Yüzde 90’ı eğitimli, Ocaklarda aldığı milli ve manevi kültürle vatan ve millet sevgisi gelişmiş, milli ve manevi değerler tehlikeye düşünce ölümü göze alabilen bu idealist gençlik, geliştirilmeyerek, bazı Ocakları kapatılarak, tasfiyeler yapılarak ve pasifize edilerek etkisiz hale getirilmiştir.

Genel Merkez’in çalışmalarını yetersiz bulan ve bazı politikalarını eleştiren, daha faal olunmasını isteyen, merhum Ali Güngör gibi milletvekilleri ve parti teşkilatlarında görev alan yöneticiler, birer birer tasfiye edilmişler ve muhalif görülen teşkilatlar feshedilerek bir küskünler ordusu oluşturulmuştur.Partiyi siyaset sahnesinde bitirme çalışmaları, özellikle 12 Eylül öncesi bu harekete emek veren kıdemli ülkücülerin ve kanaat önderlerinin etkisizleştirilmeleri ve sistemli bir şekilde tasfiye edilmeleri, yeterli çalışma yapılmayarak partinin oyunun yüzde 18’lerden yüzde 11’lere düşürülmesi ile devam etmiştir.

MHP’nin etkisizleştirilmesini ve bitirilmesini istemeyen ve Kurultayla MHP üst yönetimini değiştirmek isteyen genel başkan adayları ve onları destekleyen teşkilatlar ve yöneticileri, partiden ihraç edilmişlerdir. Bu süreçte  parti içi iktidarlarının bekasını düşünenler, son olarak AKP ile işbirliği yaparak, hem muhalifleri bertaraf etmişler, hem ülkeyi rejim değişikliğine kadar götürecek tehlikeli girişimlere destek olmuşlardır. Bunun sonucunda, MHP tabanının büyük çoğunluğu, 16 Nisan Referandumunda, Genel Merkez’in karşısında yer almıştır.

Bütün göstergeler, yeni sistem gereği, MHP’nin önümüzdeki ilk seçimde barajın altında kalarak siyaset arenasından silinme tehlikesiyle karşı karşıya bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu da, Türk milletinin milliyetçilik refleksinin parlamentoda temsil edilmemesi demektir. Böyle bir sonuca başta ömrünün önemli bir bölümünü adamış ve davasının çilesini çekmiş olan özden ülkücüler izin vermeyecektir.

Çünkü MHP, köksüz, sonradan türemiş, sıradan bir siyasi parti değildir. Bu partinin temsil ettiği Türk milliyetçiliği ideolojisi, devletin milli ve bölünmezliği davası, dünyanın seçkin ve saygın üyesi “Milliyetçi Türkiye”yi kurma ülküsü, elli yıllık süreçte, oy versin vermesin Türk milletinin çoğunluğunun sevgisini ve beğenisini kazanmıştır. Bunun için, MHP parti olarak sonlandırılabilir, ama temsil ettiği davası ve ülküsü sonlandırılamaz.

Bizler Namık Kemal’in dediği gibi “Merkez-i hâke atsalar da bizi/Kürre-i arzı patlatır çıkarız”. Türkiye ve bütün dünya, çok yakında ülkücülerin bir defa daha Ergenekon’dan çıkışını, bütün haşmeti ile görecektir. Bu çıkış, Türk milletinin ve Türk dünyasının bütün sıkıntılarından aydınlığa çıkışı olacaktır.

Dünya tarihi şahit olarak gösteriyor ki: En büyük dâhi / deha sahibi, son derece zeki ve anlayışlı kimse: Bir veya iki hissin ve seciye / huy, tabiat ve karakterin, istidat ve yeteneğin inkişafını / ortaya çıkarıp gelişmesini sağlayandır. Onları uyarmakta, onları harekete geçirmekte muvaffak ve başarılı olandır. Zira uyuyan bir his; ikaz edilip uyarılmazsa, tüm gayretler boşa gider. Başarı olsa bile geçici olur. İşte en büyük dâhi bile, ancak bir veya iki hissin ikaz ve uyarılmasında başarılı olabilir. Bu cümleden olarak: Hürriyet, Hamiyet / millî onur, haysiyet ve Muhabbet / sevgi hislerini örnek olarak verebiliriz.

Bu noktaya dayanarak deriz ki: Ceziretü’l-Arap / Arap Yarımadası gibi geniş sahra ve çöllerde yaşayan Bedevîler / Çöl Araplarının gizli, saklı, uyuyan ve örtülü; yüksek hissiyat ve hisleri binlercedir. Onları birden inkişaf ettirip geliştirmek. Birden ikaz edip uyarmak. Birden feveran ve galeyana getirip harekete geçirmek. Ancak, hakikat güneşinin ışıl ışıl parlayan ışıklarına ait bir hassa ve özellikten başka bir şey değildir.

İşte Arap Yarımadası…İnsanlığın 14 asırlık terakki ve ilerlemesinden sonra, en mükemmel feylesoflardan 100 tanesini oraya gönderelim. Orada 100 sene çalışsınlar. Acaba, o Zât’ın yani Hz. Muhammed’in o zamana nispetle yaptığının, bu zamana nispetle 100’de 1’ini olsun yapabilirler mi?

Kim muvaffakıyet ve başarı isterse, yaratılış kanunları denen hilkat ve fıtrat yasaları ile aşinalık etmesi, onlarla tanışık olması, onlarla arasında dostluk kurması gerekmektedir.

Yoksa, fıtrat / yaratılış denen tabiat, fizik, kimya, matematik ve bunlar gibi kanunlara aykırı hareket ettiği takdirde; başarısız olacağı kesin ve muhakkaktır.

Çünkü Allah’ın kâinatta yürüttüğü genel ve tabii akışa aykırı usul ve metotlara tâbi olmak; tabiat kanunları dediğimiz İlâhî düstur ve prensiplere zıt harekette bulunmak; insanı varlık âleminden yokluk ve hiçlik âlemlerine atmakla eş anlamlıdır. Çünkü “Kem âletle kemalât olmaz.” / “Bozuk âletle düzgün bir şey yapılamaz.” Müspet olmayan usul ve metodlarla, müsbet ve olumlu netice alınamaz. Dava ve amacı, doğru ve düzgün olsa bile. İşte bundan dolayı, hayretle anlarsın ki, hilkat ve yaratılışta geçerli olan dakik, ince ve derin kanunlar; mikroskopla bile görülemez.

Şeriat’ın / İlâhî Yol’un gerçekleri yani İlâhî fizik kanunları; ne derece riayet edilmesi ve ne kadar uyulması icap eden hayatî kanunlardır. Bilinmeleri gerekir. Onlarla münasebet ve ilgiyi; onların hâl diliyle istedikleri şekilde devam ettirmek. Varlıklarının zaruretini idrâk etmek. Onları anlamak. Onları uygun şekilde tatbik etmenin zaruretine, samimiyetle inanmak lâzımdır.

Evet, şu uzun asırlarda, şu büyük çarpışma ve çatışmalar içinde bile, hakikatlerinin muhafaza edilip korunması. Hatta daha ziyade inkişaf ve gelişmelere mazhar olması gösteriyor ki, Resul-i Ekrem’in bıraktığı meslek ve yol; hiçbir zaman mahvolmayan, yok olmayan, yok olması dahi düşünülemeyen, bir hak üzerine müesses ve kuruludur.

Haşimî olan Hz. Muhammed ümmîdir. Görünüşte güçsüz ve kuvvetsizdir. Hâkimiyeti yoktur. Saltanat peşinde değildir. Fakat her hâl ve şartlarda, gayet hatarlı ve tehlikeli yerlerde bile, kendini tam bir itimat ve güven içinde hissetmiş. İşte bu hâliyle nice teşebbüs ve girişimlerde bulunmuştur. Nitekim fikirlere galebe etmiş, üstün gelmiş. Kendisini sevdirmesini bilmiş. Tabiatlara hâkim olmuş. Değişmez, katı ve alışılmış olan kötü, yanlış ve bâtıl âdetleri kökünden silip atmış. Vahşî âdet ve huyları temelinden yıkmış. Onların yerine yüksek ahlâkı yerleştirmiş. Gayet sağlam esaslar ile, et ve kanlarına işlemiş şekilde, güzel ahlâkı tesis etmiş. İçinde bulunduğu vahşet ortamının insanlarında var olan kalp katılığını gidermiş. İnce hisleri heyecana getirmiştir.

Kısaca demek lâzımsa yüksek hisleri uyandırmış, içlerindeki insanlık cevherini ortaya koymuş. Aynı zamanda onları medeniyetin en üst derecesine yükseltmiş. Hem de kısa bir zamanda. Onlara mesûd ve bahtiyar olmanın mutluluğunu tattırmış. Şark / Doğu ve Garb / Batı’da üstelik çok kısa bir zamanda büyük bir devleti gün ışığına çıkarmış. Cevval bir ateş, her tarafı nurlandıran bir ışık, ya da Hz. Musa’nın âsâsı gibi, diğer devletleri bünyesine katmıştır.

Böylece basiret gözü kör olmayanlara; sıdk ve nübüvvetini yâni peygamberliğini göstermiş. Hak ile nasıl bir bağlılık içinde olduğunu da, dost ve düşmana apaçık bir şekilde sunmasını bilmiştir.

Tüm enbiya ve nebîlerin peygamberlik delilleri, Hz. Muhammed’in sıdkına delildir. Bütün mucizeleri Hz. Muhammed’in manevi birer mucizesidir.

Bazen de, kasem / yemin ve ant; bürhan, delil, hüccet ve ispatın yerini tutar. Çünkü bürhan ve delili içerir. Öyle ise:

“O’na bu kıssaları hikâye ederek ruhunu mazinin derinliklerinde, istikbal ve geleceğin şahikalarında gezdiren ve hâdise ve olayların karanlık köşelerindeki sırlar perdesini onun için kaldırana yemin olsun ki, onun keskin gözü kendisini şaşırtmayacak kadar dikkatli, onun hak olan mesleği ise insanları aldatmaktan uzaktır.”

Evet / neam, O’nun nurlu bakışına; hayal, kendini hakikat olarak gösteremiyor. Çünkü hak olan meslek ve yolunun hile ve oyuna ihtiyacı yoktur. Tarihin Asr-ı saâdet, yâni Hz. Muhammed’in zamanını anlatan sahifesiyle ilgili olarak, şu noktaları dikkate almak zorundayız: Küçük bir âdeti, sayıca az bir kavimde veya zayıf bir huy ve özelliği küçük bir toplumda büyük bir yöneticinin, büyük bir himmet ve gayretine rağmen, yine de kolaylıkla kaldıramadığını düşün ve göz önüne getir.

Bir de, içlerine tamamen yerleşmiş, son derece alışmış oldukları değişik ve körü körüne uyulan, çoğu hurafe niteliğinde örf adet ve gelenekleri iyice benimsemiş; çoğu menfi / olumsuz ve batıl şeylere sarılan bir toplumu düşün ve göz önüne getir. Bütün bu menfi / olumsuz vasıf ve nitelikleri ruhlarının derinliklerinden onları az bir fedakârlıkla çıkarıp attıran ve kaldıran üstelik gururuna çok düşkün bir toplumdan yani Araplardan bütün bunları çok kısa bir zamanda gideren Hz. Muhammed’in büyüklüğünü düşün ve göz önüne getir.

Ayrıca o menfi şeylerin yerine başka âdet ve ahlâk fidanları dikmesini ve def’aten, birdenbire öyle bir toplumdan, son derece olgun, kâmil ve medenî bir toplum çıkarmasını düşün ve göz önüne getir. Bütün bu yaptıklarının olağanüstü olduğunu onaylamamak mümkün mü? Aksi takdirde mutlak hakikat olmadığına inanan bir Sofestaiden farkın kalır mı?

Devlet bir şahs-ı manevi / manevi bir şahsiyet ve bir toplumun rûhu; yâni bir tüzel kişiliktir. Ortaya çıkıp gelişmesi ise, tabiatıyla uzun zaman alır. Eski ve önceki devletlere galebesi / üstün gelmesi ise zamanla gerçekleşir. Çünkü ona boyun eğecek olan insanlar için bu durum yeni bir hâldir. Âdeta ikinci tabiatlarına bürünecekleri yeni bir zaman şerididir. Bunun için, yavaş bir gelişim gösterir. Gerçek bu merkezde iken, Hz. Muhammed’in maddeten ve mânen hükmederek, gayet büyük bir devleti kısa bir zamanda oluşturması, hem de köklü ve kuvvetli devletlere sanki bir anda galebe etmesi; yapıp gerçekleştirdiklerinin; ancak maddeten ve manen olağanüstü bir mahiyet ve içerik arzettiğini görmez ve görmezden gelirsen; yazılacağın yer körler defteri olacaktır.

Baskı, kahır, büyük eziyetlerle, cebir ve zorlama ile zahirde / görünüşte tahakküm mümkün ve olasıdır. Fakat asıl olan fikir ve görüşlere galebe etmek / üstün gelmek. Ruhlara sevgi gösteriminde bulunmak. Menfi tabiat ve huyları bertaraf etmek. Hakimiyetini vicdanlar üzerine kurmak. Bu hususları daim kılmak. Daima muhafaza etmek; hakikatin alâmeti farikası, ayırt edici özelliklerindendir. Bu hassayı / özelliği bilmezsen hakikate karşı bigâne ve kayıtsız. Hz. Muhammed’in maddî-manevi büyüklüğünden de gafilsin demektir.

Tergib / rağbetlendirme veya terhib / korkutma hilesiyle, yalnız bir sathi / yüzeysel tesir ve etkide bulunabilir; akla karşı yolları kapatabilirsin. Oysa kalplerin derinliklerine nüfuz etmek. İnce his ve duyguları heyecanlandırmak. Çiçek gibi olan istidat ve yetenekleri geliştirmek. Gizli-saklı ve uyuyan karakter ve huyları ikaz edip uyandırmak. İnsanlık cevherini galeyana getirmek. Natıkıyet / konuşma kabiliyetini izhar edip göstermek. Hakikat ışın ve şualarının hassası ve özelliğidir. Evet, kalp katılığının somut misali olan “ve’d-i benat”ı yâni cahiliyette Arapların kızlarını diri diri gömme âdeti gibi umur ve işleri kalplerden çıkarması. En hassas acıma duygusunun lem’a ve parıltısı olan hayvanlara merhameti, hattâ karıncaya şefkati kalplere yerleştirmesi gibi umur ve işler ile kalpleri tezyin edip süslemesi; çok büyük bir inkılaba ve değişimdir. Üstelik öyle bedevî kavimlerde ki, hiçbir tabii kanuna uygun halleri yok iken. Bu durumda yapılanların harikulade olduğunu; ancak basiretin varsa tasdik eder, onaylarsın.

Türkiye dünyadaki Cami sayısının en yüksek olduğu ülke, 90 bin camimiz var.

1 milyon 150 bin kursiyeri olan 16 bin Kur’an Kursumuz,

1,5 milyon öğrencisi olan 3500 adet İmam Hatip okulumuz,

100 İlahiyat Fakültemiz var.

Birlik Vakfı, Ensar Vakfı, Hizmet Vakfı, Hayrat Vakfı gibi bir sürü vakıf üzerinden, normal okullarda da dini eğitim veriliyor.

Diyanet İşleri Başkanlığının İmam-Hatip unvanında 71 bin 362 personeli, müezzin olarak 11 bin 908, Kur’an kursu öğreticisi olarak 19 bin 721 olmak üzere toplamda 141.233 personeli bulunuyor.

Diyanet İşleri Başkanlığı’na, 2017 bütçesinde 6 milyar 867 milyon lira ödenek ayrıldı. Camilerde toplanan yardım paraları bu rakamların dışında.

Diyanet’in 2017-2021 Stratejik Planı’na göre, bu beş yıllık dönemde 40 milyar TL harcama yapacak.  Bu harcamaların yüzde 95’i personel maaşları için.

Kısaca devletimiz ve milletimiz dini eğitime ve ibadethanelere olağanüstü önem veriyor, ciddi harcamalar yapıyor.

***

Bütün bunlara rağmen şu sorulara gönül rahatlığıyla “evet” diyemiyoruz:

Camilerde hocaların vaaz, hutbe ve sohbetlerini dinleyen Müslümanlar doğru bilgi ile bilgilendiriliyor mu?

Din görevlilerimizin halkımıza verdiği mesajlar, İslam’ın özü ile yani Kur’an’ın mesajları ile örtüşüyor mu?

Müslümanlar Camilerde huzur bulabiliyor mu?

Din eğitimi veren okullar ve kurslarda dinimizi doğru anlayan ve iyi anlatabilen hocalar yetiştirilebiliyor mu?

Biliyorum, din alanında da gerçek İslam’ı büyük bir vukufla ve fedakârlıkla anlatan az sayıda bilim adamı ve din görevlimiz var. Bunlar iyi ki varlar.

Bu istisnalar haricinde bunca cami, Kur’an Kursu, dini okullarda İslam’ı öğretmeyen, insanları dinden soğutan bir yapının olduğunu biliyoruz da, bunun nasıl oluşturulduğunu bilemiyoruz.

Bu olumsuz tablonun sebeplerini bulmak ve çözüm üretmek en hayati meselelerimizden biri olmalıdır.

*********************************

Kaliteli Din Adamı İhtiyacı

Diyanet’in kendi hazırladığı 2017-2021 Stratejik Planı‘nda, “İlahiyat ve imam hatip lisesi mezunu sayısının kontrolsüz ve plansız arttığı” tespitine yer veriliyor. Ayrıca “bu mezunların nitelik sorununun bulunduğu“ da ifade ediliyor.

Planda, “kurumun üzerindeki siyasi etki, İslamofobi ve olumsuz İslam algısının yaygınlaştırılması, dernek ve vakıfların kontrolsüz şekilde cami ve Kur’an kursu inşa etmesi” de tehdit olarak kabul ediliyor.

*********************************

Keşke dinimiz hep böyle anlatılsa…

“Keşke Camilerimizde, okullarımızda, Kur’an kurslarımızda dinimiz hep böyle anlatılsa” diye düşündürten bir yazı okudum.

Dinimizi sevdiren ve böyle güzel anlatan bir yazı okuyunca sizlerle paylaşmadan edemedim. Facebook’tan arkadaşım olan bir İlahiyatçının (Selçuk Tapkı) paylaşımı ile haberdar oldum. Yazarı İbrahim Dane‘ye tebrik ve teşekkürlerimi sunuyorum.

Bakalım, “İslam ve ibadet” kavramlarının bu kadar güzel anlatıldığına hiç şahit oldunuz mu?

***

Günümüzde ibadet kavramı kadar anlamı daraltılmış, içeriği boşaltılmış çok az kavram vardır.

Hâlbuki içeriği bu kadar zengin, kapsamı bu kadar geniş çok nadir bir kavram olan İBADET; Allah’ın sevdiği, gizli ve açık söz ve davranışların tümünü içine alır.

Genellikle ibadet denilince, namaz, oruç, zekât, hac gibi ibadetler aklımıza gelir.

Kur’ân bunları ibadet kategorisine almaz bile. Bunlar Kur’ân’da; “nüsuk, (çoğulu menasik) ibadet şekilleri” olarak geçer. Bir takım ritüellerin toplamına “ibadet” denilmez İslam’da!

Anne-babanın evladına şefkati ibadet olduğu gibi, tüccarın dürüstlüğü de bir İBADETTİR.

Hatta İBADET zalim idareciler karşısında hakkı söylemek ve sözünde durmaktır.

İslam; bir takım ritüeller toplamından ibaret bir ibadet dini değildir.

Aksine İSLAM; hayatı ibadetleştiren bir dindir.

Gün boyu işlenen ahlaki her davranış, ibadettir.

İBADET; salih ameldir, yani; düzgün ve kaliteli iş yapmaktır, üretmektir. Yararı yalnızca kendimize olan ameller değil, belki faydası başkalarına da olan sâlihattır! (iyiliklerdir.)

İSLAM; tevhit ve adalet, sevgi ve merhametten ibarettir. Allah’ın hakkına tevhit, kulların hakkına da adalet çerçevesinde riayet etmektir!

İBADET; mutlak itaati yalnızca O’na özgüleyerek, Allah’tan başkasına boyun eğmemektir!

İBADET; O’nun mahlûkatına sevgi ve merhamet ile muamele etmek, yani; kul hakkı karşısında saygıyla eğilmektir!

İbadetler; “köşk, şarap, huri vs. gibi” ahirette zevk-ü sefa sürmek için yapılan bir takım ritüeller (ayinler) değildir. Asla bir Müslüman ibadetlerini, kâr-zarar hesabı yapan bir tüccar mantığıyla yapmaz!

Allah’ın rızası dışında hiçbir mükâfat beklentisi yoktur! Örneğin bir mümin sevap toplamak için Kur’ân okumaz! Namazını; psikolojik olarak kendisini rahatlatan bir tür yoga-meditasyon olarak görmez!

DİN; ahireti kazanmak için dünyayı terk etmek değildir!

DİN, dünya içindir, dünyayı ıslah içindir. AHİRET yaptıklarımızın karşılığıdır!

DİN, gün boyu iyiliği, adaleti, hakkaniyeti ayakta tutmak, bunları ikame etmektir.

UBUDİYET (Kulluk / itaat), kötülüğü, haksızlığı, zulmü engellemektir. Emr-i bil ma’ruf ve nehy-i ani’l-münkerdir! (İyiliği emredip, kötülükten sakındırmaktır.) İnsan hakkına tecavüzün, en büyük günah olduğunu idrak etmektir,

İBADET, zulme savaş açmak, zalimlere hasım olmaktır. Yolsuzluğa, yoksulluğa isyan etmektir. Fahşa ve münkerin (hoş olmayan ve çirkin tavırların) karşısına dikilmektir. Yetimlerin, mustazafların (mazlumların) koluna girmek, onların önünde yürümektir!

Mazlumların ahı göğü inletirken, bir köşede doksan dokuzluk tespih çevirmek hiç değildir. İnsanları aç-bî ilaç -boğaz tokluğuna bile değil- çalıştırıp, bunların sırtından iktisap edilen sermaye ile cömert görünmek değildir!

Vurana elsiz, sövene dilsiz, devletlüler karşısında el pençe divan duran, ensesine vurulduğunda ağzındaki lokmayı da veren pasif, miskin itaatkâr vatandaşlar olmak hiç değildir.

İBADET, bir duruştur. İlkeli olmak samimi olmak, diğergâm olmak (başkalarının yararını da kendi yararı kadar gözetmek), velhasıl adam gibi adam olmaktır. Kölelikten özgür insan olma eylemine inkılâp etmektir.”