Oğuz Çetinoğlu: Kıbrıs’ın elimizden çıkışı, öncesindeki bir dizi hâdiselerin neticesidir. Röportajımıza o hâdiselerin kısa bir özeti ile başlayabilir miyiz?

Prof. Dr. Cevdet Küçük: Hâdiseler, Osmanlı Devleti’ndeki azınlıkların bağımsızlıklarını elde etme teşebbüsleriyle başladı.

Çetinoğlu: İlk teşebbüs eden azınlık hangisiydi?

Prof. Küçük: Rusların tahriki sonucu 1804’te başlayan Sırp isyanı olduğu söylenirse de doğru değildir. Çünkü bu isyan, Belgrad Kalesi’ndeki yeniçerilerin zorbalığına ve usulsüz vergi almalarına karşı çıkmış bir ayaklanmadır. Siyasî bir yönü bulunmamaktadır. Bağımsızlık hareketi, önce deniz ticaretini ve özellikle dış ticareti elinde tutan ve bu sâyede zengin bir ticâret burjuvazisine sahip olan Yunanistan’da başlamıştır. Avrupa büyük devletleri tarafından desteklenen Mora İsyanı (1821-1829) Yunanistan’ın bağımsızlığıyla sonuçlandı. Böylece Osmanlı gayrimüslim toplumları arasından ilk defa bağımsız bir devlet çıkmış oldu. Osmanlı Devleti artık resmen ve filen dağılma dönemine girmiş bulunuyordu. Nitekim Batılıların Osmanlı Cihan Devleti’ne karşı uyguladıkları politikanın adı olan ve Osmanlı Devleti’nin şu veya bu sebeple parçalanarak tasfiyesini öngören ‘Şark Meselesi‘ tâbiri de, ilk defa Avrupalılar tarafından Mora İsyanı sırasında kullanıldı.

Çetinoğlu: Batılı devletlerin desteği söz konusu mu?

Prof. Küçük: Batılı devletlerin ‘himaye’ politikaları bu dönemde yeni bir boyut kazandı. Özellikle İngiltere’yle imzalanan ve diğer devletlere de teşmil edilen 1838 Ticâret Antlaşması’nın yabancı uyruklulara tanıdığı geniş imtiyazlar dolayısıyla, Osmanlı tebaası pek çok gayrimüslim tabiiyet değiştirmeğe zorlandı. Böylece nüfuz alanlarını genişleten batılı güçler, sessizce ve sulh yoluyla Osmanlı ülkesini âdeta ele geçirmeğe başladılar.

Çetinoğlu: Eğitim kurumları da faaliyete geçirildi…

Prof. Küçük: Evet! Fransız Cizvit papazlarının açtığı kolejlerin yanında, Amerikan Presbiteryen ve İngiliz Protestan kiliselerine bağlı eğitim kurumları da faaliyete geçti. Daha sonra birer üniversiteye dönüşecek olan bu misyoner okulları, bölgede yaşayan Müslim ve gayrimüslim gençlerin Batı kültürüyle tanışmalarını sağlıyordu. Orta Doğu ve Anadolu’nun çeşitli yerlerinde açılan bu okullar,  aynı zamanda milliyetçilik fikirlerinin de yayıldığı yerlerdi. Mesela Merzifon Amerikan Koleji Ermeni ve Pontus Rum milliyetçilerinin, İstanbul’daki Robert Koleji de başta Bulgarlar olmak üzere Balkan milliyetçilerinin yetiştirildiği eğitim kurumlarıydı. Osmanlı Hükümeti, 1850’li yıllarda İngilizlerin yoğun baskıları karşısında Ermeni Protestan kilisesini tanımak mecburiyetinde kaldı. Böylece Ermeni Gregoryen ve Ermeni Katolik kiliseleri yanında bir üçüncü kilise olarak Ermeni Protestan kilisesi de kurulmuş oldu.

Batılı büyük güçler, sürekli olarak gayrimüslimlerin Müslümanlarla eşit olmadıklarını ileri sürüyorlardı.  Sultan İkinci Mahmud Han da, ‘Ben tebaamın Müslüman’ını camide, Hıristiyan’ını kilisede ve Musevi’sini de havrada tanırım, inançları ve ibadetleri dışında aralarında bir fark yoktur.’ diyerek asıl eşitliğin kendi ülkesinde olduğunu söylediği halde baskılar devam etti. Bu baskılar sonucunda 3 Kasım 1839’da ilân edilen Tanzimat Fermanı’nda genel anlamda bir Müslim-gayrimüslim eşitliğinden söz ediliyordu. Müslümanlarla gayrimüslimler arasında fark gözeten şeriat hukuku bir tarafa bırakılarak ifade edilen ve her dindeki kişileri eşit sayan bu ilke, İslâm geleneğinden en köklü ayrılışı temsil etmekteydi. Bu yüzden Müslüman ilkeleri ve gururu incindi. Şeriatın çiğnendiği, hatta terk edildiği ve Müslümanların sâhip olduğu hakların gayrimüslimlere bahşedilmesinin Kur’an hükümlerine aykırı olduğu ileri sürüldü.  Ayrıca Fermanda vadedilen Müslim-gayrimüslim eşitliğinin nasıl sağlanacağı konusunda belirsizlikler ortaya çıktıkça, Tanzîmât’ın tatbikinde kendilerini görevli addeden Batılı güçlerin baskı ve müdâhaleleri daha da arttı.

Çetinoğlu: 1856 Islahat Fermanı gayrimüslimler açısından ne gibi yenilikler getirdi?

Prof. Küçük: 1856 Islahat Fermanı’yla Müslümanlarla gayrimüslimlerin eşitliği konusunda gayrimüslimlere bazı yeni haklar tanıyordu. Buna göre, cizye vergisi kaldırılacak ve gayrimüslimler de askere alınacaklardı. Ayrıca gayrimüslim tebaa için hakaret ifade eden nitelendirmeler kullanılmayacaktı. Mahkemelerde onların da şahitlikleri kabul edilecek ve her şahit kendi dinine göre yemin edecekti. Vilâyet ve belediye meclisleriyle Meclis-i Ahkâm-ı Adliye’ye ve kendi ruhanî meclislerine üye olabileceklerdi. Böylece gayrimüslimlerin zimmî statüde bulunmalarını eşitsizlik sayan batılıların baskılarıyla, şeriatın bir gereği olan zimmî hukuk sistemine artık son verilmiş oluyordu.

Çetinoğlu: Hıristiyanlar tatmin oldular mı?

Prof. Küçük: Islahat Fermanı, Müslümanları memnun etmediği gibi gayrimüslimleri de sevindirmedi. Ruhban sınıfı, cemaatleri üzerinde eskiden beri sahip oldukları yetkilerinin kısıtlanmasına karşı çıkıyordu. Gayrimüslim halk genelde verilen haklardan memnun olmakla birlikte askerlik hizmetinin kendilerine de teşmil edilmesinden rahatsızdı. En çok tepki gösterdikleri husus ise bütün tebaanın eşit sayılmasıydı. Bilhassa Rumlar, ‘devlet bizi Yahudilerle berâber etti, biz İslâm’ın üstünlüğüne razı idik’ diyerek itiraz ediyorlardı.

Çetinoğlu: Büyük devletler nasıl karşıladılar?

Prof. Küçük: Islahat Fermanı’nın getirdiği hükümler, fermanın hazırlanışında büyük rol oynayan devletleri de tatmin etmedi. İngiliz elçisi Canning, verilen imtiyazları yeterli bulmuyor ve din hürriyetinin tam sağlanmadığını iddia ediyordu. Türklerin Müslüman olarak asla Avrupalı olamayacaklarına inanan bu elçinin anladığı din hürriyeti, Protestan misyonerlerinin tam bir serbestlik içinde diğer Hıristiyan mezheplerinden ve Müslümanlardan mümin çalma hürriyeti idi. En büyük engel de, İslâm’dan dönenlerin cezaya çarptırılmalarıydı.

Sultan Abdülmecid, İngiliz elçisinin yoğun baskıları karşısında yeni bir ferman yayınlayarak, Müslümanlıktan çıkanların cezalandırılmayacaklarını ilân etti. Ayrıca patriklerin isteği üzerine çıkarılan ve gayrimüslimlerin mezhep değiştirmelerini yasaklayan kanunu da yürürlükten kaldırdı. Böylece Protestan misyonerleri, gayrimüslim cemaatlerle birlikte Müslümanlar arasında da serbestçe propaganda yapma imkânına kavuşmuş oldular.

Çetinoğlu: Tam da bu sırada Kıbrıs meselesi gündeme getirildi…

Prof. Küçük: İngiltere Başbakanı Disraeli, Kıbrıs Adası ile İskenderun’un işgal edilmesini istiyordu.

Kıbrıs Adası, Hindistan yolunun emniyeti açısından büyük stratejik öneme haizdi. İngiliz strateji uzmanları, Kıbrıs Adası’nın yerinde duran bir uçak gemisi olduğunu ve buraya hâkim olan devletin bütün Ortadoğu’yu ve Akdeniz havzasını kontrol edebileceğini savunuyorlardı. İngiltere Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu bu sıkışık durumdan yararlanarak Kıbrıs’a yerleşmek istiyordu. Salisbury, 25 Mayıs 1878’de Layard’a bir tâlimat göndererek,  İngiliz isteklerini padişaha anlatmasını ve bunların kabulü için her çâreye başvurmasını, hatta gerekirse tehdit etmesini ve en geç üç gün içinde padişah ile İngilizleri Kıbrıs’a çıkartacak bir ittifak antlaşması imzalamasını istedi.

Çetinoğlu: İngiltere Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü koruma politikasını artık terk mi ediyordu?

Prof. Küçük: İngilizler, bu politikayı çoktan terk etmişlerdi. Türk düşmanlığıyla tanınan İngiliz Liberal Parti Lideri Gladiston, Rusya’nın Osmanlı tebaası gayrimüslimlerin bağımsızlıklarının tanınması politikasını destekliyordu. Hatta Türklerin Orta Asya’ya sürülmesini isteyecek kadar ileri gidiyordu. Bu yüzden Disraeli başkanlığındaki Muhafazakâr Parti hükümeti, Doksanüç savaşında kamuoyunun baskısından çekinerek Rusya’ya karşı Osmanlı devletinin yanında yer alamamıştı. İngiliz Hâriciye Nâzırı Salisbury, Osmanlılarla ittifak yapmasının İngiliz Liberal Parti’nin görüşüne ters düşeceğini ve Asya’daki Hıristiyanların muhtariyet çabalarına set çekeceğini, ama şu anda başka türlü davranmaya da imkân olmadığını söylüyordu. Çünkü Doğu Anadolu’da Osmanlı idâresi sona erdiği takdirde, buradaki Gayr-i Müslimler kendilerini bu defa Çarlık idaresi altında bulacaklar diyordu. Salisbury, Osmanlı Devleti ile ittifak antlaşmasının yapılabilmesi için, Osmanlı hükümetinin Asya’daki Hıristiyanların menfaatlerini koruyacak reformları yapmayı taahhüt etmesi gerektiğinin de kaçınılmaz olduğunu söylüyordu. Böylece hem Kıbrıs’ı ele geçirecek ve hem de bunu yaparken Ruslardan geri kalmamış olacak ve hatta Anadolu’da Ermeniler için ıslahat yapılması konusunda bir adım öne geçmiş olacaktı.

Çetinoğlu: Kıbrıs Andlaşması nasıl imzalandı ve Ermeniler açısından ne getirdi?

Prof. Küçük: İngiliz elçisi Layard, Salisbury’den aldığı talimat gereğince büyük bir gizlilik içinde Padişahla görüştü. İngiltere’nin Osmanlı devletine yardım etmek istediğini, Asya vilâyetlerinin Rus tehdidi altında bulunduğunu ve Rusya’ya karşı bir savunma antlaşması yapmak istediklerini, bu savunmanın çabuk ve etkili olmasını sağlamak için Kıbrıs Adası’nın geçici olarak kendilerine verilmesini teklif etti. Padişah da bu konuyu Başvekil Sadık Paşa ile müzakere etmesini istedi. Elçi ile Sâdık Paşa konuyu müzâkere ederek bir ittifak metni hazırladılar. Buna göre;  Kars, Ardahan ve Batum’a yerleşen Rusya, Osmanlı Devleti’nin diğer Asya eyaletlerini de işgale kalkışacak olursa, İngiltere Osmanlı devletini silah kuvvetiyle korumayı taahhüt ediyordu. Osmanlı devleti de, ileride iki devlet arasında kararlaştırılacak esaslar dâhilinde Anadolu’da yaşayan Gayri Müslim tebaası için gerekli ıslahatı yapacağını İngiltere’ye vadediyordu. İngiltere’nin taahhütlerini yerine getirebilmesi için,  Padişah’ın İngilizlerin Kıbrıs Adası’na asker çıkarmalarına ve adayı yönetmelerine izin vermesi öngörülüyordu.

Sâdık Paşa, bu metni 26 Mayıs’ta Padişaha arz ederken iyi bir iş yaptığına inanıyordu. Bilhassa Anadolu’da ıslahat yapılması hususunun analaşmada yer almış olmasını savunuyordu. Fakat Padişah savunma ittifakı denilen metnin devletin başına büyük gaileler açacak mahiyette olduğunu hemen anladı. Devletin, muhayyel bir saldırıya ve muhayyel bir savunmaya karşılık büyük bir taahhüd altına sokulduğunu, böyle bir ittifak analaşmasına gayrimüslimlerle ilgili ıslahat maddesinin konulmasının fevkalâde tehlikeli ve yanlış olduğunu, bunun Rumeli’den sonra Anadolu’nun da parçalanmasına yol açacağını ileri sürerek metni imzalamadı. Konunun devlet ricâli tarafından tartışılmasını istedi. Bütün devlet adamları ittifak metninin sakıncalarını dile getirerek karşı çıkarlarken, Sâdık Paşa işi oldu-bittiye getirerek 27 Mayıs’ta metni imzaladı. Ertesi günü de azledilerek yerine Rüştü Paşa atandı.

Layard, her fırsatta eğer Kıbrıs Andlaşması imzalanmayacak olursa Berlin kongresinin toplanmayacağını ve toplansa bile İngiltere’nin Osmanlının hak ve çıkarlarını savunmayacağını söylüyordu. Halbuki İngiltere, Ayastefanos Analaşması kendi çıkarlarına aykırı olduğu için Berlin Kongresi’nin toplanmasını ve yeni bir analaşma yapılmasını istemişti. Bâbıâli analaşmayı imzalasa da imzalamasa da kongre toplanacaktı. Fakat Layard’ın tehditleri karşısında telaşa kapılan yeni hükümet 4 Haziran 1878 tarihinde metni imzaladı. Bir haftalık sadaretinin son gününde analaşmayı imzalamak zorunda kalan Rüştü Paşa da azledilerek, yerine Hariciye Nazırlığı da uhdesinde olduğu halde Safvet Paşa getirildi.

İngilizlerin, Ruslarla da gizli pazarlık yürüttükleri ve Berlin Kongresine sunulmak üzere anlaşma sağladıkları maddeler üzerinde 30 Mayıs’ta Londra’da bir protokol imzaladıkları haberi, Globe dergisi tarafından 14 Haziran’da bütün dünyaya duyuruldu. İngilizler, Rusların Kıbrıs Andlaşması’nı öğrenmelerinden ve 13 Haziranda müzâkerelere başlayan Berlin Kongresi’nde 30 Mayıs Protokolü’ne uymamalarından korkuyorlardı. Salisbury,  İngilizleri adaya çıkartacak Padişah fermanının biran önce alınması için Layard’ı sıkıştırıyor ve o da Bâbıâli’ye baskı yapıyordu. 30 Mayıs Protokolü’nün muhtevasını henüz bilmeyen Padişah da, iki devletin Osmanlı Devleti’ni aralarında paylaşmalarından endişe ediyordu. Toplantı üzerine toplantılar yaparak zaman kazanmaya çalışıyordu.

Layard, eğer Padişah, andlaşmayı onaylamaz ve İngiliz askerinin adaya çıkmasını sağlayacak fermanı vermez ise, Kıbrıs’ı silah zoruyla işgal edecekleri tehdidinde bulundu. Ayrıca İngiltere’nin Osmanlı devletini Rusya karşısında yalnız bırakacağını, Rus ilerlemesi karşısında İngiltere’nin de kendi çıkarlarını korumak için Osmanlı topraklarında gerekli gördüğü yerleri işgal edeceğini de bildirdi. Elçinin bu tehditleri karşısında hükümet analaşmanın tasdikine ve fermanın verilmesine karar verdi. Ancak Padişah halâ direniyordu. Ek bir protokol yapılarak ıslahat konusuna ve İngiltere’nin adadaki durumuna açıklık getirilmesini istiyordu. Uzun müzakerelerden sonra, İngiltere’nin adayı geçici olarak Padişah adına yöneteceğini, Rusya’nın Anadolu’dan çekilmesiyle birlikte İngiltere’nin de adadan çıkacağını açıklayan ek protokol 1 Temmuz’da imzalandı. Padişah da, 7 Temmuz’da İngilizleri adaya çıkaracak fermanı verdi.

Çetinoğlu: Klasik İngiliz taktiği… Gizli hedeflerinin ne olduğunu da lütfeder açıklar mısınız?

Prof. Küçük: Salisbury’ye Kıbrıs’ın anahtarı artık elimizde diye yazan Layard’ın sevinci kursağında kaldı. Çünkü İngilizlerin tehditleri karşısında paniğe kapılan hükümetin baskısıyla fermanı imzalayan Padişah analaşmayı onaylamak istemiyordu. Ayastefanos Adlaşması’nda yapılacak değişikliklerin İngiltere için de zaruri olduğunu biliyor ve bu değişikliklerin yalnız İngiliz çıkarlarına ait olmasını önlemek için Kıbrıs Adlaşması’nın tasdikini bir pazarlık konusu yapmak niyetindeydi. Bilhassa ıslahatla ilgili ifadeleri muğlak buluyordu. İngiltere’nin ıslahat kisvesi altında devletin egemenlik haklarına aykırı davranışlarda bulunmasından çekiniyordu. Islahattan ne kastedildiğine dair icabında senet yerine geçebilecek yazılı bir açıklama istiyordu. Ayrıca İngiltere’den analaşmadaki maddelerle, kendi hükümrânlık haklarına hiçbir zaman zarar gelmeyeceğine dair bir garanti senedinin imzalanmasını talep ediyordu. Padişah, bizzat Layard’a Sâdık Paşa’nın kendisinden habersiz olarak İngiltere ile anlaşmış olduğunu, ıslahat kisvesi altında kendi yetki ve hukukunun kısıtlanmasından endişe ettiğini söylüyordu. Layard da, Padişahın endişelerini gidermek için, İngiltere’nin yeni bir ıslahat istemediğini, sadece 1876 Anayasası ile ilân edilen ıslahatın tatbikini arzuladıklarını bildirmekteydi.

Padişahın diretmesi üzerine, nihayet uzlaşma sağlandı. Padişah 15 Temmuz 1878’de analaşma metninin üzerine kendi el yazısıyla ‘Hukuk-ı şâhâneme asla halel gelmemek şartıyla muahedenameyi tasdik ederim‘ şeklinde bir ibare yazarak antlaşmayı imzaladı. Padişahın isteği üzerine Layard da, Osmanlı Devleti’nin Kıbrıs Adası üzerindeki egemenlik haklarına hiçbir şekilde zarar gelmeyeceğini bildiren bir belge imzalayıp verdi. Kıbrıs Adlaşması’na göre, Rusya Anadolu’dan bir saldırıya geçecek olursa İngiltere Osmanlı Devletine yardım edecekti. Buna mukabil Osmanlı Devleti de Anadolu’da Ermenilerin bulunduğu vilâyetlerde, şartları İngiltere ile kararlaştırılacak ıslahatı tatbik etmeyi taahhüt etmekteydi. İngiltere’nin muhayyel yardımına karşılık, Osmanlı Devleti’nin ıslahat yapmayı taahhüt etmiş olması, İngiltere’ye bilhassa Ermeni Milleti üzerinde üstün bir mevki kazandırmaktaydı. İngiltere’nin, ilk defa Ayastefanos Antlaşması’nda ortaya atilân Anadolu Islahatı konusunda, Ruslardan geri kalmak istemediği anlaşılmaktaydı.

Çetinoğlu: Hocam, teşekkür ederim. Kıbrıs Adası’nın iade zamanı geldiğinde İngilizlerin sahneye koyduğu düzenbazlığı bir başka röportajdo ele alırız inşallah.

Oğuz Çetinoğlu: Hocam, çevremize şöyle bir nazar atfettiğimizde ‘muhafazakâr‘ olarak tavsif edilebilen insanların sayısının arttığını görüyoruz. Buna memnun olmak gerek. Fakat İslam’ı doğru anlayabilenlerin aynı ölçüde olmadığını da esefle fark ediyoruz. İslâmiyet Müslümanların birleşmiş olmasını, kaynaşmış olmasını istiyor. Bir durum değerlendirmesi yapar mısınız?

Prof. Dr. Hasan Elik: Bizi birleştiren, bizi millet yapan, bizi kardeş yapan, bize tarihte büyük mevkiler kazandıran yüce dinimizin birleştirici vasfının yavaş yavaş kaybedilerek bir kavga unsuru hâline getirildiğini, kutuplaşmalara araç edildiğini görmekteyiz. Bu, üzerinde ciddiyetle durulması gereken çok hayatî bir konudur.

Çetinoğlu: Nerede yanlış yapıyoruz?

Prof. Elik: Din adına konuşan bâzı insanlar, İslâm dinini doğal inasanî değerlere, çağdaş gelişmelere zıtmış gibi değerlendiriyorlar. Sanki İslâm; insanlığın bin yıllardır biriktirdiği ne kadar değer varsa -mesela Cumhuriyet, demokrasi, ticarî ve siyasî sistemler- hepsinin alternatifi kılınıyor.

Bir kısım insanlar İslâm’a tamamen duygusal yaklaşıyorlar, ona aşk derecesinde bağlılar, fakat O’nu tam olarak bilmiyorlar. Biliyorsunuz, âşık mübalağa eder; âşığın ölçüsü yoktur. İşte, bu dindar tipi de her şeyi dinde arıyor; ona göre akıl, mantık, tecrübe, târih, bilgi hiç önemli değildir.

Bazılarının zihninde böyle, farklı bir anlayış var. Bunlara göre İslâm; hâlâ 1400 sene önceki Hz. Ömer veya Hz. Ebu Bekir döneminde uygulanan yönetim biçimi, ticarî anlayış nasılsa öyle yapmaktır. Buna karşılık, birtakım insanlar da İslâm’ı, artık terk edilmesi gereken, insanı geriye götüren, zamanı/modası geçmiş bir sistem olarak görüyor; hatta O’nu öcü görüyor, korkuyor.

Çetinoğlu: Cahillik…

Prof. Elik: Her 2 grup da cahillikte birleşiyor yani… Her şeyi dinde arayan din âşıkları, İslâm’ı tanımadıkları için dini reddeden din karşıtları…

2 aşırı grup… Gerek Müslüman toplumlarda gerekse başka toplumlarda -bugün marjinal de denilen- aşırılar dâima olmuştur. Aşırı siyasetçiler, radikal dinciler her toplumda vardır. Bilmem biliyor musunuz, Hz. Ali döneminde, Hz. Ali’yi -hâşa- kâfir ilân eden radikaller vardı, O’nu ilah edinen radikaller… Bugün Japonya’da da, ABD’de de moda deyimiyle köktenci, fundamentalist, aşırı gruplar var. Ama hiçbir zaman için bunlar belirleyici olmamıştır. Ortak akıl ve kolektif vicdan hiçbir zaman bu aşırıların belirleyici olmasına müsaade etmemiş; akl-ı selim ve basiret dâima hâkim unsur olmuştur.

Bu gruplar demokrasi vb. çağdaş değerlerin gelişmesine engel olabilecek güce sahip değillerdir. O halde, önemli olan ana gövdedir. Bu bakımdan, sokaktaki 3-5 kendini bilmeze bakarak dine soğuk bakmamalı ve üzerimize düşen sorumlulukların gereğini yerine getirmeliyiz.

Çetinoğlu: Ahkâm kesenler var:  ‘Efendim, Batı dünyası ileri gitti de İslâm dünyası niye geri kaldı?’ diyerek, yanlış fakat yaygın deyişle, çevrelerine negatif enerji yayıyorlar…

Prof. Elik: Onlar, kendilerindeki eksikliği, kendilerindeki kusuru dine devretmeye çalışıyorlar. Sanki bütün Müslüman toplumlar geride de başka dinlere mensup olanlar ileride imiş gibi, yanlış bir mukayese yapıyorlar.

Oysa Batıyı teknolojik ve ilmî buluşlara sevk eden; ileriye götüren Hıristiyanlık değil ki… Şâyet Batı gelişmiş ve ilerlemişse, Hıristiyan olduğu için değildir. Batı; bilim ve tekniği İncil’den çıkartmamış, akıldan ve tabiattan çıkarmıştır.

Bunları doğru anlamak lâzımdır. Din, din ile mukayese edilir. İslâmiyet Hıristiyanlıkla mukayese edilebilir. ‘İncil şöyle eliyor, Kur’ân böyle diyor, Tevrat böyle diyor‘ diye kitaplar mukayese edilebilir; fikir ve öğretileri karşılaştırılabilir. Ama insanla din mukayese edilemez.  Batının aklıyla Doğunun dini karşılaştırılamaz. Kendi insanımızla Batının insanı mukayese edilmelidir. ‘Batıdaki mühendis şöyle, Batıdaki doktor böyle, Batıdaki sanayici böyle de bizdekiler niye böyle?’ Denilebilir.  Fakat bu mukayeseden kaçınıyoruz ve hemen meseleyi ‘Müslümanlar – Hıristiyanlar‘ diye değerlendiriyoruz. Bu yanlış bir tespittir. Burayı geri bırakan Müslümanlık değil, orayı ileri götüren Hıristiyanlık değil. Müslümanlar Ortaçağda da aynı dine sâhiptiler. Fakat o zaman dünyanın en ileri toplumları Müslüman milletlerdi. Hatta 15. ve 16. yüzyıllar târihe ‘Türk asırları‘ diye geçmiştir. Kaldı ki, aynı Hıristiyanlığa mensup olan Avrupa ülkelerinin tamamı da bir değildir. Bugün, dünyanın en eski Hıristiyan devleti olan Etiyopya (Habeşistan) açlıkla pençeleşmiyor mu? O halde mesele salt din meselesi değildir, din ne kalkınmanın ne de geri kalmışlığın birinci etkenidir. Bu konuda çok daha öncelikli olan başka etmenler vardır. Dini, din olarak algılamamız lazımdır. Onun temel gayesi ise, ahlaklı, sorumlu insanı inşa etmektir. İnsanın yapması gerekenleri dinden beklememek lazım gelir. Dolayısıyla din üzerinden bilimi, ekonomiyi, yönetimi, kalkınmayı vb. problemleri çözmeye çalışmak sonuç vermiyor. Günümüzde dinin alanı genişletildikçe farklı din algıları da çoğalmaktadır. Dolayısıyla bölünmeler artmaktadır. Biz dini dağıttık, bu şekildeki din algısı da bizi dağıttı. Din kendi alanında biricik olup hiçbir sistemin alternatifi olmadığı gibi hiçbir şey de onun yerini tutamaz.

Kur’an-ı Kerim sadece ‘Ben Müslüman’ım‘ diyenlerin kitabı değil bütün insanlığın kitabıdır. O halde, bir Müslüman nasıl Kur’ân’a sâhip çıkıyorsa, Yahudi ve Hıristiyan da Kur’ân’ın üzerinde titremeli… Çünkü Kur’ân; ‘Kimseyi zorlamayın‘ diyor. Bu ilke olmasa, belki zorlayabilirdik. Meselâ Fâtih Sultan Mehmed Han İstanbul’u fethettiğinde, bütün Rumları Müslüman yapabilirdi. Mevlânâ, Yunus ve emsali zevat, hoşgörü timsali sözleri nasıl söyledi? Nereden aldılar bu ruhu? Şüphesiz Kur’ân’dan… Biz bu prensiplerden vazgeçemeyiz.

Çetinoğlu: İnsanoğlu’nun hayattan en çok istediği şey mutluluktur. Fakat mutlu olanların sayısı, mutlu olmak isteyenlere nazaran yok denecek kadar az… Neden?

Prof. Elik: Günümüzden binlerce yıl önce yaşayan insanlar belki üzerlerinde bizim kadar güzel kıyafet olmadığı halde, bizim sâhip olduğumuz imkânlara sâhip olmadıkları halde, çok dar ve küçük imkânlarla daha mutluydular; bu kadar problemleri yoktu. Demek ki mutluluk dediğimiz olgu, insanın karnının tok, sırtının pek olmasından ibâret değil. Mutluluk sâdece refahta değil. Günümüz insanı bütün dikkatini refaha teksif etmiş vaziyettedir. Herkeste, karnımız tok, sırtımız pek olursa mutlu oluruz gibi bir kanaat var. Oysa bugün kişi başına düşen millî geliri 20.000 – 30.000 doları aşmış ülkelerde bile mutluluk var denemez.

İnsanın bâzı gerçekleri iyi tespit etmesi lâzım. Bütün dünya bizim olsa ve sâdece bir azı dişimiz ağrıyorsa mutlu değiliz, demektir. Bir Batılı araştırmacı diyor ki; dişi ağrıyan bir insana: ‘Senin için dünyanın en mühim olayı nedir?’ diye sorsanız, bir cihan savaşı çıkmış olsa bile der ki; şu dişimin ağrısıdır.

Mutluluk çok karmaşık, komplike bir olgudur. İnsanların sâdece elle tutulur, gözle görülür maddî bir potansiyele sâhip olması mutluluk için yeterli değildir. Buna mukabil, dünyanın en iyi, en ahlâklı insanı da şâyet karnı açsa, o da mutsuzdur. Sırtı çıplaksa o da mutsuzdur. Hâdiseleri karıştırmamak lâzımdır.

Hulâsa; refah insanın mutluluğu için şart, fakat yeterli değildir.

Çetinoğlu: Eksik olan nedir?

Prof. Elik: İnsan mutluluğu genellikle aklıyla arıyor. Bugünün insanı bütün önemli değerlere aklıyla ulaşmak istiyor. ‘Benim aklım var!’ diyor.

Çetinoğlu: Akıl küçümsenebilir mi?

Prof. Elik: Aklı küçümsemek gibi bir düşünce söz konusu değildir. Akıl, insanın en önemli vasfıdır, ama o da yeterli değildir.

Çetinoğlu: Ne ile tamamlanmalı?

Prof. Elik: Akıl; insanın sahip olduğu en büyük değerdir. Duyularımızın yaptığı yanlışlıkları akıl düzeltir. Sözgelimi, çölde giderken insan o susuz hâliyle serap görüp su zanneder, ama oraya gelince, onun su olmadığını, görme duyusunun yanıldığını anlar. Akıl bu hatayı düzeltir. Bu hâdise başına bir daha geldiğinde, akıl ona der ki; o su falan değil, sakın aldanma… Ve aldanmaz. Yani, akıl duyu organlarının üstündedir. Fakat aklın da bir sınırı vardır; bir sahası vardır. Dağlar delen, denizlerin altında tünel yapan akıl bir dakika sonra başına neler geleceğini bilmez. Aklı kendi sahasında bırakırsanız, mecrasına koyarsanız yapamayacağı iş yoktur. Kendi sahasının dışında kullanırsanız çaresiz kalır. Onun için, aklı yerli yerinde kullanmak lâzım.

Akıllı varlıklar olduğumuz için yüce Yaratıcıya şükrediyoruz. Ama akıl öyle farklı bir araçtır ki herkes onu istediği şekilde kullanır. Herkes; haklı-haksız, ileri-geri ‘Ben aptal mıyım? Bizim kafamız çalışmıyor mu? Benim aklım ermiyor mu?’ deyip durur… Hani derler ya, ‘Akılları pazara çıkarmışlar; herkes kendi aklını beğenmiş!’Hiç kimse vereceğini vermek için aklını kullanmaz, aklın işine gelmez. ‘Falanca yerde ziyafet var!’ denildiği zaman, herkes gelir de ‘Haydi şu işin ucundan tutalım!’ denildiği zaman, iş değişir; mazeretler sıralanmaya başlar. Kendimizi iyi tahlil etmemiz lâzım. Akıl; daha çok alacağı almakta, menfaati temin etmekte ve kazancı garanti etmekte kullanılır. Oysa insanoğlunun bir yerlerden bir şey alabilmesi için, bir yerlere bir şey vermesi lâzım. Biz buna hak ve vazife diyoruz. İşte, bu ‘veriş’i temin edecek fonksiyon akıl değildir. Akıl genelde vermek istemez, akıl almak ister.

İşte, Cenab-ı Hak insana bir akıl vermiştir ki kendisine sahip olsun, alacaklarını alsın, menfaatini iyi korusun. Bunun hemen yanında bir de iman / vicdan dediğimiz, akla hakemlik yapan, başkasının hakkını vermeyi gerektiren akıl üstü bir güçle nimetlendirmiştir.

İnsan, iman dediğimiz bu ilahî güçten soyutlanırsa, bir delinin eline silah verilmiş gibi olur. O delinin, o silahla ne yapacağı bilinmez. İmandan mahrum bir insan ‘akıllı’ olduğu nispette diğerlerinin başına problemler çıkarır.

Ülkemizde, nitelikli suçlarda müthiş bir artış olması tesadüf olabilir mi? Okuyup şunu yapacağım, bunu kazanacağım… filan diyenleri görüyoruz; hep mikro-plânlar, şahsî hesaplar. Oysa Cenab-ı Hak insanların şahsî mutluluklarını temin etmenin yanı sıra başkalarının da mutlu olmasını yâni mutluluğun da paylaşılmasını sağlayacak kurallar koymuştur.

Öte yandan, akıl dediğimiz kabiliyet; bilir, ama yaptırıcı değildir. Bir misal vereyim: Alkolün vücuda zararını en iyi bilenler okumuş yazmış insanlar, özellikle de doktorlardır. Ama alkolün zararını akıl yoluyla bilen insan mı içkiyi terk ediyor, yoksa onun dinen günah olduğuna inanan bir mümin mi ondan uzak duruyor?

Alkolün vücuda nasıl zarar verdiğini bilmeyen, karaciğer nerededir, ne işe yarar, bunu bilmeyen eğitimsiz bir insana ‘içki haramdır‘ dediğimiz zaman, durur orada. Ama bâzı doktorlar içkinin zararını bile bile, hem de kendileri hastalarına yasakladığı halde içmeye devam edebilir. Aklı onu dizginleyemez. O halde; akıl bilicidir, iman yaptırıcıdır; imanın yaptırım gücü vardır.

Başka bir örnek: Bugün, okuma-yazma seviyesi çok yüksek olan ülkelerde ‘sağlığınız için günde 5 defa elinizi yüzünüzü yıkayın‘ deseniz, bunun yararını bildiği halde yıkamaz; ama mikroptan, hijyenden haberi olmayan bir mümine ‘namaz için abdest şart‘ diyorsunuz. Günde 5 defa Erzurum’un soğuğunda elini-yüzünü, ayağını yıkıyor. Kış şartlarında donma tehlikesiyle karşı karşıya kalsa bile gerektiğinde gusül abdesti alıyor… Bu da gösteriyor ki imandan daha önemli bir yaptırım gücü yoktur.

İngiliz tabiat âlimi Edward O. Wilson’un ahlakî değerlerin, aşkın -yani, insan aklından üstün- bir yerde olduğunu söylemesi de bunu desteklemektedir. Demek ki akıl gerekli ve yararlı olan şeyleri yaptırmaya, dolayısıyla, mutluluğu sağlamaya yetmiyor. O halde, akıl mutluluk için şarttır, ama kâfi değildir; vahyin yardımına muhtaçtır. Vicdanı besleyen vahiy insana sâdece kendi çıkarlarını esas almamayı öğretir; vazifelerini hatırlatır. Vahye göre, insanlar birbirlerini sevmeli, saymalıdır. Günümüzde de insanlar; ‘sevelim, sevilelim‘ diyorlar. Bugün terörden, anarşiden, kavgadan, dövüşten şikâyeti olan herkes ‘sevelim‘ diyor. Ama neyi seveceğiz, kimi seveceğiz? İnsanoğlu kötüyü, murdarı, iğrenç bir şeyi sevmez. Ayağına batan dikeni sevmez. Ama gülü sever.

İslâm dini insanları nasıl birbirine sevdiriyor? Önce insanları gül hâline getiriyor; vazifelerini bildiriyor; başkasını kendine tercih edebilen ahlâklı, faziletli fertler yetiştiriyor. ‘Birbirinizi sevin.’ diyor.

İslâm dini, şiirlerde, şarkılarda inanmadan söylendiği gibi ‘birbirinizi seviniz‘ demekle yetinmez; görev verir: ‘Başkasını incitme.’ der. İncitirsen ne olur? Günah olur; âhirette bunun bedelini ödersin, der. Öyle ki, bir insana kötü gözle, asık suratla, çatık kaşla bakarsanız, din bunu bile günah sayar.

İnsana yakışan, ‘Ben aklımla maddî problemlerimi, imanımla da ahlakî ve mânevî problemlerimi çözeceğim‘ demektir. Bu da işin çok önemli bir başka boyutudur.

Mutluluk için insanın bütünlüğü, doğal fıtrî) özellikleri, ihtiyaç ve istekleri göz önünde bulundurulmalıdır. Ancak yine de problemsiz, âsûde bir hayat beklentisi gerçekleşemez. Âsûde olam dersem gelme cihana… ya âkil olmasaydım ya cihana gelmeseydim…

Çetinoğlu: Aile büyükleri çocuklarına-torunlarına yeterli bilgi verebiliyorlar mı?

Prof. Elik: Çocuğumuza din adına ne öğretiyoruz bugün?

–Çocuğum say bakayım: İslâm’ın şartı kaç?

–Kelime-i şehadet, namaz, oruç, hac, zekât.

Bunu saydı mı, bitiyor! İslâm dediğimiz olgu 1-2-3-4-5 diye sayıya sığmaz ki…

Önce iman… Yani inanmak… Arkasından, ibâdet dediğimiz birtakım uygulamalarla eğitimden geçmek. Sözgelimi, muhteşem bir ibâdet olan namazı kılıyoruz, ama namaz; bildiğimiz birtakım hareketleri yapmaktan ibâret değil. Kur’ân-ı Kerim diyor ki; ‘Namaz kıl; çünkü namaz, hakkıyla kılındığı takdirde insanı yüz kızartıcı, gayr-ı meşru şeylerden alıkoyar.’ (Ankebut 29/45)

O halde, namazın, insanı bütün kötülüklerden alıkoyması lâzımdır. Namaz size günde 5 defa, iman gereği kabul ettiğiniz ilke ve görevleri hatırlatmaktadır.

Namaz kıldığı halde, namaz kılmıyormuşçasına davrananlara Cenab-ı Hakk’ın çok şiddetli bir uyarısı var. Namazı alışkanlık icabı ya da görsünler diye kılanlar Maun suresinde şöyle eleştiriliyor: ‘Namaz kıldıkları halde, yaptıkları bu ibadeti unutup kötülüklere devam edenlere yazıklar olsun!’

Kişiye ve topluma bu anlamda fayda sağlamayan bir namazın kişiye biraz tatmin duygusundan öte anlamı ne? Namaz bir seremoni ve ritüelden ibaret değildir. Namaz; içinde okunan ayetlerin/duaların ve hareketlerinin anlamını hayata taşımaktır.

Demek ki, reçeteyi doğru uygulamamız lâzım. Mesele imanın ve İslâm’ın şartlarını saymakla bitmiyor. ‘Haydi, bakayım evlâdım, imanın şartı 6, İslâm’ın şartı 5‘ diye söylemek yetmiyor. Mesele; kendimizi iman ve ibadet dediğimiz zihnî ve amelî bütüncül eğitim sürecinden geçirerek olgu ve olayları gerçek yönüyle idrak etme düzeyine yükseltmektir.

Bugün İslâm ile O’nun zamanla değişen, şahsî yorumları birbirine karışmıştır. İslâm deyince, bütün yollar Kur’an’a çıkmalı, her şeyimiz O’nun ruhuna uygun olmalıdır. Hz. Peygambere isnat edilen rivâyetler, Ashab anlayışımız, onların dindeki yeri, bunlardan sonra gelen nesillerin birtakım uygulamaları, itikadî ve fıkhî mezhepleşmeler;  Mutezile, Cebriye, Ehl-i Sünnet… Bir sürü tartışma, bir sürü anlaşmazlık… Bütün bu ihtilâfların kiri-pası arasında dinin aslî mesajları adeta 2. plâna itilmiş!.. Bir defa bunun farkında olmak lâzım; bütün bu tortuları temizlemek lâzım. Bunu yaparken geçmişin tecrübesinden azamî derecede istifade ederek güncel meselelerin çözümüne odaklanmalı, bizden önceki toplumların hayat ve din algılarını kendi hayatımızda tekrar etmemeliyiz.