Memlekette son yıllarda işlevi fena halde körelen organların başında şüphesiz ki basın geliyor. Basın haddinden fazla kutuplaşmış durumda. Ortada eklemlenip herkese kapısını açan çatıların sayısı gitgide azalıyor. Tabii ki bunda 17 senelik iktidarın büyük rolü var. Basın konusunda ancak darbeler döneminde görebileceğimiz otoriter bir duruş sergiledi. Gazeteciler olmadık sebeplerden baskı gördüler. Dolayısıyla basında kutuplaşma aldı başını gitti. Bugün içinde her görüşten insan barındıran, herkesin kendinden bir parça bulabileceği gazeteler, dergiler, haber siteleri bulmak çok zor.

Ben 3 sene kadar önce bu işlere ciddi ciddi başladığım zaman kendime bir söz verdim. Kalemim hiçbir tarafa ait olmayacak, gördüklerimi, inandıklarımı ne olursa olsun paylaşacağım. Hak yemeyeceğim, edebi asla elden bırakmayacağım. Daha sonra İYİ Parti’nin kuruluş çalışmalarında yer aldım, gençlik teşkilatında idareci oldum. İdareci olduğumda da dedim ki partideki rolüm başka, köşe yazarlığı başka. Asla birbirine karıştırmayacağım. Zaten 24 Haziran’da ve sonraki süreçte partimi eleştirmekten de hiç geri kalmadım. Çünkü olması gereken budur. Eğer iyi bir köşe yazarı olmak istiyorsanız diğer kimliklerinizi kenara bırakıp, tarafsız bir noktada dimdik durabilmelisiniz. Bunu başaramazsanız ancak ve ancak bir kesimin yazarı olursunuz, herkesi kucaklayamazsınız.

31 Mart 2019 Mahalli idareler seçimlerinde güzel İzmit’imizde harika bir yarış var. Millet ittifakı CHP Kocaeli Milletvekili Fatma Kaplan Hürriyet’le, cumhur ittifakı AKP’de pek çok pozisyonda görev yapmış eski milletvekili Azize Sibel Gönül’le, DSP İzmit’in sevilen siması Hülya Yıldırım’la, SP ise örnek beyefendi Ahmet Özen’le yarışa girdi. Seçim mükemmel ilerliyor. Bütün adaylar düşledikleri İzmit uğuruna karınca gibi çalışıyorlar ve birbirlerini asla kırmıyorlar. Bu örnek yarışı köşeme taşıyıp ülke genelindeki okuyuculara tanıtmayı kendime vazife bildim.

Fatma hanımla partideki görevim itibariyle pek çok kez bir araya geldik, çalıştık, konuştuk. Bu yarışı hakkıyla yansıtabilmem için muhalifi olduğum iktidarın adayını ziyaret etmem gerekiyordu. Kendime edindiğim prensipler gereği zerre kadar tereddüt etmeden memnuniyetle kendisiyle iletişime geçtim. Sağ olsun Sibel Hanım beni kabul etti.

Bu yazımda AKP ve MHP’nin oluşturduğu cumhur ittifakının İzmit belediye başkan adayı, AKP kurucusu, eski kadın kolları başkanı, eski genel başkan yardımcısı ve 23. & 24. Dönem Kocaeli Milletvekili Mimar Azize Sibel Gönül’le sohbetimizi aktaracağım.

3 Senede özellikle yerel siyasetimizde fevkalade sayılan çok insanla söyleşiler yaptım. Ama AKP’li biriyle, hatta AKP’nin ağır topuyla ilk kez araya geldim. Alnımın akıyla çıkabilmek benim için çok önemliydi. Çıkabilmek için dua ederek, İzmit’teki ofisin yolunu tuttum. Peşinen söylemeliyim ki Sibel Gönül dibine kadar samimi. Seçim ofisleri partilerin kalbi sayılacak yerlerdir ve buralarda yapılan dikkatli gözlemler kritik mesajlar verir. AKP’nin ikinci ismi olmaya kadar yükselmiş bir parti kurucusunun ofisindeki samimi atmosfer etkileyiciydi. Kendimi Sibel hanımın evine misafirliğe gitmiş gibi hissettim. ”Nerede bizim genç gazeteci ?” diye sarılarak buyur etti beni. Görevi kendisine yardımcı olmak olan, bunun için orada hazır bulunan tonla insana rağmen ”Sen benim misafirimsin.” diyerek rica ettiğim suyu kendisi ikram etti. Elinden almayı denediğimde vermedi. Şaşkınlıklar içinde kaldım. Sohbetimize başladıktan az bir süre sonra ”5 Dakika müsaadeni isteyebilir miyim ?” diyerek kalktı yandaki mutfağa geçti. Oradakilere ”Çocuklar saatlerdir çalışıyorsunuz, yemek yediniz mi? Aç kalmayın sakın, üzülürüm !” diye son derece anaç bir uyarıda bulunup, asistanına hatırlatmalar yapıp yanıma tekrar geldi. Bu andan sonra üstümde hiç tedirginlik kalmamıştı, senelerdir tanıdığım bir teyzemle sohbet eder gibiydim…

AKP Kurucuları arasında yerini almasından ardından siyasette yükselişini konuştuktan sonra ”Aklınızda hep belediye başkanlığı gibi bir düşünce var mıydı ?” dedim.

”Hiçbir zaman makam kaygısı gütmedim. Bu milletvekilliği dönemimde de böyleydi, genel merkez kadın kolları başkanlığı dönemimde de genel başkan yardımcılığımda da. Bizim için asıl olan makamlar mevkiler değil, davamızdır. Bizim için asıl olan milletimize hizmettir.  Şimdiye kadar hep daha güzel bir Türkiye için, daha mutlu bir Kocaeli ve İzmit için çalıştık. Şimdi de Cumhurbaşkanımızın teveccühü ile İzmit’imize hizmet etmek için aday olarak görevlendirildim. Bu şehrin havasını solumuş, sokaklarında yürümüş, profesyonel meslek hayatına mimar olarak, İzmit’te başlamış, İzmit’te devam etmiş, burada hayaller kurmuş ve birçok hayalini gerçekleştirmiş, İzmitli bir ablanız, bir kardeşiniz olarak, borçlu olduğum İzmit’imize hizmet etme arzusuyla yola çıktım. İnşallah rabbim her birini kardeşim gibi sevdiğim İzmitli hemşerilerimize hizmet etme imkânını bizlere bahşeder.” diyerek yanıt verdi.

”Peki adaylığınıza tepkiler nasıldı ?” diye ekledim hemen.

”Uzun yıllar siyasette olduğumdan bu durum çok da şaşkınlıkla karşılanmadı. Güzel tepkiler aldım. Genel Merkez görevim de olduğundan Türkiye’nin farklı illerinden tebrik telefonları aldım, uzun yıllar sahada olmuş eski sayın bakanlardan tebrikler aldım. Arayan herkes dualarıyla yanımda olduğunu ifade etti. Bu çok güzel bir durum. Tüm Anadolu’nun dualarıyla çıktık yola.” dedi.

İkimizin de Maşukiye ile yakın ilişkileri mevcut olduğu için sohbetimize biraz oradan devam ettik. Uzun yıllar mimar olarak Maşukiye’de faal olduğundan bahsetti. Ben de bunu bildiğimi hatta annemlere ve teyzemlere seneler önce projeler çizdiğinden bahsettim. Çok memnun oldu. Sonra konu mesleğine, mimarlığa geldi. Kampanyasında mimarlık mesleğinin üzerinde neden durduğunu merak ettiğimi söyledim ve sordum.

”Mimar olmanın belediye başkanlığına katkılarına dikkat çeker misiniz ?”

”Mimarlık hem sayısal hem görsel bir meslektir. Bir binanın işlevini de estetiğini de düşünmek zorundasınızdır. Ben İzmit’in her mahallesinde proje yaptım. Her mahallesinin öyküsünü yaşayarak öğrendim. Şu anda İzmit’te hangi mahallenin mimari olarak neye ihtiyacı olduğunu adım gibi biliyorum. İzmit’i hem daha kullanışlı hem daha güzel bir hale getireceğiz.  İzmit bir tarafından denizi bir tarafında yeşili olan tepeleri olan bir şehir.  Tepelerinden denize baktığınızda mükemmel bir manzarası var. Ama bir de denizden İzmit’e bakın. İşte o görüntü çok daha güzel olacak, İzmit’in siluetini hep birlikte değiştireceğiz. ” diye yanıtladı.

Bana mimari olarak neleri eksik gördüğümü sordu ben de gitmeden evvel paylaşmak için çevremden topladığım fikirleri kendisine sundum. Tek tek not aldı ve seçimden sonra özellikle değerlendireceğini söyledi. Gençlerin fikirlerini getirdiğim için bana teşekkür etti ve bana kendisinin gençlerin gözünden nasıl göründüğünü sordu. ”Ben de gençler Fatma hanımı abla, sizi ise anne gibi görüyorlar, çok samimi görünüyorsunuz.” dedim.

”Samimiyet yapay olmaz. İsteseniz de yapamazsınız. Karşınızdaki sizden o içten elektriği alamaz. Çocukluktan beri insanları seven, hayata pozitif bakan biriyim. Bunun yanında söylediğin gibi annelik içgüdüsü var. Bu durum ne milletvekilliğimde değişti, ne de diğer görevlerimde değişti, ne de bundan sonra değişir. Gençler var olsunlar, gençlerin güvenini boşa çıkarmamak en büyük duam.” diyerek cevap verdi.

”Nevzat bey çıkardı, efendim. Siz çıkarmayın.” Diyerek söze ben devam ettim. Şaşırarak sorunun ne olduğunu sordu. ”Okulumda gazete çıkarıyorduk, bırakın kendisiyle görüşmeyi gazeteyi belediyeye dağıtmak için girmemiz bile sorun oldu. Kendisiyle çok çabalamamıza rağmen hiç iletişim kuramadık. Yazmaya çabalamayı geçtim bir genç olarak, belediye başkanımı uygun zamanlarında ziyaret edebilmeliyim. ” dedim. ‘‘Çok haklısın, özellikle sen ve senin gibi üretken olabilmiş gençler bizim umudumuz, sizlere destek olmak görevimiz.” dedi.

”Size ulaşabilecek miyim yani  ?” Diye açıkça sordum. ”Hemen yaz cep telefonumu !” dedi. Şahsi olarak kullandığı cep telefonu numarasını verdi, beni çok şaşırttı. Şaşkınlığımı görünce ”Her ne olursa başımın üstünde yerin var. İhtiyacın olup da aramazsan kırılırım. Biz bunun için bu göreve talip olduk.” dedi. ”Çenem düşebiliyor pişman olmayın sonra, emin misiniz ?” dedim. Gülüştük. Bu davranışı, muhalif partinin teşkilatında görevli olduğunu bildiği bir gence yönelik bu tutumu bana gösterdi ki Sibel hanımın gönlü büyüktür, Sibel hanım her siyasetçide maalesef bulunamayan bir hazineye sahiptir. ”Tevazu…”

”Projelere geçelim mi ?’‘ dedim, söze girdi.

”Okumuşsundur beyannamemizde gençlerden kadınlara, yaşlılardan engellilere her kesime yönelik projelerimiz var. Ulaşımdan kültür merkezlerine kadar, tarımsal faaliyetlere kadar İzmit’in tamamını kapsayan projelerimizle bütün şehrimizi kucakladık. Tramvay hatları, kavşak ve köprüler, mesire alanları, temalı parklar, sahil düzenlemesi, kent meydanları, cadde düzenlemeleri, konaklar, kapalı Pazar alanları, hobi bahçeleri, spor alanları, olimpik yüzme havuzu, tarımsal uygulama merkezi, elektrikli bisiklet ve elektrikli ticari taksi, yaşlı sosyal yaşam merkezi, girişim merkezi, engelsiz şehir projelerimizden bazıları.  Projelerimizi bütün İzmit halkıyla birlikte hayata geçireceğiz. Yapacağımız her projede vatandaşlarımızın fikrini alacağız. Bu nedenle birleştirici ve şeffaf bir belediyecilik anlayışı izleyeceğiz.  Ama bunların en önemlisi gönüllere gireceğiz. İnsanlar şehirler kurar, köprüler yapar. Ama asıl olan gönüllere girmek, gönüllere köprüler kurmaktır. Bunu başaramadığımız sürece makamlarımızın ve yaptıklarımızın Bir kıymeti yoktur. Bir şehri emanet almak, ancak gönüllere girerek olur. Bu yaklaşımla, bu emaneti korumayı ve geliştirmeyi esas alan, hizmeti 24 saate, 7 güne yayan, herkesin derdine derman olmak için çırpınan bir yönetim anlayışı sergileyeceğiz. ” dedi.

İzmit’teki yarışı beğenerek izlediğimi söyledim, katıldı. Sonra diğer partilerin adayları hakkında ne düşündüğünü sordum, anlattı.

”Zaman zaman karşılaşıyoruz, özellikle hanım adaylarımızla gayet samimi görüntüler oluşuyor aramızda, bu görüntüler beni de mutlu ediyor. Herkes kendi gayesi doğrultusunda, kendi çizdiği yolda ilerliyor. Ve söylediğin gibi tüm adaylar yarışın seviyeli geçmesi için özenli davranıyor. Kendilerine başarılar diliyorum. Lakin bizim bir farkımız var. Biz bütün teşkilatımızla sahadayız, kadın kollarımız bir yerde, gençlik kollarımız bir yerde, ana kadememiz bir yerde çaba sarf ediyor. Bütün teşkilatlarımızla alandayız. Ne diyoruz bizimkisi bir aşk hikâyesi !”

Sürenin sonuna yaklaşırken, gençlikten ve şiir kitabımdan konuştuk. Birkaç şiiri okuyup. ”Biz gönülden gönüle köprüler kuralım derken, bizim oğlanın gönlünü yakmışlar !” diyerek beni çok güldürdü, biraz ince mevzuları konuştuk. Okulum hakkında bilgiler aldı, sorular sordu yanıtladım. Ben de kendisine son temennilerimi ilettim.

”Son olarak ne söylemek istersiniz efendim ?’‘dedim.

”Milletimizin karşısına aşığı olduğumuz bu kent için memleket işi gönül işi diyerek çıktık.  İzmit’i iyi tanıyoruz. Nasıl ki evladınızın veya bir sevdiğinizin gözlerine baktığınızda, ihtiyacını, beklentisini ve ne demek istediğini anlıyorsanız, biz de bu şehre baktığımızda ne demek istediğini ne yapılması gerektiğini biliyoruz.  İzmit’imizi mazisiyle barışık geleceğini kucaklayacak hizmetlerle donatacak İzmit’te hizmet yarışında yeni rekorlar kıracağız.  Hedefimiz, amacımız, hayallerimiz; İzmit’i herkesin yaşamaktan keyif aldığı marka bir şehir haline getirmektir. ”

Defterimi kapattıktan sonra ”Nerede fotoğraf çekilsek ?” diye konuşurken, kendisi arkasında Atatürk portresinin asılı olduğu çalışma masasının önünü işaret etti. ”Burası çok şık olur.” dedi. Atatürk’ün önünde fotoğraf çekilip kendisine, basın danışmanına ve asistanlarına teşekkürlerimi ileterek ofisten ayrıldım. ”Başımın üstünde yerin var, hiç unutma.” diyerek yolcu etti beni.

AKP Kurucusu, eski genel başkan yardımcısı, eski kadın kolları genel başkanı ve eski Kocaeli milletvekili Azize Sibel Gönül samimiyetiyle, nezaketiyle, zarafetiyle gönlüme dokunmuştur. Her konuda aynı düşünmüyoruz. Her fikrine katılmıyorum. Ama kendisi bana söyleşi fırsatı vererek, tüm sorularıma içtenlikle yanıt vererek, kafasını kaşımaya vakit bulamadığı programında bana yer açarak gönlüme dokunmuştur. Büyüklüğünü hissettirerek yüreğime dokunmuştur. Bundan böyle kendisinin yeri de bende farklı olacaktır. İşini onun gibi gönülden yapan siyasetçilerin artmasını diliyorum. İzmit’in mimarına başarılar diliyorum, yolu açık olsun diyorum!

Hem Fatma Kaplan Hürriyet’le hem de Azize Sibel Gönül’le yakın temas içinde bulunmuş bir genç olarak diyorum ki İzmit kazanmıştır. İki harika kadın, iki harika anne, iki vizyoner siyasetçi bu makama talip olmuşlardır. İkisinin başkanlığının da İzmit’e çok değer katacağına inanıyorum. İyi olanın görevi devralmasını diliyorum. Kazandın sen İzmit, ne kadar sevinsen az!

Oğuz Çetinoğlu: ‘Tecdid‘ kelimesinin lügat ve ıstılahtaki manalarının açıklanmasıyla röportajımıza başlayabilir miyiz?

Prof. Dr. Adnan Demircan:‘Tecdid‘ kelimesi lügatlerde:  ‘yenileme, yenilenme, tâzelenme ve yenilemek‘ olarak açıklanıyor.  İslâmî ıstılahta ise; ‘Müslümanların, günün şartları gereği karşı karşıya kaldıkları yeni problemleri çözmek üzere, dinin sabitelerinde değil, yoruma açık hükümlerinin yeniden yorumlanıp yeni çözümler bulmak’ demektir.

Çetinoğlu: Tecdid, hangi zamanların meselesidir?

Prof. Demircan:Dinde tecdid [yenileme] ve güncelleme konusu son günlerde gündeme gelmiş gibi gözükse de tarihi kökenleri olan bir meseledir. Dinin temel kaynaklarını korumak kaydıyla tecdid, İslâm tarihinin erken dönemlerinden itibaren karşılaşılan bir yaklaşımdır.

Tecdid düşüncesi, Müslümanların karşı karşıya kaldıkları problemleri çözmek üzere çıkış yolları aramaları sonucunda gelişmiştir. Tarihte örneklerini gördüğümüz tecdid düşüncesinin dışında kalan görüşler ise Müslümanların ilgisine ve kabulüne mazhar olamamıştır.

Çetinoğlu: Neden?

Prof. Demircan: Zira dinin sabitelerinin değiştirilmesi veya yenilenmesi, dinde tecdid ve güncelleme değil, bir sapmadır. O halde tecdid, dinin sabitelerinde değil, onların yorumlanmasında olur. Buna ihtiyaç duyulmasının temel sebebi, şartların değişmesiyle yorumların günceli yakalayamaması ve hayatın gerisine düşmesidir. Bu durumda yorumların gözden geçirilmesi ve yeniden ele alınması kaçınılmaz olur. Tecdidin bir boyutu da târihî tecrübemizden ve İslâm öncesi geleneklerimizden gelen yanlışların temel kaynaklara göre tashihidir.

Tecdid öncelikle Kur’ân-ı Kerîm’e ve sünnete aykırılık taşımamalıdır. Yeni bir durum veya mesele karşısında Kur’ân ve sünnetin ruhuna uygun bir çözüm üretme çabası tarih boyunca olmuştur. Bunun güçlü olduğu dönemlerde Müslümanlar sorunlarının üstesinden daha çabuk gelmişler; zayıf olduğu dönemlerdeyse sonuca gitmekte zorlanmışlardır. Müslümanların karşılaştıkları problemlerin çözümü hayatî öneme sahiptir. Hz. Peygamber’in hayatta olduğu dönemde bir mesele ile karşılaşıldığında öncelikle vahiy beklenirdi. Vahiy meseleyi çözmüşse onu yerine getirmek Müslümanların göreviydi. Vahyin, çözümü Müslümanlara bıraktığı durumlarda ise Hz. Peygamber’in uygulaması Müslümanlar açısından uyulması gereken bir çıkış yolu olmuştur. Ancak Allah Elçisinin bulunmadığı ve kendisine mürâcaat edilemediği durumlarda orada bulunan Müslümanlar karşılaştıkları problemleri çözmede inisiyatif üstlenmişlerdir.

Hz. Peygamber’in Yemene kadı ve zekât memuru olarak gönderdiği Muâz bin Cebel (ö. h.17, m. 638) ile arasında geçen diyalog Müslümanların O’nun zamanında problem çözmede inisiyatif üstlendiklerini gösteren örneklerden biridir. Hz. Peygamber ile Muâz bin Cebel arasında şöyle bir konuşma geçer:

-Sana bir da’vâ getirilince, insanlar arasında hüküm verirken ne ile hüküm vereceksin?

-Allahın kitabıyla hüküm veririm.

-Ya O’nda açıkça hüküm bulamazsan?

-Resûlullahın sünneti ile hüküm veririm.

-Ya onda da bulamazsan?

-İctihâd ederek, anladığımla hükmederim.

Peygamber efendimiz, Mu’âz bin Cebel’in bu cevabından dolayı çok memnun kalarak mübârek elini O’nun göğsüne koyup buyurdu ki:

– Resûlü’nün elçisine Resûlullah’ı hoşnut edecek cevaplar verdiren Allah’a hamd olsun. (Ebû Dâvûd, ‘Akdiye”, 11 [hadis Nu: 3592]).

Çetinoğlu: Tecdid çalışmalarından bahseder misiniz?

Prof. Demircan: Hz. Peygamberin yaşadığı dönemde ve onu tâkip eden yıllarda Kuran ve sünnet hakkında farklı yorumlar yapılmamıştır. Henüz bilgi taze olduğu ve nüzul sürecine şâhit olanlar hayatta olduğu için fazla bir ihtilaf bulunmadığı gibi farklı kaynak ve kültürlerden beslenen görüşler de yaygınlaşmamıştı. Ancak zaman geçtikçe tali derecedeki kaynaklar olarak zikredebileceğimiz insanların bilgi birikimi, örf ve âdetleri etkili olmaya başladı. Böylece dinî düşüncede farklı görüşler şekillendi. Ancak bu yeni görüşler, Kur’an ve sünnete aykırı olduğunda meşruiyet problemi yaşandı. Zira tecdid, dinî düşüncenin kendi dinamikleriyle kendisini yenilemesi hâlinde meşru kabul ediliyordu. İslâm medeniyetinde Müslümanların karşı karşıya kaldıkları meseleleri veya dinî alandaki yanlışlıkları düzeltme ve yenileme düşüncesine ilk dönemlerden itibâren şüpheyle bakan ve reddeden bir damarın mevcut olduğu da inkâr edilemez. Esasen hem yenileme, hem de yenilemeye karşı olmak iki farklı yöntem olarak İslâmî kaynakların yorumuyla ilgili yaklaşımlardır.

Çetinoğlu: Ne sebeple?

Prof. Demircan:İki yaklaşım da dini koruma refleksiyle hareket eder. Aslında geleneği olduğu gibi koruma düşüncesine sahip olanlar da zamana bağlı değişimi tamamen reddetmezler. Nitekim zamanın değişmesiyle ahkâmın değiştiği ilke olarak kabul edilir.

Çetinoğlu: Tecdid ile içtihat arasındaki farkı okuyucularımız için açıklar mısınız?

Prof. Demircan:Temel tartışma konularından biri, tecdid taraftarlarıyla karşıtlarının bazı hadis-i şeriflerin veya rivayetlerin kabulüyle ilgili yaklaşımlarıdır. Bu durumda rivayetlerin değeri etrafında da tartışmalar ortaya çıkar. Diğer taraftan dinî metinlerin yorumunda da farklı yaklaşımlarla karşılaşırız. Müslümanlar, problemlerin çözümü olarak içtihadı asırlarca kullanmışlardır. Son birkaç asırdır içtihat kurumunun sağlıklı bir şekilde kullanılamamasının, meselelerin içinden çıkılamaz krizlere dönüşmesine sebep olduğunu müşâhede ediyoruz. Tecdid ve güncellemenin hayatî boyutu, içtihat kurumunun işleviyle alâkalıdır. Zira İslâm hayatı yönlendiren ve şekillendiren bir dindir. İslâm, insanın hayatta karşılaştığı meselelere cevap verememeye başladığında, fonksiyonunu yerine getiremez.

İçtihat, daha çok fıkhî konularda, Kur’ân ve sünnette çözüm bulanamadığı durumlarda Müslümanların karşılaştıkları problemlere ilişkin çözümlerini ifâde eden bir kavramdır. Ancak içtihatla tecdid arasındaki bir farka da işaret etmek gerekir. İçtihat, hayatın akışı içinde karşılaşılan rutin meseleleri çözmeye mâtuf bir faaliyet iken, tecdid bakış açısından ve yorumlama yönteminden kaynaklanan daha büyük meselelere ilişkin çözümleri ifâde eder. Tarihte tecdid kavramından başka ihya, ıslah ve ibda [yeni bir şey ortaya koyma] gibi kavramlar da kullanılagelmiştir. Bu kavramların işâret ettiği mânâlar arasında bâzı farklar varsa da temelde dinin hayatla buluşturulması, hayatın dışında kalmaması gayesine uygun olarak kullanılırlar. Esâsen Hz. Peygamber’in tebliğ ettiği din, geçmişteki sapmaları ıslah ederek ihya ve tecdidi gerçekleştiren son mesajdır.

Çetinoğlu: İslâm târihinin erken döneminde tecdid olarak isimlendirilebilecek örnekler var mı?

Prof. Demircan: Olduğunu görüyoruz. Meselâ Hz. Ömer (ra), halifeliği döneminde çevre devletlerin hâkim oldukları topraklarda fetihler gerçekleştirilince karşılaşılan meseleleri çözmek üzere yeni kararlar alınmıştır. Nitekim Halife fıkhî konularda yeni görüşler belirttiği gibi yeni icraat ve kararlarıyla da Müslümanların problemlerini çözmek üzere birçok adım atmıştır. Meselâ Hz. Peygamber’in yaşadığı bölgede bulunmayan ürünlerden nasıl zekât alınacağı hususunda Hz. Peygamber’in uygulamalarını da dikkate alarak tâlimatlar vermiştir. Bununla birlikte tecdid düşüncesinin ilk örnekleri Hz. Peygamber’in yetiştirdiği sahabilerin uygulamalarında görülmekle birlikte literatürde bu dönem için tecdid ifâdesi kullanılmaz. Hz. Peygamber ve tâkip eden dört halife döneminden sonra Müslümanlar, hâkim oldukları bölgelerde yeni kültürlerle tanışmışlardı. Abbâsîler döneminde yoğunlaşan tercüme hareketiyle birlikte de farklı düşüncelerle karşılaştılar. Müslümanlar arasındaki siyasî mücâdelelerin dinî düşüncede bıraktığı izler yeni görüş ve anlayışların İslâm dünyasına girmesine sebep olmuştur. Fikir ayrılıklarına sebep olan başlıca konular, ‘kader‘ ve ‘büyük günah‘ meselesidir. Bunların da etkisiyle erken dönemden itibâren gündeme gelen itikadî tartışmalar etrafında mezheple alakalı oluşumlar ortaya çıkmıştır. ‘Allah’ı yaratıklara veya yaratıkları Allah’a benzetme sonucunu doğuran inanç‘ olarak ifâde ettiğimiz Müşebbihe, ‘Allah’ı cisim olarak düşünme veya O’na cismânî özellikler nispet etme‘ anlamındaki Mücessime, ‘sorumluluk doğuran eylemlerin sâdece insan irâdesiyle gerçekleştiğini‘ ileri süren Kaderiyye görüşleri, iç dinamiklerin yanı sıra diğer kültürlerle ilişkilerden de beslenen bakış açılarıdır.

Çetinoğlu: Tecdid ile reform arasındaki farkı da lütfeder misiniz?

Prof. Demircan: İslâm dünyasındaki tecdid kavramı, reform kavramından farklı anlama sâhiptir. Zira reform, Batı medeniyetinin dinamikleri çerçevesinde ortaya çıkan bir kavramdır. Reformda temel metinlere ve sâbitelere yönelik sorgulama, tavır alış ve tepki söz konusuyken, tecdidte daha çok temel kaynakların hayatla buluşturulması maksadıyla yorumlanması hedeflenir. Tecdid kavramı İslâm târihinin ilk dönemlerinden itibâren bilinmektedir. Bir hadis-i şerifte Hz. Peygamberin (sas) şöyle buyurduğu nakledilir: ‘Allah her yüzyılın başında bu ümmet için dinini yenileyecek birini gönderir.’ (Ebu Dâvûd, “Melahim”, 1 [hadis no: 4291]).

Çetinoğlu: Hadisin açıklamasını yapmanız mümkün mü?

Prof. Demircan: Hz. Peygamberin hadisinde geçen yenilemenin ne anlama geldiği hususunda âlimler tarafından farklı yorumlar yapılmıştır. Bu hadisin yorumundan yola çıkarak târihte birçok kişinin müceddid olduğu ifâde edilmiştir.

Çetinoğlu: ‘Müceddid‘ olarak kimlerin ismi verilebilir?

Prof. Demircan:İmam-ı A’zam Ebû Hanîfe, (ö. h.150; m.767) problem çözme hususunda ortaya koyduğu yöntem ve fikirleriyle, geleneği reddetmeden yaptığı açıklamalarla önemli katkılar sunmuştur. İmam Malik’in de (ö. h.179; m.795) kendi döneminde karşılaşılan meseleleri çözme hususunda içtihatlarıyla etkili olduğunu biliyoruz. Emevîlerin son dönemleriyle Abbasîler döneminin ilk asırlarında, özellikle hicrî 2. ve 3. asırlarda yetişen birçok âlim sorunları çözme hususunda önemli katkılarda bulunmuşlardır. İslâm târihinde karşılaşılan meselelere cevap bulmaya çalışan etkili şahsiyetlerden biri de İbnTeymiyye’dir. (ö. h.728; m.1328)Ehl-i hadis düşüncesine getirdiği açılımlarla önemli bir yere sâhiptir. Fikirleri öğrencileri tarafından geliştirilmiştir. Tecdid konusunda zikredilmesi gereken isimlerden biri de Endülüslü âlim Şâtıbî’dir. (ö. h.790; m.1388) Dinî kaynakların maksatlarına göre yorumlanması yöntemiyle tecdid düşüncesine önemli katkıda bulunmuştur. Ondan birkaç asır sonra yaşayan Hindistanlı âlim Şah Veliyullah Dihlevî (ö. h.1176; m. 1762) döneminin ıslahatçılarından biri olarak etkili olmuştur. İslâm dünyasına yönelik Batı’dan yoğun saldırıların olduğu bir dönemde dinî düşüncenin yeniden hâkim kılınması için çaba harcayan Cemaleddin Afganî (1838-1897) ve tâkipçileri, son asırlarda İslâm düşüncesini etkileyen önemli isimlerdir. Afganî, Müslümanların yaşadıkları krizden çıkabilmeleri için Kur’an ve sünnete dönülmesi, hurâfelerden uzaklaşılması gerektiğini savunur. İslâm dünyasında dönemin şartlarına göre içtihat yapılmasının mecburî olduğunu, esasında geçmişte yaşayan âlimlerin de bu görevi yerine getirdiğini söyleyen Afganî’nin görüşleri bâzı kişiler tarafından ilgiyle karşılanırken, bâzılarının tepkisine yol açmıştır. Öğrencilerinden Abduh (1849-1905) da önemli bir isimdir. Ancak Afganî aksiyoner bir kişiyken Abduh ve Reşid Rızanın (1865-1935) çalışmaları daha çok teorik alana kaymıştır.

Çetinoğlu: Osmanlı döneminde Afganî’nin, zararlı fikirleri sebebiyle yurt dışına sürüldüğü, tecdidden çok reform taraftarı ve İslâmî bilgilerinin yetersiz olduğu, Mısırda Mason locasını kurduğu, fikirlerinin ehl-i sünnet âlimleri tarafından çürütüldüğü iddiaları var. Nasıl olduysa, ömrünün son yıllarında tekrar İstanbul’a geldiği ve mezarının bir Amerikalı tarafından yaptırıldığı bilgileri de veriliyor. Bu iddiaları ve bilgileri nasıl değerlendiriyorsunuz?

Prof. Demircan: Afganî, günümüzde sevilen bir ifâdeyle söylemek gerekirse aktivist bir insan… İslâm dünyasında bâzı şeylerin değiştirilmesi hususunda bizzat görev almak isteyen biri olduğu için de her tarafa girip çıkmaya çalışıyor. Ayrıca İstanbul’a geldiğinde saray çevrelerinden ilgi görmesi de birçok kişiyi rahatsız ediyor. Zaman zaman eleştiri konusu olabilecek söylem ve polemiklerin içinde buluyor kendisini… Kuşkusuz böyle adamların sevenlerinin yanında çok sevmeyeni de olur. O’nun hakkında söylenenleri bu pencereden değerlendirmek lâzım. Masonluk meselesi de hedef tahtasına oturtulması boyutuyla ele alınmalı… Takdir edersiniz ki O’nun mason olduğunu söyleyenler, bunu dillendirmek suretiyle iyi niyetlerle bir cemiyete üye olduğunu anlatmak için söylemiyorlar, bu yönde kurulan eleştiri cümlelerinin amacı onun İngilizlerin ve Siyonistlerin adamı olduğunu ihsas ettirmeye çalışıyorlar. Ancak O’nun yaptıklarına bakmak lâzım. Yaptıkları; Batılıların, İngilizlerin ve Siyonistlerin yararına mı, zararına mı? İslâm dünyasının hangi iyi durumunu kötüye çevirmiş? Dönemin tartışmalarından uzak insanlar olarak bugün O’na yönelik eleştirilerin o dönemde siyasî bir karşılığının olduğunu görebiliyoruz.  Bununla birlikte hayatıyla ilgili polemik konusu olan tartışmalı noktalar var. Kökeninden mezhebine, eğitiminden, dünyanın önemli birçok ülkesindeki faaliyetlerine kadar tartışılmış ve onunla ilgili spekülasyonlar yapılmış. Polemik konusu faaliyetlerinden biri bir mason locasına girmesi, oradan ihraç edilmesi üzerine bu sefer de kendisinin bir loca kurmasıdır. Masonlukla ilişkisinin o dönemde masonluğun hedefleriyle ilgili olumsuz bir kanaatinin olmaması gösterilebilir. Haddizatında kötü niyetler taşısa ve masonluğun olumsuz bir anlayışa hizmet ettiği hususunda bir kanaati olsa en azından kendisini gizlemek için masonlar locasına girmezdi.  Nitekim Mısır’da bu faaliyetleri yürütürken hem Hidiv Tevfik Paşa, hem de İngilizler kendisinden rahatsız oldular. Nitekim İngilizlerin telkiniyle ülkeden çıkarıldı. Daha sonra Hindistan, İngiltere, Paris, İran gibi ülkelere giderek buralarda faaliyetlerine devam etti. Ancak çoğunlukla yöneticilerle ihtilafa düştü. Zira halkın yönetime katılmasını savunuyordu. İslâm dünyasında Batı’nın emperyalist faaliyetlerine karşı millî uyanışın harekete geçirilmesi, Müslümanların yöneticilerinin seçiminde söz sâhibi olabilmelerini, Müslümanlar arasında dayanışma ve birliğin sağlanması hususundaki faaliyetleri başta İngilizler olmak üzere birçok ülkeyi ve yöneticiyi rahatsız etmiştir. 1897’de vefatından epey sonra 1926’da Maçka’da Şeyhler Mezarlığı’ndaki mezarı bir Amerikalı tarafından yaptırıldı. Ancak 1944 yılında Afgan hükümetinin isteği üzerine kemikleri Afganistan’a nakledildi. Charles Cron adındaki bu şahıs hakkında pek bilgi yok. Esrarengiz bir adam… Mezarı neden yaptırdığı konusunda bir bilgim yok. Açıklayıcı bilgi bulunabilir mi bilmiyorum, ancak ilgi çekici bir araştırma konusu…

Çetinoğlu: Teşekkür ederim. Tecdidin lüzumuna işâret eden başka isimler de olmalı…

Prof. Demircan: Islahat ve tecdid fikri farklı ülkelerde değişik isimler tarafından ileriye taşınmaya çalışılmıştır. Suriyeli Hüseyin el-Cisr (1845-1909), Hindistanlı Muhammed İkbâl (1877-1938), Cezayirli Abdülhamid bin Bâdîs (1889-1940), Lübnanlı Emir Şekib Arslan (1869-1946), Suriyeli Abdulkadir el-Mağribî (1867-1956), Hindistanlı Ebû’l-Kelâm Azad (1888-1958) bu isimlerdendir.

Çetinoğlu: Günümüzdeki tecdid çalışmaları hakkında da bilgi lûtfeder misiniz?

Prof. Demircan: Günümüzde de tecdid ve ıslah düşüncesi üzerinde çalışan birçok âlim ve düşünür bulunuyor. Ancak çalışmalarının İslâm dünyasında büyük bir harekete dönüştüğünü söylemek zor.

Daha önce de ifade etmiştim; İslâm târihinde temel kaynaklara dayalı olmayan veya aykırılık ihtiva eden fikir ve yaklaşımlar tecdid olarak değerlendirilmemiş, bir tür sapma olarak görülmüştür. Nitekim ilk dönemlerden itibâren bu boyutuyla eleştirilen görüşler ileri sürenlerin varlığından haberdarız. Modern dönemde de İslâm medeniyetinin mâruz kaldığı saldırılardan ve krizden İslâm’ın kendi dinamiklerini sorumlu gören ve Batının değerlerini çözüm olarak teklif eden yaklaşımlara sâhip aydınlar bulunuyor. Bu görüşler tecdidten ziyâde reform önerisi olarak addedilebilir. Ancak bunların İslâm dünyasında etkili bir karşılığının olmadığı da bir gerçek.

Çetinoğlu: Lûtfettiğiniz bilgilerin hâfızalarda yer edebilmesi için ‘hâtime’ kabilinden bir değerlendirme ile röportajımızı bitirebilir miyiz Hocam?

Prof. Demircan:İslâm medeniyetinin temel kaynaklarını dikkate almayan, sâbiteleri ve değişkenleri ayırt etmeyen yaklaşımların meşruiyetinin tartışılması kaçınılmazdır.

Yüce Allah’ın mesajını doğru anlama yükümlülüğü, belirli bir döneme hapsedilemeyecek kadar önemlidir. Bu sebeple Müslümanlar, Allah’ın kendilerinden istediklerini yaşadıkları şartlara göre anlamakla, yorumlamakla ve hayatlarında önemli değerlere ve kurumlara dönüştürmekle mükelleftirler.

Tecdidin bir boyutu da târihî tecrübemizden ve İslâm öncesi geleneklerimizden gelen yanlışların temel kaynaklara göre tashihidir.

Çetinoğlu: Teşekkür ederim Efendim.