BakaraSûresinin 254. Ayeti: “Ey iman edenler! Hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin olmadığı kıyamet günü gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden Allah yolunda harcayın. İnkâr edenler ise zalimlerin ta kendileridir.”

Elimde bir fotoğraf, fotoğrafta iki sahne var. 1. Sahnede saf altınla kaplanmış Ferrari, 2. sahnede Oğul Nessar’ın babası Arap şeyhi… Oğul, babaya arabanın fotoğrafıyla birlikte şu mesajı gönderiyor: “Babacığım, Berlin mükemmel, insanlar çok hoş; burayı gerçekten çok sevdim. Fakat baba okuluma saf altın kaplama Ferrari 599 GTB ile gitmekten çok utanıyorum. Tüm öğretmenlerim ve çoğu öğrenciler hepsi tren ile okula gidiyorlar.” Fotoğrafından genç olduğu anlaşılan baba cevap veriyor: “Az önce 20 milyon doları hesabına transfer ettim. Artık bizi utandırma lütfen. Git sen de kendine bir tren al.”

Tanıdıklarımdan Dubai’ye gidenler var. Orada yedi yıldızlı otellerde, pahalı lüks bir yaşam varmış. Yalancı cennet, diyorlar oraya. Gelenlerin hiçbiri orada gördüklerini ve yaşadıklarını hayranlıkla anlatmadı bana. Demek ki vicdanları rahatsız. Tarihi yerleri gezenler gördüklerini bizimle paylaşırken onlar niye paylaşmaz? Sanırım oradaki yaşam, bu kadar yoksulluğun bulunduğu bir dünyada, duyarlı vicdanları kanatıyor. Anlatmaya utanıyorlar. Kıyamet, bu çelişkide yatıyor.

Nasrettin Hoca’ya “Kıyamet ne zaman kopacak Hocam?” diye sorarlar. “Hanım ölünce küçük, ben ölünce de büyük kıyamet kopacak. Gerisini bilmem.” der, Hocamız.

Bana göre her gün kıyamet kopuyor, farkında değiliz, işimize gelmiyor. Yaşadığımız günlük kıyameti görmek istemeyenler veya yaşadığımız kıyametin farkında olmayanlar bizi, Rabbimin sorumluluğunda olan kıyamet sahneleri ile meşgul ediyorlar. Allah’ın işine karışmayı, sonucunu değiştiremeyeceğimiz işlerle meşgul olmayı çok seviyoruz. Üzerimize düşeni yapmak sorumluluğu içindeyiz. Ahlakı iki bacak arasında arayanlar, işin yani ahlakın bu veçhesini görmüyorlar, görmek istemiyorlar. Bir bigânelik, bir vurdumduymazlık, bir ahlaksızlık almış başını gidiyor. Bu kıyametin mimarı biziz.

Fotoğrafta yer alan şeyh ile oğlu arasındaki diyalog, aslında oldukça trajiktir. Okunduğunda bazılarını tebessüm ettirecek yazışma, beni derin derin düşündürdü. Altın kaplama lüks bir araba… Bunu kullanmaktan utanan, vicdanı henüz kirlenmemiş, taşlaşmamış bir evlat… Babaya yazılan mektup… Babanın algısı ve anlayışı… Baba tarafından verilen cevap… Bu sahneleri anlatacak en uygun sözcük: Trajikomik.

“… size verilenlerden Allah yolunda harcayın.” emri veriliyor ayette. Bunu yapmayıp inkâr edenler, “zalimler” olarak adlandırılıyor.

Söze gelince kimse ayeti inkâr etmiyor, kimse kendine “zalim” sıfatını kondurmuyor. Peki, bu ayetler kime hitap ediyor? Vicdanların kanadığı, gerçeklerin ters yüz edildiği bir dünya sizce her gün kıyametin yaşandığı bir arena değil mi? Bu arenada yalan var, tahrik var, gücün egemenliği var, zayıfların mağduriyeti var, ikiyüzlülük var, duyarsızlık var, samimiyetsizlik var, “Güç bendedir.” kompleksi ve algısı var… Bunları saymakla bitiremeyiz.

Biz her gün kıyameti yaşıyoruz, farkında değiliz. Hoca misali, önce belki eşimizi kaybedince sonra da son nefesimizi verince “Aaa… Kıyamet varmış!” diyeceğiz.

Rabbim evreni, evren içinde insanoğlunu yaratmış, herkesin fıtratına, uyması gereken yasaları kodlamış. Biz, kendimize ait yasalara uymak zorundayız. Zenginliği bir sınav kabul edip onunla şımarmamak, yoksulları koruyup kollamak, vicdanları kirletecek davranışlardan kaçınmak, onlara hiç yaklaşmamak zorundayız. Uyduğumuz, uyacağımız İlahi her yasa, Kitap’ta yazılan o büyük kıyameti bizim için korkulacak sahne olmaktan uzaklaştıracaktır. Biz birbirimize kıyamet sorgusu, cehennem işkencesi yaşatmazsak Allah’ın vadi gerçekleştiğinde, o gerçek kıyamet, bize gün doğumu gibi olacaktır.

Ne ekersen onu biçersin. Görmeyenlerin, duymayanların kulakları çınlasın…

Emanete karşı gösterilen hassasiyetin tamamlayıcı unsuru “adalet”tir. “(Allah) İnsanlar arasında hükmettiğinizde adaletle hükmetmenizi emrediyor.” Müslümanlar nasıl, emanetleri, yönetim işini ehliyet ve liyakat sahibi kimselere devretmek zorunda iseler, aynı zamanda kendilerine bu emanetler tevdi edilen yöneticiler, kamu otoriteleri, bürokratlar, yöneticiler, yargı mensupları vd. de adaleti gözetmek zorundadırlar. (Bkz. 6 / En’am, 152; 16 / Nahl, 90; 38 / Sad, 26). Hz. Peygamber, kendi ümmetinin misyonunu ve bekasını doğruluğa, adalete ve merhamete bağlamıştır: “Bu ümmet, konuştuğunda doğru söylediği, hükmettiğinde adaletle hükmettiği ve kendisinden istendiğinde merhametle davrandığı müddetçe, hayırlı olmaya devam edecektir” (Ebu Davud, İcare, 54). Hiyerarşik olarak herkes diğerinden sorumludur. Bunu Allah’ın Elçisi “çoban-sürü” metaforuyla anlatmıştır: “Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüklerinizden sorumlusunuz. Devlet başkanı yönettiklerinden, aile reisi ev efradından, kadın kocasından, köle efendisinin malından sorumludur” (Buharî, Cuma, 1; Müslim, İmare, 20). (Bu teşbih / benzetme ilişki benzetmesidir. Yoksa ne halk sürüdür, ne de idare eden çoban. Fiil benzetiliyor, fiili / eylemi / hareketi, işi yapan, yapacak olanlar değil. Tıpkı “arslan gibisin” dediğimiz türden. Yani arslanın kuvvetli oluşu gibi sen de kuvvetlisin demek istendiği nev’inden. Yoksa, “sen arslansın” demek istenmiş değil.)

Hz. Ömer’e dayandırılan bir söz bugün meclislerin duvarını süslemektedir: “Adalet mülkün temelidir.” (El-Adlü esasü’l-mülk.) Eski Sasanî krallarından Nuşirevan şöyle der: “Devlet askerle korunur, asker para ile beslenir, para vergi ile elde edilir, vergi ülkenin gelişmesiyle sağlanır, ülkenin gelişmesi ise adaletle mümkündür.” Yusuf Has Hacib’e göre “Adalet göğün direğidir, yıkılırsa gökyüzü yerinde duramaz.” Selçuklu veziri Nizamülmülk’e “Bir devlet başkanı inkâr ve küfürle ayakta kalır, fakat adaletsizlikle kalamaz.” sözü izafe edilir. Genceli Niyazi, “Dünyaya fatih olmaz zulüm ile rezalet / Yeryüzünün fatihi adalettir, adalet!” der. Sokrates’e göre adaletin tecellî etmesi için “Bir yargıç, iyi niyetle dinlemeli, akıllıca karşılık vermeli, sağlıklı düşünmeli, tarafsızca karar vermelidir.”

Eflatun, adaletin olmadığı yerde ahlâkın da olamayacağını düşünür. Sigmund Freud bile “Bırakın adalet yerini bulsun, isterse kıyamet kopsun” der.

Amerika’daki ırkçılığa ve ırk ayrımına karşı mücadele eden Martin Luther King, “Bir yerdeki haksızlık, adalet için her yerde tehlikedir” der.

Merson’a göre “İnsanlar ancak adaletle doyurulur.” Gandhi, adaletsiz bir rejimin, adaletle yıkılması gerektiğini düşünür.

Ömer Hayyam, adaleti evrenin ruhu mesabesinde görür. Epiktetos’a göre “Adaleti seven bir insan için her yer emindir.”

Kısaca adalet yoksa barış yoktur; hukuk yoksa adalet yoktur; ahlâk yoksa hukuk yoktur. Adaletin olmadığı yerde bol bol dinden söz edilir ama dinin özü yoktur. (Papağanın sözü insan sözü olduğu, fakat özünün insan olmadığı gibi.)

Ayet, “İnsanlar arasında hükmettiğiniz zaman” der ki, bunun anlamı Müslüman olsun olmasın her kimin davası görülecekse, hakkında hüküm verilecekse; davanın usulüne uygun ve hükmün adaletle verilmesi mecburiyeti vardır. Bu yöneticiler için söz konusu olduğu gibi, ihtilâflara bakan hâkimler veya sıradan gündelik anlaşmazlıklar konusunda fikri sorulanlar için de söz konusudur.

Adalet, taşın gediğine yerleştirilmesi, yani bir şeyin yerli yerine konulması, her hak sahibine hakkının verilmesidir. Adalet zamanında tecellî etmelidir, adaletin gecikmesi adaletsizliktir. Bu konuda dinler, etnik gruplar arasında ayırım yapılmaz. Maide, 42. ayette göreceğimiz gibi, Allah’ın Elçisi’ne “Yahudiler arasında hüküm vereceksen, adaletle hükmet” buyrulmuştur. Adalet tarafgir olmamak, hak sahibini üstün tutmak, dağıtımı-bölüşümü liyakate ve emeğe göre yapmak, hem hukukî adaleti hem gelir bölüşümünde adaleti tesis etmektir. Bu yüzden iktidar ilişkisini düzenleme mekanizması olarak tanımlanan siyasetin ve genel olarak yönetimin (mülk) temelinin adalet olduğu söylenmiştir. Hak ve hukuk, eşitlik ve hakkaniyet ancak adaletle sağlanır. (KUR’AN DERSLERİ / Dirâsâtü’l-Kur’an, Meâl – Tefsîr, 4 – Nisa – 58)

Tarihte yaptığı putu yiyen kişi ya da kabilelerin olduğunu okumuştum da öldürdüğü kişi ya da nesneyi putlaştıran bir zihniyetin olduğunu hiç okumadım. Böyle bir topluluğun olup olmadığını araştırma görevini tarihçilere ya da ilkel medeniyetleri inceleyen araştırmacılara bırakıyorum.

Nereden çıktı bu laf demeyin lütfen. Biz, ilginç bir toplumuz. Önce öldürüyoruz, sonra öldürdüklerimizi kahraman yapıyoruz. Bunun örnekleri, başka toplumlarda az da olsa var, bizde daha çok.

Bugün arabayla giderken bir üst geçitte şu yazıyı okudum: “Şehit Muhsin Yazıcıoğlu Üstgeçidi”

Muhsin Yazıcıoğlu için söylenecek sözüm yok. Şehitlik konusunu da ilahiyatçılara havale ediyorum. Absürt olan şu: Öldürdüğümüz kişileri daha sonra kahraman yapıyoruz. Onların isimlerini, stadyumlara, köprülere, okullara vb. kalıcı eserlere, mekânlara veriyoruz. Adnan Menderes, Korkut Özal, Muhsin Yazıcıoğlu, Kubilay, Erbakan, Abdülhamit vb… Bu isimler, ya astığımız, zehirlediğimiz ya da bir şekilde kıymetini bilmeyerek cezalandırdığımız insanlar. Adama, “Kardeşim kahraman yapacaktınız o halde ne diye bu insanları astınız, cezalandırdınız, değersizleştirdiniz?” diye sormazlar mı? Bizi tanımayanlar ve bizden sonraki nesiller, bizi tuhaflamazlar mı? Bu isimleri ya itibarsızlaştırırken hata yaptınız ya da sonra kahramanlaştırarak hata yapıyorsunuz? Bu ne trajik komedidir? Hangi toplum. Bu kadar kısa tarihi içinde bu kadar gel git yaşamıştır? Değerliler ve değersizler arasındaki uçurumun bu kadar fazla olduğu bir toplum sizce sağlıklı bir toplum mudur? Bugün kahraman yaptığını yarınlarda değersizleştirmeyeceğinin ya da bugün itibarsız olanı yarınlarda kahramanlaştırmayacağının bir garantisi, ölçüsü olamaz mı? Değerler noktasında henüz bir ölçü oluşturamamış, bir perspektif tespit edememiş toplumda yaşamak sizi ne kadar mutlu eder? Bu toplum ve toplumu oluşturan bireyler ne kadar sağlıklı düşünüyorlardır?

Bu çelişkinin iki nedeni olabilir: Ya intikam duygusunun beslediği rövanş ya da vefa duygusunun beslediği özür. Birinci neden, sağlıklı değil. Geçmişinden intikam alma düşüncesiyle sürekli rövanş halindeki bir toplum hiç de sağlıklı değildir. Bitmeyen

bu duygu, döner bir gün duygu sahiplerini de yok eder. Kendisiyle, geçmişiyle kavgalı

Kurumlar iki sebepten zayıflar ve çöker:

1. Değişmedikleri için

2. Değiştikleri için

Demek ki bilgelik nasıl değişip nasıl değişmemek gerektiğini kestirmektedir.

Değişmeme

Muhteşem yüzyılda, yani 16. asırda dünyanın tartışmasız zirvesini teşkil eden Türk Devleti iki asır sonra hasta adamdır. Geçen iki asırda Avrupa’da endüstri devrimi başlamış, Batılıların gemileri okyanusları aşıp bir taraftan Hindistan’a, diğer taraftan yeni dünyalara, Amerikalara ulaşmıştı. Bu orantısız ayrışmanın sebebi Prof. Timur Kuran’ın “Yollar Ayrılırken” kitabındaki şu ifadelerde gizli:

“Bir onaltıncı yüzyıl tüccarı iki asır sonra, reformların başlangıcından önce hayata dönse, mukavele şekillerinin, borç işlemlerinin ve yatırım araçlarının ne kadar da bildik olmasına şaşacaktı.”

“Onaltıncı asır Osmanlı mahkemelerinde kayda alınan ticarî mukaveleler 1000 yılı civarında bu bölgede yaygın şekilde kullanılan sözleşmelerle aşağı yukarı aynı idi.”

Mehmet Genç de “Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi” eserinde, iktisadî kurumlar ve mevzuattaki donmuşluğu Osmanlı iktisadının üç dayanağından “Gelenekçilik” ilkesi ile açıklar: Mantık şöyledir: “Bu kurallar kadimden beri sıkıntısız uygulanageldiğine göre en iyisi bunlardır.” “Niçin geri kaldık?” kitabımda Osmanlı’yı batıran illetin başarı hastalığı olduğunu anlattığım bölümde gelenekçilik ilkesini Genç’in şu ifadeleriyle özetlemiştim:

“Kadimden olagelene aykırı iş yapılmaya”. Peki, kadim nedir? “Kadim odur ki, onun öncesini kimse hatırlamaz.”

Donan Şirketler

Kurumlar deyince ille devletleri ele almamız gerekmez. Şirketler de kurumdur. Bir zamanlar Nokia adlı bir Fin şirketi cep telefonu piyasasında tekele yakın bir hâkimiyet kurmuştu. Akıllı telefon alanında gerekli değişimi yakalayamadığı için şimdi epey gerilerden geliyor.

Bilgisayar imalatında bir ve iki numaralı şirketler IBM ve DEC idi. Birincisi büyük makinelerde, ikincisi mini-bilgisayarlarda lider firmalardı. IBM, kişisel bilgisayarların ortaya çıkışından sonra kendi kişisel bilgisayarını çıkardı ve bu alanda da bir numaraya tırmandı. Ancak kişisel bilgisayarların büyük makinelerin yerini alacağını göremedi ve piyasa hâkimiyetini kaybetti. DEC de kişisel bilgisayarlara mağlup oluyordu. İnternet’te ilk arama motoru Altavista’yı çıkardı. Fakat IBM gibi o da kendi ürününün önemini kavrayamamıştı. Arama motorları, aslında İnternet’in “öldürücü uygulaması” idi ama bu sahada liderliği Google kaptı ve birkaç yıl sonra DEC bir kişisel bilgisayar firmasına satıldı.

Yazılım devi Microsoft’un, İnternet’in önemini göremeyip alanı Google-Android ve Apple-iOS’a kaptırması da bunlara eklenebilir.

Bu stratejik ihmallerin her biri, Osmanlı’nın okyanus-aşırı seferlerin önemini kavrayamayışına benzer.

Değişme

Her değişme kurtuluş ve başarıya götürseydi hayat ne kolay olurdu? İşler kötü mü gidiyor, aklına geleni değiştir, yeni oldum de, kurtul.

Kurumların, yani devlet ve şirketlerin tarihî, yenileniyorum derken o yeniliğin sarsıntısından yıkılışın örnekleriyle doludur. İki kutuplu dünyanın ikinci kutbu, iki süper devletten biri Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği idi. Onu iki yenilik yıktı: Glasnost ve Prestroika. Birincisi “Açıklık” veya Azerbaycan Türkçesi’nin tatlılığıyla, “Âşkârlık” (âşikârlık); ikincisi “Yeniden Yapılanma” idi. “Yeni Türkiye”cilere arz olunur.

Pat diye değişiklikler genellikle tek adam rejimlerinde, diktatörlüklerde kolayca meydana geliyor. “Checks and balances” denilen, denetim ve denge mekanizmalarının bulunduğu kurumlarda yıkıcı değişikliklerin önünde engeller var.

Mao’nun tek adam rejiminde bir sabah diktatörün aklına “Büyük İleri Atılış” geldi. Köylere izabe fırınları kurulacak, pirinç tarlalarında fideler birkaç kat daha sık dikilecek ve Çin köşeyi dönecekti. Ham madde yokluğunda izabe fırınları kendi üretimlerini eritip kota tutturdu. Sık ekilen fideler rutubetten çürüdü. Mao’nun ziyaret ettiği köylerde çürümeyi engellemek için teftiş gününe kadar tarlaların vantilatörlerle havalandırıldığı meşhur hikâyedir.

SSCB’nin ilk günlerinde buğday tohumlarının soğuğa alıştırılarak kışın da ürün vereceğini iddia eden Lysenko adlı bir kaçık zuhur etti. Stalin’i ikna etti. Ülke tarımı Lysenko’ya teslim edildi. Neticede ülke kıtlığın kucağına düştü ve milyonlarca insan açlıktan öldü.

Bir yönetim kitabında değişimin dikkatle yapılması gerektiği anlatılırken, bir odanın eşyasının yeniden tanzimi misal olarak verilir. “Fakat” der yazar, “değiştireceğiniz şey bir kurum ise, eşyaların her biri ile diğerleri arasında görünmez bağlar vardır. Halıyı çekmeye çalıştığınızda üzerindeki masa ve sandalyeleri fark edersiniz. Sandalyeyi kaldırmaya çalıştığınızda masaya bağlı olduğunu anlarsınız.“

Sosyoloji ve sosyal psikoloji, cemiyetlerdeki unsurlar arasında etkileşimin, mobilyaları birbirine iplerle bağlı odadakinden daha karmaşık olduğunu gösteriyor. Mümtaz Turhan Hoca’nın Kültür Değişmeleri’ni okuyanlar şunu farkeder:

“Kültür unsurları, modüler bloklar halinde yaşamaz. İllâ bir benzetme gerekiyorsa, vücuttaki sinir ağlarına benzetmek daha doğrudur. Kültür unsurları birbiriyle yoğun ve karmaşık ilişki içindedir ve aralarında sebep -sonuç, diğer bir deyişle illiyet (causality) bağları vardır.

Bugünün toplumu dünün toplumu değildir. Bugünün dünya şartları da dünün dünyasının şartları değildir. Bir zamanlar ‘ne’ yapıyorsanız aynını yaparak bir yere varamazsınız.

“Bu yüzden, kültürler arası alışverişte bir kültürden bir unsuru alıp diğerindeki bir unsurun yerine koymak genellikle mümkün değildir. Bu gerçeğe rağmen, böyle yapmaya kalktığınızda alınan unsurun sizin kültürünüzde istenen yararı sağlamadığını, beklenen fonksiyonu yerine getirmediğini görürsünüz. Daha kötüsü, yerine yenisini koymak için tahrip ettiğiniz eski kültür unsurunun fonksiyonunu da kaybedersiniz. Bu kayıp, birbirine sıkı sıkıya bağlı kültür ağı içinde önceden hesaplanamayacak yıkımlara yol açabilir.

“Alınan kültür unsurunun, kendi kültürü içinde bir sebebi vardır. Yararını o sebep dolayısıyla göstermektedir. Sebebi kavramadan, alacaklarınızı görüntüye göre seçerseniz kökünden kopmuş şekiller size beklediğiniz yararı vermeyecektir.”

Toplumları bir sabah kalktığımızda aklımıza esiveren cin fikirlerle değiştirivereceğimize inanmanın tek izahı vardır: Cahil cesareti. Toplumda ilişkiler karmaşıktır.

Parantezler ve düşüp kalkan çocuklar

Toplumun unsurlarının birbiriyle münasebeti için sinir ağı benzetmesi uygundur. Bu karmaşık etkileşimlerden dolayı bazı beyin ameliyatları hastayı uyutmadan, onunla konuşarak yapılır. Çünkü beyinde dokunduğunuz noktanın nerelere hükmettiğini belirlemek zordur. Hasta uyurken yapılan bir müdahale ertesinde hastanın konuşamadığını veya yürüyemediğini görebilirsiniz.

Toplumlar için böyle deneyerek ameliyat yapma şansınız da yoktur. Onun için iki defa, üç defa düşünmeniz, sizin düşünceniz de yetmez, bilime müracaat etmeniz gerekir.

Topluma ait unsurların coğrafya üzerinde bir yerden bir yere nakli kadar zaman içinde nakli de mümkün değildir.  Özdeyişlerle yönetilen ülkemde bugün yüz yıl önce, iki yüz yıl önce açılıp şimdi kapanacak parantezlerden bahsediliyor. “Çocuk düştüğü yerden kalkar” gibi sözler sosyoloji kanunu sanılıyor.

Türkiye ne yüz yıl öncesinde, Birinci Dünya Savaşı dönemindedir-çok şükür-ne de iki yüz yıl öncesinde, Sultan II. Mahmud çağındadır. Zaten şapkayı çıkarıp fes veya fesi çıkarıp sarık giymekle problemlerimizi çözeceğimize de kimse inanmaz. Açılan hiçbir parantez kapatılamaz. Tarih ve toplum kâğıttaki yazı kadar basit değildir. Kaldı ki o parantezler Türkiye’nin hayat öpücükleridir. Sultan II. Mahmud’un açtığı parantez, İlber Ortaylı’nın eserinin ismindeki ifadeyle,  “İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı”nı  yaralanarak, büyük kayıplarla fakat ölmeden, diğer İslâm ülkeleri gibi koloni hâline gelmeden yirminci asra taşımıştır.

Ekonomide yukarıda anlatılan donukluğa karşı aynı Osmanlı silahlar, ordu, bürokrasi gibi alanlarda değişiklik üstüne değişiklik yaptı. O kadar ki bazı tarihçiler, biri klasik dönem, diğeri de reformlardan sonrası olmak üzere iki Osmanlı devletinden bahseder. Ve derler ki Osmanlı’yı altı asır yaşatan bu kendi kendini yenileme, kendinden yeni bir Osmanlı yaratma hamlesidir. Açılan o parantezlerledir ki Osmanlı, Anka Kuşu gibi küllerinden yeniden doğdu.

Mustafa Kemal ve arkadaşlarının açtığı parantez de Türkiye’yi işgalsiz, esaretsiz yirmibirinci asra taşıdı, son on yıla gelinceye kadar hemen bütün göstergelerde diğer Müslüman ülkelerin önüne geçirdi. Ancak son on yılda kanun hâkimiyeti, güven ve yolsuzluk gibi uluslararası göstergelerdeki gerileme, bizi bu mevkiden aşağılara sürüklüyor.

Bugünün toplumu dünün toplumu değildir. Bugünün dünya şartları da dünün dünyasının şartları değildir. Bir zamanlar “ne” yapıyorsanız aynını yaparak bir yere varamazsınız. Bu “Nasıl?”ın taklidi olurdu. Nasılları değil “Niçin?”leri taklit etmelisiniz. Beğendiğiniz çağlarda yapılanları değil,  o yapılanları yaptıran değerleri taklit etmelisiniz. Tezahürleri değil, değerleri… Sonuçları değil, sebepleri…

Heraklit 2500 yıl önce aynı suda iki defa yıkanılmaz demiş. Çocuk da asla düştüğü yerden kalkamaz. Çocuk büyüyüp koca adam olmuş, düştüğü yerden imar geçmiş ve oraya AVM dikilmiştir. “Maymuna soba yakmayı öğretmişler, yazın da yakmış” tuhaflığına duçar olmayınız.

“Şüphesiz Allah, size emanetleri ehline teslim etmenizi ve insanlar arasında hükmettiğinizde adaletle hükmetmenizi emrediyor. Bununla Allah, size ne güzel öğüt veriyor! Doğrusu Allah, işitendir, görendir.” (Nisa Sûresi: 58)

X

En geniş anlamıyla emanetlere; riayet edilmesi gereken “haklar” olarak da bakmak mümkündür. Bu anlamda “emanet”i, başkasının bizdeki hakları olarak da tanımlayabiliriz. Bu çerçevede Râzî, emanetleri yani hakları; kişinin Allah’a (Rabbine), öteki insanlara ve kendine karşı olmak üzere üç ana gruba ayırır. İbn-i Ömer, yüce Allah’ın bedenimizde yarattığı avret yerinin emanet olduğunu söyler. Meşru olan yerlerde ve durumlarda kullanmanın dışında -bedenin teşhiri, avret yerinin açılması, zina vs.- emanete ihanet olur. Dilin emaneti yalan söylememek, doğru şahitlikte bulunmak, kulağın emaneti boş, saçma, günah şeyleri dinlememek, gözün emaneti harama bakmamak, elin emaneti harama uzanmamak, ayağın emaneti harama gitmemek vs. Diğer insanların da üzerimizde hakları var ki, bunların her biri birer emanet hükmündedir. Tartı ve ölçüyü doğru tutmak, hile yapmamak, aldatmamak, ayıpları yüze vurmamak, kusurları araştırmamak, tecessüste bulunmamak, küçük düşürmemek, onurlarını zedelememek, adaletle yönetmek, bölüşümde hakkaniyeti gözetmek vs. Kişinin kendine karşı -nefsine dönük hakları- dünya ve ahireti için, kendisi için faydalı şeylerin peşinde koşması, ahiretini tehlikeye atmaması, şehvetinin, ihtiras ve tutkularının esiri olmaması vs. Elbette nefsin meşru ve masum isteklerini karşılamak nefsimizin üzerimizdeki haklarındandır.

X

Tarihte Müslümanlar siyasî kültürün temeli olarak “emanet” ile “ehliyet” arasında zorunlu ilişki kurmuşlardır. Ebu Zer’in valilik talebi üzerine Allah’ın Elçisi’nin söyledikleri, emanetin bu çerçevede siyaset ve yönetimle ilgili olduğunu göstermektedir. Müslümanları da emaneti büyük ölçüde yönetimle ilişkilendirmeye sevk eden önemli sebeplerden biri budur. Buna göre yöneticilerde veya yönetime talip olanlarda ehliyet ve liyakat şartı, olmazsa olmaz şartlar arasında yer almaktadır. Allah’ın Elçisi “Emanet kaybolduğu zaman kıyameti gözlemeye başlayın” demiş, “Emanet nasıl kaybolur?” diye sorulunca “İş ehli olmayanın eline geçince” buyurmuştur. (Buharî, İlim, 2, 59).

X

Herkes yönetmek ister. Ancak yönetim ağır bir sorumluluktur, liyakat ve ehil olmayı gerektirir. En yüksek bilgi “kişinin kendisini bilmesi”dir ama insanların büyük bir bölümü yönetim için zaruruî şart olan ehliyet ve liyakatin kendilerinde olmadığını kabul etmez, kendilerini en üst makamlara layık görür ve bu uğurda büyük mücadelelere girişirler. İşte burada topluma büyük sorumluluklar düşmektedir. Ayet, “Emanetleri ehline verin” buyurur. Hitap yönetilenlere yani toplumadır. Bu demektir ki kendinden menkul referanslar öne sürerek kral, hanedan üyesi veya başkası yönetime tek taraflı olarak el koyamaz. Prensip olarak “mülk Allah’ındır”, dolayısıyla iktidarın tayini, siyasetin yürütülmesi işi de toplumundur. Zorunlu olarak yöneten-yönetilen olacağından yönetimin bir alış-veriş ve dolayısıyla icap ve kabul yani rızaya dayanması ilkesi esastır ki, “biat” bunu ifade eder.

X

Yönetilenler, ehliyet ve liyakat sahiplerini araştırıp bulmalı, yönetim sorumluluğunu onlara vermelidir. Bir işin hakkını vererek yapacak biri varken, bu işe ehil olmayanın buna talip olması “Allah’a, Elçisine ve mü’minlere ihanet” olarak nitelendirilmiştir. Buharî’nin Sahih’inde yer verdiği bir hadise göre iki kişi bir işi Allah’ın Elçisi’nden isteyince şöyle buyurmuştur: “Biz işimizi isteyene ve makama düşkün olanlara vermeyiz.” Yine Hz. Peygamber’in valilik isteyen Ebu Zer’e verdiği cevap meşhurdur: “Ebu Zer, sen zayıfsın, o iş bir emanettir. Sonu da kıyamet günü perişanlık ve pişmanlıktır. Bundan; bu görevi hak eden ve tam olarak yerine getiren müstesnadır” (Müslim, İmaret, 16). (KUR’ÂN DERSLERİ / Dirâsâtü’l-Kur’ân, Meâl – Tefsîr, 4 – Nisa – 58)

• Ahlâk…

Bir ideal, bir ülkü arayışı; olanı değil olması gerekeni bulma, ona ulaşma yolculuğu. Neden mi bahsediyorum; tabii ki ahlâktan.

Ahlâk, bir kanun koyucu değil kural koyucudur. Ahlâk kuralları evrenseldir; insanların gelenek, kültür ve alışkanlıklarının ötesinde.

Hayatın içinden seslenir bize; ‘adil ol‘ der, ‘yalan söyleme‘ der, ‘merhametli ol‘ diye seslenir vicdanlarda…

Davranışlarımızın ahlâki bir değer taşıyabilmesi için, onların hür bir şuurla yapılması gerekir. Bunun için ahlâk herşeyden önce davranışlarımızda hür olup olmadığımızı ve hürriyete sahip ruhlardan ne gibi hareketlerin doğabileceğini araştırır.

Yani ahlâk, hür insanlara mahsus bir erdemdir.

• Akıl.

Tabii sadece hür olmak da yetmez. Ahlâk bir kendini bilme kültürüdür. Bir iyilik ilmidir. Alman filozofu Kant‘ın dediği gibi; “Ahlâk bir akıl işidir“. “Ahlâk bir ödev ilmidir” der Kant; ödevlerimizi ortaya koyan ise akıldır. Bu akıl ise eşyayı ve varlıkları tanıyan akıl değil bize içimizden seslenen doğru yolda yürümemizi sağlayacak olan vicdanımızın sesidir.

İyilik yapanlar her zaman akıllılardır.

Bireyin içinde doğuştan olan bu yüksek duygular toplumun ve ailelerin etkileriyle bozulabilirler. Ahlâk bu duyguların kişi tarafından tanınması ve kendiliklerinden serbestçe gelişmesini sağlamakla sorumludur. Bunu da yine toplumun akıllı ve ahlâklılarının yapması gerekir.

Ahlâklı olan, sorumluluk sahibidir.

• Hayat.

Tüm varlık sahamız; inancın, imanın ve dinin, isyanın, kulluğun ve inkârın yaşandığı er meydanı.. İnsan, bilinçli bir akıl ve hür iradesiyle hayatının anlamını ve bu varlık sahasına gelişini kavrar. Özgür ruhuna vurulan zincirlerini kırması gerektiğini bilerek her an biraz daha insanlığa yükselmek için çaba sarfederek hayat karşısında eğilmez, hep elif gibi dik durur.

• İman.

Düşüncelerimizin sabit hale gelmesiyle oluşan inançlarımızın hayatta varlık bulması.. Hep inanmakla karıştırılan iman..

Bakara / 177: “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir. Asıl iyilik, o kimsenin yaptığıdır ki Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitaplara, peygamberlere inanır. Yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara, dilenenlere ve kölelere sevdiği maldan harcar, namaz kılar, zekât verir. Antlaşma yaptığı zaman sözlerini yerine getirir. Sıkıntı, hastalık ve savaş zamanlarında sabreder. İşte doğru olanlar, bu vasıfları taşıyanlardır. Muttakîler ancak onlardır!“

Sözün özü; Nasıl inandıysan öyle iman etmişsindir. İyi davranış sahibidir. Öyle yapması gerektiği için değil öyle inandığı için.

• DİN…

Hayatın ta kendisi; insan olmanın sırrına kavuşturan kurallar manzumesi.. İster kaynağı din olsun isterse insanın vicdanı.. İnançla başlayıp imanla varlık sahasına çıkan bir diğer adıyla ahlâk…

• İnsan…

Özünde saklı olan erdemlerinin; iyiliğin, adaletin, paylaşmanın, zayıfı korumanın, doğrunun yanında, yanlışın karşısında durmanın açığa çıkma potansiyeline sahip varlık.. Eşref-i mahlûkat nam-ı diğer. Şeref ve onur sahibi varlık..

Yani sözün özü; ahlâk, erdemli davranışların varlık sahasına çıkmış hali.. İnsanın özünde saklı olanların vücut bulduğu an.. İyilikse özünden fışkıran; iyi ahlâklı, kötülükse eğer kötü ahlâklısındır.

• Ahlâksızlar…

Soralım bakalım kendimize. Kaçımız yakın zamanda yetime, yoksula, yolda kalmışa yakın zamanda yardım ettik? Kaçımız sözümüzde durduk? Ticaret yaparken insanları kaçımız kandırmadık? Kaçımız birbirimize kardeşimizi, arkadaşımızı, akrabamızı kötülemedik?  Allah‘tan başkasına kaçımız eğilmedik? Kaçımız söylenilen sözlerin doğruluğunu araştırdık, yanlışı düzelttik kaçımız ve haksızlık karşısında durduk? Kaçımız güçlünün değil mazlumun yanında olduk? Kaçımız dilimizle değil de elimizle bir şeyleri düzelttik? Aldığımız maaşın hakkını verdik kaçımız?

• Ve Ahlâksızlık Ahlâkı…

Bu memlekette sorun din – iman sorunu değil “ahlâk” sorunu. Memleket ‘ahlâklı‘yım diyen ‘ahlâksız‘larla dolu.

En az üç şarkıyı usulünce söyleyebilir misiniz? Veya bir müzik aletini çalabilen bir kişi misiniz?

Hiç değilse kaliteli bir müzik eserini hissederek, duygusal iletişim kurarak dinleyebilenlerden misiniz?

O halde şanslısınız.

Bu özellikleri taşımayan insanlardan çok farklısınız.

Ritim ve melodinin etkilemediği canlı yok. Hele müzik kulağı ve bilgisi gelişmiş musikişinasların iyi bir müzik eserinden aldığı deruni hazzı görüp de fark etmemek mümkün değildir.

“Beste havaya düğüm atmak gibidir” derdi Merhum Hocam Kemal Batanay. O düğümler hayatımızı zindana çeviren, bizi boğacak gibi olan sıkıntıların düğümlerini çözen panzehirlerdir.

Şarkılar bizi söyler. Kültürümüzü, dünya görüşümüzü, hayata bakışımızı nesilden nesile aktarırlar.

Şarkılar, en sevdiklerimize açamadığımız duyguların tercümesini yaparlar. Yalnız başımıza mırıldandığımız bir şarkı içimizin bilmediğiniz bir tarafını gösteren bir ayna olur adeta.

***************************************

Türk Müziğinin Hayatımdaki Yeri

Ben şarkıların özelliklerini lise çağımda fark ettim. Ailemde hiç müzikle ilgilenen yoktu. Üniversite öğrencisi olduğumda bir Musiki Derneğinin çalışmalarına katılma kararı verdim.

Öğrenci olaylarının önce “anarşi”, sonra “terör” diye adlandırılan aşamaya geldiği kara günlerdi. Can güvenliği riski yaşadığımız, eğitimin sık sık kesintiye uğradığı sıkıntılı bir öğrencilik dönemiydi.

Müzik çalışmaları bu atmosferi dışarıda bıraktığımız, temiz hava soluyabildiğimiz bir vaha gibiydi.

Kubbealtı Musiki Cemiyetindeki hocalarımdan Tamburi Kemal Batanay Türk Müziğinin klasik tavır bestekârlarının son temsilcilerindendi. 82 yaşında bizlere bir şeyler öğretebilmek için iki dolmuş, bir vapur yolculuğuyla derse gelirdi.

Yusuf Ömürlü Üsküdar Musiki Cemiyetinde yetişmişti. Çok güzel sesi ve tavrı vardı. 40 yaş civarında kısmi felç geçirdi. Hayata müzik ile tutundu. Musiki sevdası olmasa kahrından ölebilirdi. Biraz toparlanınca koro yönetimine ve nota neşriyatına devam etti. Kızı Elif Ömürlü Uyar klasik tavrı devam ettiren iyi bir solist olarak yetişti.

Bu koroda ilk gördüğümde dikkatimi çeken tıbbiyeli kız ile başlayan arkadaşlığımız birkaç yıl sonra evlilikle sonuçlandı. Şükürler olsun ki, ortak müzik zevkimizin beslediği, şarkılar kadar güzel bir hayatı birlikte besteledik, birlikte icra etmenin mutluluğunu yaşıyoruz.

Bir yandan Kubbealtı Cemiyetine devam ederken, bir yandan da Üniversite Korosu‘na katıldık. İstanbul Üniversitesi Korosu köklü bir koro idi. Dr. Nevzat Atlığ‘dan sonra şefliği devralan Süheyla Atmışdört ve yardımcısı Ender Ergün çok sayıda sanatçı yetiştirdi.

O yıllarda Dr. Nevzat Atlığ ilk Devlet Korosu‘nu kurmaya başlamıştı. Koronun yarısını teşkil eden, bize nazaran eskileri olan arkadaşlarımız Devlet Korosu sınavlarında başarılı olarak sanatçılığa adım attılar. Nevzat Atlığ’dan sonra Devlet Korosu şefi olan Ender Ergün ve Fatih Salgar ile Münip Utandı, Adnan Mungan, Mithat Özyılmazel gibi çok sayıda sanatçı Üniversite Korosundan yetişmişti.

Dört yıldan fazla süren bu musiki çalışmalarım bana müzik aşkını ve zevkini aşıladı. Profesyonel müzisyen olmayı hiç hedeflemedim. İyi eserleri dinlemek ve bir kısmını söyleyebilmek benim için yeterliydi.

İş hayatına başladıktan sonra uzun yıllar müzik çalışmalarından uzak kaldım.

Ta ki emekliliğime yakın bir tarihte, 2005 yılında, TÜPRAŞ Türk Müziği Korosu kurulunca, yıllar sonra yeniden koro çalışmalarına başladım. TÜPRAŞ sonrası ikinci iş hayatımı devam ettirirken koro çalışmalarını aksatmamaya gayret ediyorum.

2006 yılında TÜPRAŞ’ın Koç Holding bünyesine katılmasından sonra da koro çalışmalarımız devam etti. Koç Holding’in sanata olan saygısını zaten biliyorsunuz. Bu kapsamda çalışanlarının ve emekli personelinin Türk Müziği alanındaki çalışmalarına desteğini sürdürüyor.

TÜPRAŞ İzmit Korosunun ilk senesinde ses sanatçısı ve İÜ Devlet Konservatuarı Türk Musikisi İcra Heyeti Şefi Gürsel Koçak‘ın şefliğinde yapılan çalışmalarımız, ikinci seneden beri Coşkun Açıkgöz ile devam etmekte. Coşkun Açıkgöz’ün mazereti sebebiyle arada bir sene de Türkiye’nin en iyi kadın solistlerinden Çiğdem Yarkın şefimiz oldu.

Türk Sanat Müziği dalında TÜPRAŞ İzmit Rafinerisi Korosu, Kırıkkale Rafinerisi Korosu ve İstanbul’da Aygaz-Opet Korosu Coşkun Açıkgöz yönetiminde çalışmalarına devam ediyor.

Coşkun Açıkgöz çok özel bir şef, özel bir insan. O’nun hakkında Salı günü yayımlanacak yazımda bilgi vermeye çalışacağım.

***************************************

Konsere Davet

Şef Coşkun Açıkgöz yönetimindeki TÜPRAŞ İzmit Türk Müziği Korosu 16 Mayıs Salı, saat 20’de Süleyman Demirel Kültür Merkezi’nde “Fasl-ı Bahar” isimli bir konser verecek.

Türk Müziğini seven herkesin davetli olduğu konserimizde Kocaelili hemşerilerimizle birlikte olmaktan mutlu olacağız.