Tarih sayfaları 2000’li yıllarda yaşayanları insanlık âleminin en şanssız nesilleri olarak yazacaktır. Çünkü milenyum yıllarının başlamasıyla birlikte bu evrende yaşanan olayların acımasızlığı insanların üzerine bir kâbus gibi çökmüş, yaşam mücadelesi veren milyonları adeta yok etmektedir.

      Dünyanın hemen hemen her yerinde savaş var. Savaş yoksa bile türlü kargaşalarla birlikte ekonomik anlamda giderek zorlaşan bir hayat mücadelesi var…

    Böylesine olumsuzluklarla, acımasızlıklarla dolu karmakarışık bir mücadeleyle çalkalanan dünyamızda ülkemizin etkilenmemesi mümkün mü?

    Bu olumsuzlukların günlük hayatımızdaki etkilerini her gün yaşıyor, bu olumsuzluklarla mücadele etmeye çalışıyoruz.

   Her sabah gün başlarken kimilerimiz işine gitmek için, kimilerimiz okula yetişmek için, kimilerimiz dost ziyaretine gitmek için, kimilerimiz ev yaşamının sıkıntısını üzerinden atmak için sokağa çıkıyoruz.   

  Şöyle bir etrafınıza bakınız lütfen…

  Sokaktaki insanlarımızın yüz ifadelerinde ne görüyorsunuz?

   Hayata küsmüş, çevresiyle ilgilenmeyen, ellerindeki cep telefonlarıyla adeta bütünleşmiş, hiç ama hiç gülümsemeyen, giysilerinin içine adeta hapsolmuş, bezginliği ile etrafında olumlu ne varsa hepsini görmezden gelen insanlardan başka kim var?

   Aynı mahallede, aynı apartman da oturup da, birbirlerine selam dahi vermeyen, acil yardıma ihtiyacı olanlarına dahi yüz çeviren, komşuluk hatırının ne demek olduğunu bilmeyen insanlarla dolu, sokaklarında değil kuş sesleri, çocuk seslerinin bile kalmadığı bir yaşam…

   2000’li yıllar öncesinde en azından insanlar birbirlerine selam verir, yardıma ihtiyacı olanlara sırt çevirmezdi.

   Sokaklarında neşe içinde oynayan çocukların, meyve ağaçlarıyla dolu bahçelerin, bu ağaçlarda cıvıldayan kuşların, o sokağın çomarının, sarmanının sevildiği beslendiği, onlara her türlü hoşgörünün gösterildiği, kızlarımızın kadınlarımızın yüzlercesinin cinayetlere kurban gitmediği, doğanın doğa canlılarının katledilmediği, fakir fukaraya sessizce hiçbir gösterişe kaçmadan yardım edildiği bir toplum yaşardı bu ülkede.

  Bu özelliklerimizle dünya bizi tanırken, parmakla gösterirken, şimdilerde bir tanesine bile rastladığımızda, demek ki hala varmış diyoruz; manşet haber oluyor her yerde…

   Tamam, dünyamızda yaşanan her kargaşa bizleri de etkiliyor!

   Ama bunun bir sınırı olması gerekmez mi? Bu sınırı düzenlemek ülke yönetiminde olanların görevi değil mi?  

   Toplumumuzu derinden etkileyen, yaşam kalitemizi düşüren her ne varsa bunları ortadan kaldırmak, tabii ki ülkemizin yönetiminde söz sahibi olanların en önemli görevidir.

   Her gün başka bir sıkıntı ile oluşan gündemi milyonlar yaşıyor, o sıkıntının ağırlığı altında nefes almaya çalışıyor.

  Böylesi bir gündeme en çarpıcı örnek, günümüzdeki emeklilerimizin verdiği yaşam mücadelesidir.

  Yeni yılın maaş artışını beklerken, açıklanan artış oranlarıyla yaşadıkları hayal kırıklığı ile ne yapacaklarını şaşırdılar!  

  İşçisi emeklisinin de, memur emeklisinin de maaş artış yüzdesi farklı…

  Neden?

  Bu insanlarımız hayatlarının son dönemindeyken biraz olsun rahat, güzel bir yaşamı hak etmediler mi?

  Milyonlarca emeklimizin içinden hala yüz binlercesi çalışıyor, az da olsa yaşam bütçesine katkı sağlamanın peşinde…

  Avrupalı emekliler hayatın tüm güzelliklerini yaşarken, bizim emeklilerimiz nasıl ayakta kalırız onun derdinde…

  Emeklilerimizin kimisi ucuz et, ekmek, gıda kuyruğunda, kimisi kar kış sıcak demeden elinde kâğıt mendil, yara bandı satarak aile bütçesine katkı sağlamanın çaresizliğinde…

  Evlatlarına harçlık veremeyen babalara, torunlarına bir gofret dahi alamayan dedelere ne demeli?

  Sorarım, bu devirde kimi emeklilerimizin 7500 lira ile geçinebilmesi tam bir mucize değil de ne?

   Vermiş olduğum örnek, giderek zorlaşan hayatımızda yaşananlardan sadece bir tanesi…

   Eğitimi, ticareti, tarımı, üretimi, adaleti, sosyal yapıyı, terörü, dış ilişkileri… Bunlarla ilgili türlü olumsuz örnekleri sıralasak sayfalar yetmez…

  Pekiyi, yaşamımızın hiç mi güzel tarafı yok?

  Tabii ki var.

  Bunların en önemlisi savaşın yaşanmadığı, türlü olumsuzluklara, güçlüklere karşı omuz omuza mücadele verdiğimiz güzel bir vatanımız var. En büyük gücümüz, yaşadığımız en güzel şey de budur bence.

  Kardeşçe yaşadığımız bu güzel vatanda bugüne değin her türlü güçlüğü nasıl bertaraf ettikse 2000’li yılların bu güçlüklerini de yeneceğiz.

Yeter ki umudumuzu kaybetmeyelim.

Yeter ki kardeşçe yaşamaya devam edelim.

Yeter ki çok ama çok çalışalım.

Yeter ki hayatta en hakiki kılavuz ilimdir diyelim.

Yeter ki her seçim döneminde oy verip, en doğru olanı seçelim.

Yeter ki hâkimiyetin kayıtsız şartsız milletin olduğunu unutmayalım…

Sosyal devlet; “… ferdin huzur ve refahını gerçekleştiren ve teminat altına alan, kişi ve toplum arasında denge kuran, emek ve sermaye ilişkilerini dengeli olarak düzenleyen, özel teşebbüsün güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayan, çalışanların insanca yaşaması ve çalışma hayatının kararlılık içinde gelişmesi için sosyal, iktisadî ve malî tedbirler alarak çalışanları koruyan, işsizliği önleyici ve millî gelirin adalete uygun biçimde dağılmasını sağlayıcı tedbirler alan adaletli bir hukuk düzeni kuran ve bunu devam ettirmeye kendini yükümlü sayan, hukuka bağlı kararlılık içinde ve gerçekçi bir özgürlük rejimini uygulayan devlet demektir.

Sosyal hukuk devletinden, güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak gerçek eşitliği yani sosyal adaleti ve toplumsal dengeyi sağlamakla yükümlü devlet anlaşılır.

Çağdaş devlet anlayışı, sosyal hukuk devletinin, tüm kurumlarıyla Anayasa’nın sözüne ve ruhuna uygun biçimde kurulmasını gerekli kılar. Hukuk devletinin amaç edindiği kişinin korunması, toplumda sosyal güvenliğin ve sosyal adaletin sağlanması yoluyla gerçekleştirilebilir. Anayasa’nın Cumhuriyetin nitelikleri arasında yer verdiği sosyal hukuk devletinin dayanaklarından birini oluşturan sosyal güvenlik kavramının içerdiği temel esas ve ilkeler uyarınca toplumda yoksul ve muhtaç insanlara devletçe yardım edilerek onlara insan onuruna yaraşır asgarî yaşam düzeyi sağlanması, böylece, sosyal adaletin ve sosyal devlet ilkelerinin gerçekleşmesine elverişli ortamın yaratılması gerekir.” demektir.

Gördüğünüz gibi “Sosyal Devlet” böyle tarif ediliyor! Bu sosyal devlet tarifinin ülkemizdeki iktidarların anladığı ve uyguladığı sosyal devlet anlayışı ile uzaktan yakından ilgisi yoktur. Bir başbakan (siyasete devam ediyor) döneminde, evlenene çeyiz, doğurana altın ve izin artışı gibi bir şeyler açıklandı. Bunlar sosyal devlet anlayışının bir tezahürü değil maalesef geleneğimizde olan ulufenin popüler dağıtım şeklidir.

Yukarıda uzun uzadıya tarifini verdiğimiz “Sosyal Devlet” anlayışının, hiç bir uygulamasının insanımıza nerede ise yansımadığını üzülerek görüyoruz.

Toplum katmanları arasında huzurlu bir ilişki kalmamıştır. Zengin daha zengin olmuş fakirde daha fakirleşmiştir. Fakirleşen halka, fasülye, nohut, bulgur ve kömür dağıtmak, doğurduğu zaman çocuk sayısına göre çeyrek altından tam altına kadar ödüllendirmek, okula giden çocuklarına eğitim yardımı altında sadaka gibi para vermek, çeyiz parası yardımı yapmak “Sosyal Devlet” anlayışının bir gereği olarak kabul edilemez…

Ülkede Cumhuriyet tarihi boyunca ve de özellikle son 20 yıl içinde; ne çalışanlar korunmuş, ne işsizliği giderici tedbirler alınmış, ne de arttığı söylenilen milli gelir adaletli dağıtılmıştır. Milyonlarca hanenin devletin ve belediyelerin yardımı ile açlığını gidermesi Türkiye’nin “Sosyal Devlet” anlayışı ile yönetildiğini göstermemektedir.

Güçsüzü yargı önünde koruyamayan, emeklisini ezen, yaptığı yardımlar karşılığında siyasal destek bekleyen ve yardım yaparken de halkın onurunu hiçe sayan bir anlayış, “Sosyal Devlet” olarak kabul görebilir mi?

Ancak bu sosyal devlet ilkesi, ülkemizde, Osmanlı’dan bu yana hep yazılı metinler üzerinde kalmış ve hayata geçirilmemiş ya da geçirilememiştir.

Gelmiş geçmiş tüm iktidarların, uyguladığı politikalarla fakirleştirdikleri halka, zaten halka ait olanı bir maharetmiş gibi kendilerine menfaat sağlamak için dağıtması (emekli maaşlarında yapılacağı söylenilen artışlar gibi!) bir sosyal devlet anlayışı değildir.

Cumhuriyet tarihinde daha önce hiç böyle bir şey yani devletten ve devleti kontrol eden siyasi iktidarlardan, son dönemde gördüğü kadar maddi destek görmemiş olan halk; bunu bir “Sosyal Devlet” anlayışının gereği zannetmektedir. Yani öyle veya böyle, halka bu yardımlarla bu güne kadar en çok dokunan iktidar ne yazık ki, bu iktidar olmuştur ve olmaya da devam etmektedir. Halk; yardım veya başka bir ad altında kendisine maddi yardımlarla dokunulmasından pek memnundur. Bunu gören iktidar, özellikle seçim öncesi dönemlerde, aslında her biri bir ulufe olan sosyal yardımları profesyonel bir şekilde halka sunmaktadır. Sahadaki iktidar propagandistleri de bunu halka karşı çok güzel kullanmaktadır.

Yapılacak iş, “Sosyal Devlet” anlayışının ne olduğunu halka anlatmaktır. Bu zordur ama yapılması gereken ve doğru olan budur. Ya da kısa vadede halka popülist yaklaşarak bu iktidarın verdiğinden daha fazla vereceğinizi anlatmak ve de vermektir. Malum “iki anahtar” diyerek halka, ev ve araba vaat edenlerin peşinde bu halk, sadece iki anahtarı düşünerek vaat sahiplerinin peşinden koşmuştur. Ama ben gerçek manada “Sosyal Devlet” arayışındayım. Siz de öyle olun derim!

Bunlar aklıma nereden geldi biliyor musunuz? Bunca ekonomik sıkıntıya rağmen halkın, hala bizi bu sıkıntıya sokanların ülkeyi düze çıkaracaklarını inandığını ortaya koyan araştırma sonuçlarından! İnanılır gibi değil, değil mi?

Arapça bir kelime olan fütüvvet; kerem, seha ve cömertlik bir başka deyişle; eli açıklık, gözü tokluk, vergililik ve yiğitlik yani olgun kişilik demektir. Terim olarak ise, kişinin herkese yardım etmesi, haksızlığı önlemesi, kişinin ayıbını görmemesi, kötü söylememesi, mala, cana, onura el ve dil uzatmaması anlamına gelir. Bu sonuncu anlamda fütüvvetin tekiline “fetâ”, çoğuluna “fityân” denilmiştir. Böylece; fütüvvet ehli “fetâ, fityân”, bunların şeyhleri “abû-l-fityân, seyyid-al-futuvva” Farsçada fütüvvet ehli “fütüvvet-dâr, civanmerd, fetâ” adlarıyla anılmış ve yollarına Arapçada “al-futuva”, Farsçada “fütüvvet” denilmiştir. İyi, olgun ve huyları herkesçe beğenilen kişi demek olan eli açıklık, güven vericilik, alçak gönüllülük, doğruluk, iyilikseverlik gibi meziyetleri bulunan fetâlar, eski çağlardan beri saygıdeğer kişilerdir. Yiğit bir delikanlı (fetâ) da bulunan övülmeye lâyık vasıfların bütünü ve özellikle cömertlik (seha, kerem) olmaktadır. Demek oluyor ki; fütüvvet ehli olan yiğit (fetâ), Allah a itaat eden, kötülüklerden çekinendir. Önceleri bu nitelikleri bulunan kişiler tek tek, “filan yerdeki fetâ”, “falan yerdeki fetâ” diye anılıyordu. Fütüvvet, öncelikle gençlerin muhtaç olduğu bir disiplin ifâdesi olarak karşımıza çıkar. Bunun zamanla teşkilâtlandığını görüyoruz. Bu şekilde “fütüvvet” daha çok ticaret ve sanat erbabı arasında yaşayan bir “gençlik ülküsü” hâline gelmiştir. Esnaf teşkilâtı ile bunların riâyet etmeleri lâzım gelen usûl ve kaidelerden bahseden eserlere ise “fütüvvetnâme” denilmiştir. Böylece “fütüvvet” kelimesi, esas itibariyle tasavvufa dayanan, fakat aynı zamanda İktisâdi teşekkülleri de kavraması ve sanat erbabını teşkilâtlandırması bakımından ekonomik bir hüviyet de taşıyan ehl-i fütüvvet tarafından daha geniş anlamlara gelen bir terim olmuştur. Fütüvvet ehline göre mürüvvet; fütüvvetin esasıdır, fütüvvet ise mürüvvetin sonudur. Bu bakımdan her mürüvvet ehli, fütüvvet sahibi değildir, fakat her fütüvvet ehli, mürüvvette en ileri dereceye varmıştır. Bu fütüvvet ehli, ahilerdir. “Fütüvvet”in esasları; iffet, şecaat, hikmet ve adâlet iken, zamanla bunlardan sekiz esas daha ayrılmıştır. Bunlar; iffetten tevbe ve cömertlik, şecaatten tevazu ve emniyet, hikmetten doğruluk ve hidâyet, adâletten vefâ ve nasihattir. Sûfîye terimlerinde fütuva, çeşitli alanlarda tecelli eden bir rûh hâletini ifade eder. Bu yüzden fütüvvet kelimesi, ahilik ile birlikte kullanılmaktadır. Prof. Taeschner, fütüvveti “Gençler birliği kooperasyonu” diye tarif etmiştir (Anadol, 1991: 1-2). Fakat burada Neşet Çağatay’ın şu tespiti zikredilmelidir: “Ahi fütüvvetnamesinin kimilerinin Farsça yazılmış olması ya da Türkçe fütüvvetnamelerde birçok Farsça deyimlerin ve terimlerin bulunması, eski fütüvvetname yazarı sûfîlerin sözlerinden, edeplerinden aktarmaların yer alması, fütüvvetname kopya edenlerin, fütüvvetnamelerin sonuna eski fütüvvetname yazarının birinin adını eklemeleri gibi işlemler, F. Taeschner’i ve onun gibi düşünenleri yanılgıya sürüklemiştir (Çağatay, 1990: 16). Gerek Selçuklu hakimiyeti sırasında, gerekse bu imparatorluğun kalıntısı üzerine kurulan Türk beylikleri devrinde fütüvvet, ayrı bir gelişme gösterdi. XIII. yy. ortalarında Anadolu’daki fütüvvet mensuplarının kendilerini “ahi” olarak isimlendirmeleri ile fütüvvet teşkilâtından ayrılmış oldular. O zamana kadar fütüvvet kuralları diye bilinen, övülen güzel huylara, Türk konukseverliğinin de eklenmesi ile Anadolu’daki Türk sanat ve meslek erbâbının ortak ilkeleri ve davranışları olarak “ahilik” adı altında yepyeni bir kuruluş ortaya çıktı. Bu ahilik, bütün Anadolu’yu, ele geçirilişlerinden sonra Kırım’ı ve Balkanlar’ı da içine alan ve köylere kadar yayılan bir kurum hâlinde örgütlendi. Ahiliğin, XIII. yy. ortalarında veya daha sonra Anadolu’da Ahi Evren Şeyh Nasirüddin Ebû’l-Hakayık Mahmut b. Ahmet el-Hoyi (1172-1262) tarafından kurulduğu kabul edilir(Anadol, 1991: 46).

Ahilerin, fütüvvetnameleri, ufak tefek değişikliklerle ve eklemelerle kendilerine tüzük olarak aldıkları doğrudur ama iki kurumun nitelikleri ayrıdır. İyi ahlâkın, konukseverliğin, yardımseverliğin ve sanatın birleşimi olan ahilik, fütüvvetçilikten tamamıyla ayrı özelliktedir, orijinaldir. Ahiliği doğuran nedenler ve zorunluklar ne olursa olsun böylesine gelişmiş mükemmel bir kurumun birdenbire ortaya çıkamayacağına ve Türkistan’daki ticaret ve sanat yaşantısının gelişkinliğini bildiğimize göre bu örgütün, oralardaki Türkler arasında, onlar daha Anadolu’ya gelmeden çok önce yaygın bulunması gerekir. Arap âleminde eskiden beri fütüvvetten çok söz edildiği halde, doğuda Türkler’in yaşadığı bölgelerde fütüvvet sözcüğünün hiç geçmemesi, buna karşılık oralarda yiğitlik, eli açıklık, konukseverlik anlamına gelen civanmertlikten, sipahilerin meziyetlerinden söz edilmesi çok dikkate değer bir olaydır. Oralarda toplumun dertlerine çare olabilecek yaygın ve etkin bir kurum hiç bir zaman olmamış, böyle bir örgüt de kurulmamıştır(Çağatay, 1990: 17).

Ahiliğin Prensipleri olarak fütüvvetnamelerde ahilikte uyulması gereken birçok prensip sıralanmıştır. Söz konusu prensipler genel bir tasnife tâbi tutulduğunda bunların; ahlak, ibâdet, iş ve görgü kuralları içinde değerlendirilebileceği görülmekte­dir. Ahilerin uyması gereken “âdâb” veya “erkân” olarak adlandırılan ve ku­ralların sayısı fütüvvet-nâmelerde yüz yirmi dört olarak ifade edilmektedir (Şeker, 2011: 97). Fakat şurası unutulmamalıdır ki “Ahilik, fütüvvetin gelişmiş bir biçimi değildir. Her şeyden önce bir sanat ya da meslek sahibi olan ahi, fütüvvetnamelerinde yazılı ahlâk ve iyi toplum kurallarını benimsemiş kişidir. Ama, sanat ya da bir meslek sahibi olmayan bir kişi, fütüvvet kurallarının hepsine uysa dahi olamaz. Bir meslek ya da sanat sahibi kişi, fütüvvet kurallarından çok azını bilmiş olsa dahi ahidir”(Çağatay, 1990: 27).

Fütüvvet-nâmelerde anlatılan ve daha çok manevî bir üst eğitimi hedefleyen umdelerin yanında hemen her derecedeki insanı ilgilendiren bazı temel kurallar da vardır ve bunları şöyle sıralamak mümkündür(Şeker, 2011: 99): Helal kazanç için çalışmak, İlim sâhibi olmak, Edepli olmak, Güzel ahlak sahibi olmak,     Namazı vaktinde kılmak, İçki içmemek, Zinâya yaklaşmamak, Kumar oynamamak, Yalan söylememek, İffetli olmak, Ayıp örtücü olmak, Arkadaşını iyi seçmek, Bâtıl şeyleri terk etmek, Halka yemek yedirmek, Güler yüzlü olmak, Kötü nazarla bakmamak,          Kötü ve çirkin sözler söylememek, Avret yerlerini örtmek, Çarşı-pazar âdâbına uymak, Alış-veriş âdâbına uymak, Bir meslek sâhibi olmak, Hastanın hâlini sormak, Tâziyeye gitmek, Kabir ziyâreti yapmak, Mescid âdâbına uymak (Şeker,2011:  100-107). Bu görgü ve ahlakî kurallar yanında ahilerin çok yönlü özellikleri ve işlevleri de bilinmektedir.

Anadolu’da Selçuklu yıkılış ve Osmanlı kuruluş dönemlerinde büyük Türk dü­şünürleri halkı, askeri, ticari ve sosyal anlamda Bizans ve diğer harici istilalara karşı güçlendirme ve örgütlendir­me çabasına giriştiler. Âşık Paşa oğlu tarihinde ve benzerlerinde, Osmanlı ordusu içinde, onlarla düşmana karşı omuz omuza döğüşen gönüllü yardımcı birlikler arasında Ahi Zaviyeleri’nde, ulusal duygu ve askerî talimlerle yetiştirilmiş olan Ahi birlikleri de “Ahiyan-ı Rum” diye anılmaktadır. Bu gönüllü birlikler arasında “Gaziyan-ı Rum”, “Bâciyan-ı Rum”, “Abdalan-ı Rum” adlı birlikler de vardı. Selçuklu başkenti Konya’da oturmakta olan Mevlânâ Celâleddin Rûmî (1207-1273) Selçuklu sarayında ve şehirde bulunan aydın ve aristokrat toplumu, ortak bir amaç çevresinde toplayarak bi­linçlendirmeye çalıştı. Nevşehir’e yerleşen Hacı Bektaş (1210-1270), göçebe Türk top­lulukları arasına girip onların ulusal duygularını kamçılayarak Türk dilinin, müziğinin, folklorunun, edebiyatının ve kültürünün, Bizans ve İran etkileri altında bozulmasını ve eriyip gitmesini önledi. Yine aynı sıralarda Kırşehir’e yerleşmiş bulunan bir başka büyük Türk düşünürü ve ekonomisti Ahi Evran Şeyh Nasırüddin Ebu’l-Hakayık Muhammed b. Ahmed (1172-1262) toplumun sosyo­ekonomik ve sosyo-kültürel düzeni ile uğraştı. O, Horasan, Hârezm ve Türkistan bölgelerinden gelen Türk esnaf ve sanatçıların ahlâk, yardımseverlik ve sanat birleşimi olan “Ahi kuruluşu” içinde bir­leştirip örgütlendirdi (Çağatay, 1990: 31).

Ahiliğin günümüze yansımaları açısındanRefik Soykut’un, İnsanlık Bilimi-Ahîlik eserindeki şu vurgu önemlidir: “Ahîler ve ahîlik; ülkede halinden memnun, geleceğinden emin, inanmış ve yararlı işlere yönelmiş mutlu kişilerin oluşturduğu bir esnaf kitlesi, güçlü ve yaygın bir orta sınıf yaratmıştır. Çağımızın, hasreti çekilen “sanat, ticâret ve iş ahlâkı” yanında, kooperatifçilik, sendikacılık, sosyal güvenlik, standart üretim, kalite ve fiyat kontrolü gibi başlıca sorunları asırlar boyu rahatlıkla ve başarı ile çözümlemiştir.” (Soykut, 1980: 23) diyerek, ahiliğin tarih içinde ifa ettiği fonksiyonunun günümüzdeki karşılığına ve değerine dikkat çekmektedir. Ahiliğin kurucusu olarak kabul edilen Ahî Evran’ın (1172-1262) esnaf ve sanatkârları bir birlik altında toplayarak sanat ve ticaret ahlakını, üretici ve tüketici haklarını güven altına almak suretiyle, politik ve ekonomik çalkantılar içindeki insanların yaşama ve direnme gücüne sahip olmalarını sağladığı bilinmektedir. Günümüz dünyasında da hemen her alanda sosyal ve ekonomik problemlerin çözümünde ahilik ve fütüvvet geleneğinin kurallarından yararlanılabilir (Şeker, 2011: 107-108).

Sonuç olarak Türk milletinin tarihindeki sayısız başarılı kurumlardan biri olan Ahilik geleneği günümüzdeki folklorik kutlamaların ötesine taşınmalıdır. Çünkü o Türk hikmetinin ve uygarlığının pratik hayata yansıması ve uygulamalarından biridir. İktisat tarihçi ve iktisat felsefecilerinin bunu günümüze/çağımıza yeni baştan okutmaları gerekmektedir. Ahilik müzelik bir kurum değildir. Ahilik sosyal DNA’larından yeniden inşa edilebilecek kültürel genetik mirasımızın gelecek kuşaklara bir emanetidir.

Kaynaklar

1-Cemal Anadol, Türk İslam Medeniyetinde Ahilik Kültürü ve Fütüvvetnameler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1991.

2-Mehmet Şeker, Türk-İslâm, Medeniyetinde Ahilik ve Fütüvvet-Nâmelerin Yeri, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2011.

3-Neşet Çağatay, Ahilik Nedir, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1990.

4-Refik Soykut, İnsanlık Bilimi-Ahîlik, Ankara 1980.

Tarihi olayları o dönemin şartları içinde yorumlamak gerekir. Ancak “tarih tekerrür ediyorsa” o dönemlerde yaşanan bazı olayların sebep ve sonuçlarından ders çıkarmak mümkün olmalıdır. Çünkü insanoğlunun zekâsı, davranışları öyle düşündüğümüz gibi çok da değişmemiştir.

Daron Acemoğlu ve Simon Johnson’un yazdığı “İktidar ve Teknoloji” kitabında ortaçağ Avrupa’sındaki teknolojik gelişmelerin ve verimliliği artıran uygulamaların toplumun genelinde bir refah artışına yol açmadığı anlatılıyor.

Günümüzdeki teknolojik gelişmelerle kıyaslanması mümkün olmasa da mesela su ve yel değirmenlerinin devreye girmesiyle işçi başına verimlilik elle çalışan değirmenlerin 20 katına kadar çıktı.

1000-1300 yılları arasında tarım teknolojilerinde yaşanan diğer gelişmelerle birlikte özellikle İngiltere’de tekstil sektörü gelişti. Bu sektör ileride yaşanacak sanayi devriminde kilit rol oynadı.

Fakat verimlilikteki bu artış, işçilerin maaşları ve yaşam şartlarını iyileştirmediği gibi çoğunluğun yoksulluğunu daha da arttırdı.

Çünkü çiftçiler daha fazla çalışmalarına rağmen, dolaylı ve dolaysız vergilerle mahsulün çok büyük bir kısmını efendilerine vermek zorunda idi. Çok çalışan ve yeterli beslenemeyen köylülerin ortalama yaşama süresi 25 yıla kadar düşmüştü.

Çünkü Ortaçağ Avrupa’sında bir işgücü piyasası yoktu. Değirmenler arasında bir rekabette söz konusu değildi. Çalışan köylülerin lordlara ve din adamlarına karşı itiraz etmeleri mümkün değildi. Baskı ve zorla çalıştırılıyorlardı.

1300’lerin ilk yarısında yoksulluk, beslenmeme ve temizlik sorunları yüzünden salgın hastalıklar patlak verdi. Mesela İngiltere’de ortaya çıkan kara veba sonrası İngiliz nüfusun üçte biri ile yarısı kadar bir kısmı öldü.

“Peki, değirmenlerin, nalların, dokuma tezgahlarının, el arabalarının ve maden işletmeciliğindeki ilerlemenin getirdiği ekstra üretim nereye gitti?”

Bir kısmı şehirlerde artan nüfusu beslemek için kullanıldı. Ama üretim fazlasının çoğu büyüyen dini hiyerarşik yapıya gidiyordu. Onlar da katedraller, manastırlar, kiliseler inşa ettiriyordu.

Tahminlere göre 1300’lere gelindiğinde başrahipler, piskoposlar ve diğer yüksek ruhban sınıfı, tüm tarım arazilerinin üçte birini elinde tutuyordu.

Sevgili okuyucularım bu tarihlerin Osmanlı Devleti’nin kuruluş yılları olduğunu düşünmenizi istiyorum.

*******************************

Ruhban Sınıfın Gücü

Ortaçağda yapılan katedraller, kiliseler gibi muhteşem dini yapılar genellikle taştan yapılıyordu. Ama insanların çoğu derme çatma barakalarda yaşıyordu. Yapımı 50-100 yıl süren bu dini yapıların inşaatında insanlar çok kötü şartlarda çalışıyordu.

1200’lerde hangi cemaatin en uzun ve en görkemli yapıyı inşa edeceği konusunda rekabet yaşanıyordu. Bu yapıların inşa ve işletme masrafları halktan toplanan vergilerden karşılanıyordu.

Tahminlere göre 1100-1250 arası Fransa’da toplam milli gelirin yüzde 20’si yapılan dini binalar için kullanılmıştı.

Oysaki bu rakamın yarısı üretimi ve refahı artırmak için kullanılsa bütün kutsal dinlerin emirlerine daha uygun davranılmış olur, insanların daha sağlıklı, mutlu ve uzun ömürler yaşaması mümkün olurdu.

(Avrupa’nın kiliseyi devlet işlerinden uzaklaştırıp aydınlanma yaşadığı ve sanayi devrimi ile kalkındığı bir dönemde, Osmanlı Devleti’nde son padişahların cami ve saray yaptırma hevesleri ile ekonomiyi çökertmiş olduğunu hatırlayınız.

O dönem Avrupa toplumunda değirmenleri yani üretim araçlarını manastırlar ve lordların işletmesi normal kabul ediliyordu. Günümüzde yaptırdıkları saraylar ve camilerle ekonomiyi çökerten padişahların övgüyle anılması da ilginçtir.)

Ortaçağda manastırlar vergiden muaftı. Zamanla ruhban sınıfın elindeki arazi miktarı artarken Kral ve aristokratların (feodal lordların) payı iyice düştü. 1300 yılına gelindiğinde kralın toplam arazideki payı yüzde 2’ye düştü.

Siyasi otorite ile dini gruplar arasındaki işbirliği bir süre sonra sert mücadelelere dönüştü.

*******************************

Halk Nasıl İkna Ediliyordu

Halkın büyük çoğunluğu neden toplam nüfusun yüzde 5’i mertebesindeki aristokratlar ile ruhban sınıfının kendilerini köle gibi çalıştırmasına isyan etmiyordu?

İstisnai direniş hareketleri olmuşsa da kalıcı olmuyordu. Çünkü halk son derece dindardı. Bu durum rahipler ve tarikatların ikna gücünü artırıyordu. Kilise mevcut üretim yapısını ve hiyerarşinin varlığını savunuyordu.

Yasaları çıkaran elit kesimdi. Yasalar elit kesimin veya kilisenin yanındaydı. Yargı yetkisi ya feodal elitlerin yürüttüğü yerel mahkemelerin elindeydi veya kilisenin yürüttüğü dini mahkemelerin.

Feodal güç ve kilisenin ikna kabiliyeti kitleleri itaate hazırladı. Bu sebeple korkunç eşitsizlik ve adaletsizlik uzun yıllar devam etti.

(AKP’li yönetici ve milletvekillerinden sıkça duyduğumuz “itaat et, rahat et!” sloganı haksızlık ve zulme karşı isyan etmeyi öğütleyen İslam’ın ölçülerine karşıdır. Ancak Ortaçağ Hristiyanlarının inancına daha uygundur.)

Avrupa’da eski ortaçağ şehirlerinde muhteşem katedraller ve kiliseleri gezerken, bu yapıların temelinde milyonlarca insanın emeği, teri, kanı, hakkı ve çilesi olduğunu unutmamak gerekir.

*******************************

Çıkarılacak Dersler

Esasen Avrupa kendi tarihinden gerekli dersleri çıkardı. “Güç bozar, mutlak güç mutlak bozar” sözünün doğru olduğunu gördüler.

Devlet gücünü ele geçiren her kim olursa olsun, denetleyen ve dengeleyen (yasama, yargı, medya ve STK’lar gibi) güçlerin olması gerektiğini anladılar. Bu sebeple “kuvvetler ayrılığı” sistemini benimsediler.

Devletin en temel kamu hizmetlerini (güvenlik, eğitim, sağlık gibi) herkese eşit olarak ve mümkünse ücretsiz olarak vermesi ilkesini işletmeye çalışıyorlar.

Din adamları, cemaat ve tarikatların devlet yönetiminden uzak olmasını sağladılar ve büyük maddi güçler elde etmelerine izin vermediler.

Çalışan kesimin serbestçe bir işgücü piyasası oluşturmasını, sendikalarla haklarını örgütlü olarak savunabilmelerini sağladılar. Üretimden hak ettikleri payı alabilmeleri için gerekli ortamı hazırladılar.

Bağımsız bir medya ve güçlü Sivil Toplum Kuruluşları ile yürütme erkini etkin bir şekilde denetleyen bir sistem oluşturdular.

Yargıyı gerçekten bağımsız ve tarafsız yaptılar. “Hukukun üstünlüğü” ilkesini yaşatmak için gereken her şeyi yaptılar.

Biz ne kadar ders çıkardık ve geldiğimiz noktada Ortaçağ Avrupa’sını hatırlatan uygulamalar var mı? Karar sizin…

Bir yapay zekâ heyecanıdır gidiyor. Sizin mahalleye henüz gelmediyse belki yanlış mahalledesiniz.

Kamuoyu bilim ve teknik alanındaki konularla pek ilgilenmez. İstisnalar, belki atom ve hidrojen bombaları bir de Rusların Sputnik uydusuydu. Bunlardan sonra uzay ve füze çağına girdiğimiz dillendirilmeye başlandı. Şehir içi otobüsleri, hatta evlerdeki elektrikli süpürgeler atom gücüyle çalışacak; uzaya, gezegenlere gidecektik. İnternet bir patlama hâlinde değil de dünyayı yavaşça saran bir bulut gibi geldi.

Fazla heyecanlanmadık ama hayatımız gerçekten değişti. Atom çağı, uzay çağı gelmedi, internet çağı geldi.

Yapay zekâ konusunda bu derece heyecanlanmamız da atom ve füzedeki gibi abartılı olmasın? Yoksa internet gibi bu da hayatımızı değiştirecek mi?

BİLDİĞİNİZ BİLGİSAYAR PROGRAMLARINDAN DEĞİL

Ne yani; birçok iş bilgisayar programlarıyla çözülmüyor mu? Bankadan para çekmemizi, uçak, tren, otobüs bileti almamızı sağlayan şeyler bilgisayar programları değil mi? Bankanızı telefonla aramaya kalktığınızda sizi karşılayıp “Bankacılık işlemleri için bire, kredi kartı işlemleri için ikiye, dolandırıcılık işlemleri için altıya basın.” diyen kayıt da bir cins yapay zekâ değil mi? (Genellikle pek zeki olmasa da.)

Hayır değil. Bu saydıklarımın her biri algoritma tabanlı bilgisayar programları. Onlardaki zekâ programı hazırlayanın başta verdiği, algoritmaya koyduğu zekâdan ibaret. Algoritma, bir reçetedir. Bizim Al-Harezmi’nin adını taşıyan bir yapı. Banka örneğinde şuna basılırsa şunu yap, öbürüne basılırsa bunu yap diyen bir reçete var karşınızda.

Yapay zekâ bilgisayar algoritmalarından, programlardan epey farklı.

Yapay zekâ deyince birçok metottan, birçok yöntemden bahsedilebilir. Fakat ortalığı sarsan, insanları heyecanlandıran, 2022 sonbaharında Chat-GPT ile ortaya çıkan cinsi. Sinir ağları denilen bu metot, insan beynini taklit ediyor. Bir tarafta dış dünyadan veri girişinin yapıldığı noktalar var. Hadi bunlara nöron diyelim. Diğer uçta da çıktıların kullanıcıya aktarıldığı noktalar. Birincileri yapay zekânın kulaklarına, gözlerine benzetebiliriz. Çıkışları da, eğer sözlü ise ağzına, yazılıysa ellerine… İkisinin arasında asıl “beyin” bulunuyor. Burada çok sayıda düğüm noktası var ki bunlara da nöron diyebiliriz. Sonra bu nöronları birbirine bağlayan sinirler.

NİÇİN ŞİMDİ?

Yapay zekâyı hangi konuda eğitiyorsanız, o konuya ait sorular soruyorsunuz. Sistemin verdiği doğru veya yanlış cevaplara göre sinirleri güçlendiriyor veya zayıflatıyorsunuz. Her sinir taşıdığı sinyali bir sayıyla çarpıp bir başka sinire ulaştırıyor. İşte bu güçlendirme- zayıflama o sayının büyütülmesi veya küçültülmesi ile yapılıyor. Sonuçta kaç nöron, kaç sinir ve ne kadar eğitim verdiğinize göre akıllanan bir sistem doğuyor.

Kaç nöron? Kaç sinir? GPT 4’te 100 milyar nöron var. İnsan beynindekinden biraz fazla. Bunlar 100’den fazla tabakaya dağılmış. Nöronlar 100 trilyon sinirle bir birine bağlı. GPT’nin eğitimi sırasında 100 trilyondan fazla sayıyı en zeki zekâyı elde edene kadar ufak adımlarla değiştiriyorsunuz. Bir deneme için katrilyonlarca hesap yapmanız lâzım.

Yapay zekânın niçin on yıl, yirmi yıl önce değil de şimdi ortaya çıktığı bu sayılarda gizli. Nöron, sinir falan dediğime bakmayın, bütün olay yine bir bilgisayarın içinde olup bitiyor. Katrilyonlarca hesabı makul bir sürede becerebilen bilgisayar gücüne son on yıllarda ulaştık. Chat GPT’ye soru sorduğunuz zaman anında cevap alıyorsunuz. O cevabın arkasında böyle katrilyonlarca hesap yatıyor. Sinir ağları, teoride de pratikte de geçen asırdan beri biliniyor. Fakat bahsettiğim trilyonlara, katrilyonlara ulaşması ancak bilgisayarların bu hızları yakalamasıyla mümkün oldu. Yapay zekânın yeteneklerinin artış hızı yavaşlamayacak. Çünkü kuantum bilgisayarları devreye henüz giriyor.

BİR DALGA GELİYOR

Google, inşa ettiği son kuantum bilgisayarı bir süper bilgisayarla karşılaştırmış. Süper bilgisayarın 47 yılda yapacağı hesaplamayı kuantum makinesi saniyeler içinde yapıp bitirmiş.

Fakat sinir ağları, kuantum bilgisayarları olmadan da etkileyici işler başarıyor. GPT 4, 26 dil konuşuyor.

İnsan dillerine ilaveten 8 bilgisayar dili de biliyor. Talimatınızla yazı yazabildiği gibi yine sipariş üzerine bilgisayar programı da yazıyor. GPT 3,5’a 40 soruluk üniversite giriş Türkçe testini vermiştim. 15 doğru yapmıştı. Sonra GPT 4 ile denedim. 36 doğruya doğru gitti. Bizim öğrenciler bu sonucun yarısını zor yakalıyor. GPT 4, Amerikan baro sınavında da en iyi yüzde on arasında bir sonuç almıştı! Yani ABD’deki hukukçuların %90’ından iyi!

Evet, yapay zekâ çağına giriyoruz. Büyük değişiklikler geliyor. Mustafa Süleyman’ın aynı isimli kitabının başlığındaki gibi (The Coming Wave) bir dalga geliyor. Bizi yükseltecek mi, boğacak mı göreceğiz. Öyle bir asır, yarım asır sonra, torunlarımız falan değil, bugün yaşayanlar da görecek. Her şey 2030’a varmadan belli olacak. Nedir bu yapay zekâ? – İskender Öksüz (karar.com)

          ( Cevizin kabuğunu kırıp özüne inmeyen cevizin hepsini kabuk zanneder  – İmam-ı Gazzali )

           Neredeyse bir asır oldu ama gündemimizden hiç çıkmadı Kıbrıs adasında yaşananlar. Hiçbir zamanda çıkmayacak. Çünkü o ada atalarımızdan miras vatan parçası.

          Neler, neler yaşanmadı ki o vatan topraklarında. 307 yıl boyunca Osmanlının hak ve adalet dağıttığı bu stratejik ada; ne zamanki İngiliz idaresine geçti, o tarihten bugüne adada yaşanan sorunlar hiç bitmedi.

        1960’ta kurulan bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti ile her şey halloldu derken, asıl sorun o tarihte başladı…

       1950’li yıllardan beri ada bizim olacak diye yola çıkan Rumlar hiç rahat durmadı. Kıbrıs Türklerini topyekûn yok edebilmek adına her şeyi yaptılar ama ne zaman ki bu barbarlığa mani olabilmek adına Türkiye 1974’te adaya çıkarak konuya son noktayı koydu. Tam her şey halloldu derken, o tarihten sonra konunun çözümü için yapılan tüm müzakereler sonuçsuz kaldı.

     Kaç nesil geçti hala çözüm yok!

     Türkiye’nin AB müzakerelerine başlayabilmesi için Kıbrıs konusunda vermeye hazır olduğu tavizleri bile hatırlayan yok artık. Çünkü Rumlar adanın tüm idaresi kendilerine verilmediği sürece bu tavizlere bile hep hayır dediler.     

     Bundan 50 yıl önce uğruna savaştığımız, adanın %37 sini yeniden vatan yaptığımız, orada 40 yıldır yaşayan bir devlet kurduğumuz Kıbrıs adasında çözümsüz yıllar giderek çoğaldı. Çoğalmaya da devam ediyor.

   Artık Kıbrıs konusu neredeyse kalın bir kabuk bağladı.

    Bugünün Kıbrıs’ına bakıldığında güneyinde Rumlar, kuzeyinde Türkler iki ayrı devlette barış içinde yaşıyorlar.

   Müzakereler süreci çoktan unutulmuş. Rum tarafı AB’ye üye olmuş. Onların yönetimi uluslararası arenada yasal… Kuzeyde Türklerin kurmuş olduğu KKTC gayrı yasal, bu devleti Türkiye’den başka tanıyan yok!

   Günümüzde her iki tarafta yaşam oldukça farklı çünkü GKRY’deki vatandaşlar AB vatandaşı, KKTC’de yaşayan vatandaşların kimliğini tanıyan anavatan dışında hiçbir ülke yok!

   Yukarıda sıraladıklarım kabuğu kırılmamış bir cevizin özü gibi gerçek.

   Ya cevizin kabuğunda kalanlar?

   Rum tarafı artık bir AB ülkesi, Avrupa da ne varsa orada da her şey var. Avrupalının hakkı ne ise Rum’un hakkı da o…

   Bugün adanın kuzeyi ise artık aşağıdakilerle hatırlanıyor:

   Her mevsimde gidilebilen bir tatil cenneti… Lüks otelleri olan, ışıltılı kumarhaneleriyle şans dağıtan, parası olan ailelerin evlatlarını diploma sahibi olması için gönderdiği onlarca üniversitesi olan, ülkemizin pek çok ünlü sanatçısının özel günlerde konserler verdiği bir yer…

   50 yıl önce Kıbrıs Milli Davamız uğruna savaştığım, dört yıla yakın görev yaptığım bu adanın kuzeyi öylesine değişti ki! Ben bile tanıyamıyorum…

   Günümüzde adanın kuzeyinde yaşananların özüne yeniden döndüğümüzde:

   Kıbrıs Türklerine Rum tarafının uyguladığı insanlık dışı ambargolar hala devam ediyor!

    Ne ticarette, ne eğitimde, ne ulaşımda, ne turizmde, ne kültürde, ne müzikte, ne sporda Kıbrıs Türk’ünün bir başına müstakil olarak nefes almaya dahi hakkı yok! Bu konularda hiçbir uluslararası temas yapmasına da izin verilmiyor.

  Adanın kuzeyine gelen turistlerin kuzeyden güneye geçmelerine izin verilmiyor. Çünkü KKTC gümrüğünden geçen bir yabancının pasaportuna vurulan KKTC mührünü Rum tarafı kabul etmiyor. Hele ki, KKTC’ye gelen Türkiyeliler hiçbir şekilde güneye gidemiyor. Ama Rum vatandaşları özellikle kuzeyde kalan evlerini görebilmek için rahatça kuzeye geçebiliyor…

 Adaya yapılan dış yardımların tümü GKRY’ne yapılıyor. KKTC vatandaşları bu yardımlardan asla faydalanamıyor.

  Konunun özü böyle ama günümüzde bunların hiçbiri hatırlanmıyor. Aslında Kıbrıs konusu o kadar kabuk bağladı ki! Konuyla ilgili ne bir haber, ne de görsel bir gelişme paylaşılıyor…

  Bir zamanlar, uğruna savaştığımız, milli davamız diye baktığımız, AB sürecinde neredeyse her gün konuşup, konu ile ilgili yüzlerce sempozyum, açık oturumlar, konferanslar düzenlediğimiz, köşe yazılarıyla anlattığımız Kıbrıs konusuyla ilgili günlük yaşamın dışında gelişen hiçbir şey yok!

 Dedim ya Kıbrıs konusu artık kabuk bağladı!

 Bu kabuğun özüne şimdilerde hiçbir yetkilinin girmeye niyeti yok…

 Ama bir gün mutlaka konunun kabuğu kırılıp, özüne de girilecek. İşte o gün unutulmaması gereken şey o özün gerçekleri olacaktır.

 Kıbrıs bizim için bir vatan parçası gerçeği ise; bu gerçeğin kalıcılığı, Türkiye’nin adanın garantörlük hakkından vazgeçmemesi, Türk askerinin adadan ayrılmamasıyla mümkün olabilecektir.

 O gün geldiğinde yaşanan gerçekler unutulmadan inşallah konunun özüne inilir.

 Boşuna söylenmemiş:

 Cevizin kabuğunu kırıp özüne inmeyen cevizin hepsini kabuk zanneder…