‘Türkçeyi sadeleştirme çalışmaları, iyi
niyetle başlatılmış olsa da sonucu hüsran olmuş bir devrimdir. Benim yürek
yanığımdır.’

İkinci
Bölüm

Oğuz Çetinoğlu: Türk Dili Tetkik
Cemiyeti, Türkçenin sadeleştirilmesi için nasıl bir program hazırladı?

Dr.Nevdihal Bayar: Bu programın ana hatları özetle şöyledir:

1-Türk dilini millî kültürümüzün
eksiksiz bir ifade vasıtası hâline getirmek, Türkçeyi muasır medeniyetimizin
önümüze koyduğu bütün ihtiyaçları karşılayacak mükemmeliyete ulaştırmak.

2-Türkçe’den yabancı unsurları
çıkarmak, halk ile münevver arasındaki dil farkını ortadan kaldırmak, temel
unsurları öz Türkçe olan bir dil oluşturmak.

Çetinoğlu: Kırılma noktası da
herhalde bu ‘Öz Türkçe’ kavramı
olmalı. İngiliz, Fransız ve Alman dillerinin Öz İngilizcesi, Öz Fransızcası, Öz
Almancası yokken, ‘Öz Türkçe’ diye;
kimilerine göre 4000, kimilerine göre 40.000 yıllık mâzisi olan Türkçeden
farklı bir dil inşası yolu böylece açılmış oluyor.

Peki,
efendim, nasıl bir yöntem uygulanması kabul edildi? 

Dr. Bayar: Belirttiğim hizmetleri gerçekleştirebilmek için;

-Geniş bir derleme çalışmasıyla
büyük bir Türk lügati hazırlamak, bunun haricinde bir de Türk lehçelerini içine
alacak bir Türk lügati meydana getirmek, dilimizin yapısını, kaidelerini ortaya
çıkarmak,

-İlim dilimizin terimlerini
tespit etmek,

-Bütün bunları yaparken güzel ve ahenkli
bir Türkçe ’ye bağlı kalmak prensibini gözden uzak tutmamak.

Hazırlanan bu programlar
dilimizin artık metotlu bir şekilde araştırılacağını, çalışmaların da ilmî
metotlara uygun yapılacağını gösterdiği gibi, Cumhuriyet’in Halkçılık ve
Milliyetçilik ilkelerinin en kuvvetli belirtisini Türk Dil Devrimi’nde
bulduğunu da açıkça ifade etmektedir.

Çetinoğlu: Müsaadenizle bir ara
sorum olacak: Devlet hayatında en büyük devrim, Çarlık Rusya’sında yaşandı.
Baştan sona her şey değişti, yeni bir devlet inşa edildi. Fakat Rusçanın tek
kelimesine dokunulmadı. Dünya tarihinde ‘dil
devrimi’ diye bir değişime dair bilgi yok. Oxford Üniversitesi’nden emekli
Türkçe Profesörü Geoffrey Lewis,(1920-2008) Türkiye’de yaşanan faciayı, ‘Trajik Başarı: Türk Dil Reformu’ isimli
eserinde (Paradigma Yayınları, İstanbul 2007) 
bütün teferruatı ve ironik bir dille anlatıyor. Siz, mutlaka
biliyorsunuzdur. Söz konusu eserden bir bölümü, okuyucularımızın bilgisine
sunmakta fayda görüyorum:

Türk Dil Kurumu’nun Teknik Terimler Komisyonu danışmanı
olan Nihad Sâmi Banarlı (1907-1974), 1949 yılındaki Altıncı Kurultay’da vuku
bulan fakat tutanaklara geçmeyen bir olayı anlatır: Üyelerden, yeni teknik
terimlerin oluşturulmasına hâkim olan ilke hakkında bir soru gelir. Soruyu takip
eden mahcup sessizliği nihâyet Dilbilim ve Etimoloji Komisyonu’nun başkanı Saim
Ali Dilemre bozar. Dil doktoru değil ama cana yakın bir tıp doktoru olarak,
sessizliğe daha fazla dayanamamıştır: ‘Arkadaşlar,
kem-küm etmeyelim. Bizim prensibimiz-mirensibimiz yoktu; uyduruyorduk…’ ⁽¹⁾

Şimdi…
Efendim, ‘Dil Devrimi’ kavramı
hakkındaki düşüncelerinizi kısaca lütfedebilir misiniz, başka bir röportajın
ana konusu olarak ele almayı mı düşünürsünüz?

Dr. Bayar: Aslında Dil Devrimi ile ilgili söylenecek çok şey var.
Müsaadenizle bu konuyu başka bir röportajda detaylı bir şekilde ele alalım. Ama
kısaca söylemek gerekirse; belki iyi niyetlerle başlanmış ama sonucu hüsran
olmuş bir devrim diyebiliriz.

Çetinoğlu: Teşekkür ederim
Efendim. Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin maksadı-hedefi neydi?

Dr. Bayar: Türk Dili Tetkik Cemiyetinin amacı, “Türk dilinin kendi öz güzelliğini ortaya
koymak ve onu diğer dünya dilleri arasında hak ettiği gerçek yere ulaştırmak”
olmuştur. Cemiyet bu amacı gerçekleştirebilmek için tüzükte belirtilen kollara
ayrılarak yoğun bir çalışma içine girmiştir. Cemiyet’in aylık dergisi olan
“Türk Dili”, Nisan 1933 tarihinden itibaren yayımlanmaya başlanmıştır.

Kurultayın belirlemiş olduğu programın
uygulanmasına kelime hazinesinden başlanmıştır. Dildeki yabancı kelimelerin
atılabilmesi için, bu kelimelerin hem halk dilinde hâlâ yaşayan hem de eski
kaynaklarda var olan Türkçe karşılıklarının bulunması gerekmiştir. Bunu
yapabilmenin en kısa yolu, aydın kesim ile yönetim birimlerinin birlikte
yürütecekleri tarama ve derleme seferberliği olarak görülmüştür. Böylece Kurum
tarafından 1933 yılı başlarında halk ağzından söz derleme seferberliği
başlatılmıştır. Derleme işinin nasıl yapılacağı da “Söz Derleme Kılavuzu” adlı bir kitapçıkta gösterilmiştir. Her il ve
ilçe merkezinde derleme şubeleri kurulmuş, derleyicilerin topladığı kelimeler
bu kanalla merkeze gönderilmiştir. Dolayısıyla sekiz ay içerisinde 125.000’in
üzerinde fiş toplanmıştır.

Söz derleme seferberliği devam
ederken, Türk Dili Tetkik Cemiyeti bir taraftan da dilimizdeki yabancı kelimelere
karşılıklar bulunması için 12 Mart 1933 tarihinde bir dil anketi
düzenlemiştir.  Çalışma üç buçuk ay devam
etmiştir. Bu zaman zarfında 1382 Arapça ve Farsça kelimeye Türkçe karşılıklar
bulunması istenmiştir. Gazetelerde dil köşeleri açılmış, bu köşelerde de her
gün on, on beş kelime verilerek anket çalışmaları yürütülmüştür. Bu sütunlarda
verilen yabancı kelimelerde Kamûs-ı Türkî esas alınmıştır. Halk da verilen
kelimelere ‘öztürkçe’ karşılıklar
bulmaya gayret etmiştir. Bütün bu çalışmalar, sonradan çıkarılacak olan “Osmanlıcadan Türkçe ‘ye Karşılıklar Kılavuzu”
adlı esere temel olmak üzere yaptırılmıştır. Ne var ki bir mesele ortaya
çıkmıştır. O da gelen karşılıkların, bu işin ehli olmayan kimseler tarafından
hazırlanmış olmasından doğan yetersizliktir. Bazen bir Türkçe kelime birkaç
yabancı kelimeye karşılık gösterilmiş, bazen de yabancı kelimelere uygun
karşılıklar bulunamamış, pek çok kelimenin karşılığı boş kalmıştır. Bu
eksikliğin giderilmesi için yazılı eserlerden de yararlanılmasına karar
verilmiştir. Böylece diğer bir iş olarak eski ve yeni Türkiye içi ve dışı
yazılı kaynaklarının taratılmasına başlanmıştır. Türk Dili Tetkik Cemiyeti halk
ağzından derlenen malzeme ile tarama yoluyla elde edilen malzemeyi ayrı ayrı
yayımlamadan önce bir dergi içinde toplamayı uygun bulmuştur. Bu şekilde bir
uygulama ile ihtiyaç duyulan öztürkçe karşılıklar kolaylıkla bulunup, yabancı
kelimelerin yerine konabilecektir. Böylece 1934 yılında Cemiyet tarafından
“Osmanlıca’dan Türkçe ‘ye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi” çıkarılmıştır. Buna Türkçe’mden
Osmanlıca ’ya indeks de eklenmiştir.

1933-1934 yılları, dil anketi,
derleme ve tarama yoluyla elde edilen malzemenin yazıda kullanılmaya başlandığı
bir devredir. Gerek gazetelerin dil köşelerinde, gerekse başka yazılarda yeni
kelimelerle denemeler yapılmış, pek çok yazı kaleme alınmıştır. Ancak bu deneme
devresinde dil malzemesini yazıya geçirerek değerlendirmede tutulan yolun
yanlışlığı yüzünden, bir süre sonra büyük bir uygulama sakatlığı doğmuş ve
girişilen özleştirme hareketi çıkmaza sürüklenmeye başlamıştır.  Canlı ve tabiî bir varlık olan dilin
gelişmesi, ses, şekil ve cümle yapısı birtakım kurallara bağlıdır ve bir düzen
içindedir. O dili konuşan insanların tarihî ve sosyal şartlarına bağlı olarak
zaman ve mekân içinde farklı gelişme yolları gösterebilir. Pek çok dil gibi
Türkçe de bu gelişme sürecinden geçmiştir. Dolayısıyla her devir ve lehçenin
kendine has bir dil yapısı, özelliği vardır. Bu bakımdan Tarama Dergisi’nin
ortaya koyduğu malzemenin kullanılışında bazı problemler olmuştur. Dergide, tek
bir yabancı kelime için farklı kaynaklardan alınmış birçok karşılıklar
bulunmaktadır. Bir kavramın Anadolu ağızlarındaki karşılığının yanında çeşitli
lehçelerdeki karşılıkları da yer almaktadır. Böyle bir çalışma bu alandaki araştırmacılar
için çok önemli bir kaynak olmakla birlikte, sahayla ilgisi olmayan, pratik
olarak bu eserden yararlanmak isteyenler için kullanışlı olmamıştır. Dergide
yer alan karşılıklar belli bir süzgeçten geçirilmediği için gelişi güzel
kullanılmış, tek bir kavram için birden çok karşılık gösterildiği olmuştur.
Ayrıca yazarların da yeni kelimeleri kullanış yöntemleri farklı farklı
olmuştur. Pek çok yazar yazılarını Osmanlıca kelimeler ile cümle yapısına göre
yazıp, daha sonra içindeki Arapça ve Farsça kelimeleri Türkçeleri ile
değiştirmiştir. Dolayısıyla bu ciddiyetsiz uygulamaların dilin gelişimine bir
katkısı olmamıştır.

Çetinoğlu: Sizce,  ‘Katkısı
olmamıştır’ sözü yeterli midir? ‘zararlı
olmuştur’ demek mi daha doğru olur?

Dr. Bayar: Çok haklısınız. Zararı olmuştur, hatta ileriye dönük,
yeni nesillerimize dönük büyük zararları olmuştur, demek daha doğru. Yapılan iş
dilin mantığına aykırıdır. Gramerine aykırıdır… İnanın sadece bu zararlar bile
ayrı bir röportaj konusudur. Benim de yürek yanığımdır.

Çetinoğlu: Teşekkür ederim
Efendim, Devam buyurur musunuz?

Dr. Bayar: Bunun sonucunda İkinci Türk Dili Kurultayında bu
aşırılığı önleyecek tedbirler alınmıştır.

18-25 Ağustos 1934 tarihleri
arasında Kâzım Paşa (Özalp)⁽²⁾ başkanlığında, İkinci Türk Dil
Kurultayı toplanmış ve Cemiyet’in adı “Türk
Dili Araştırma Kurumu” olarak değiştirilmiştir. Bu kurultayda üzerinde
durulan konulardan biri terimlerdir. Türk dili kurallarına uyularak bütün
terimlerin Türkçe köklerden türetilmesine ve en kısa zamanda okul kitaplarındaki
terimlerin Türkçeleştirilmesine karar verilmiştir.

Üzerinde durulan diğer bir konu
da Tarama Dergisi’nin sebep olduğu karışıklığın giderilmesidir. Bu amaçla
Karşılıklar Kılavuzu’nun hazırlanmasına karar verilmiştir. Bu kılavuzun
hazırlanması için bir çalışma kolu oluşturulmuştur. Burada Falih Rıfkı (Atay),
Ali Muzaffer (Göker)^(3), Yusuf Ziya (Özer)^(4), Fuad
Köprülü, Hasan Âli (Yücel), İsmail Müştak (Mayakon)^(5), İbrahim
Osman (Grantay)^(6), Ali Galip (Pekel)^(7), Necmettin Sadık
(Sadak)^(8), Sâim Ali (Dilemre)^(9), Celal Esat (Arseven)^(10),
Reşat Nuri (Güntekin) ve Hasan Fehmi (Turgal)⁽¹¹⁾’dan oluşan
kurumun uzman kadrosu 1935 baharına kadar çalışmış ve kılavuzun birinci cildi
olan “Osmanlıcadan Türkçe ye Cep Kılavuzunu 25 Mart 1935’te, ikinci cildi olan “Türkçeden
Osmanlıca’ya Cep Kılavuzunu da 19 Temmuz 1935’te yayımlamışlardır.

Yukarıda adı geçen kılavuz
hazırlama komisyonu, yabancı kelimelerin Tarama Dergisi’ndeki Türkçe
karşılıklarını inceleyerek, her yabancı kelimeye tek bir Türkçe karşılık
konulmasına karar vermiştir. Ayrıca kelime türetme devrine girilmiş olduğundan,
Türkçe ek ve köklerden de yeni kelimeler yapılmıştır. Komisyon Tarama
Dergisi’ndeki kelimeleri bir süzgeçten geçirip, bunlardan yaşamaya en elverişli
olanları ayırmıştır. Ayrılan kelimeler gazetelerde yayımlanmış ve halka
sunulmuştur.

Çetinoğlu: Hummalı bir faaliyet
dönemi yaşanmış. Neticesini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Dr. Bayar: Bu kılavuzların, dil devriminin o döneminde düzenleyici
bir rolü olmuştur. Kılavuz hazırlanırken Osmanlıca kelimelere Türkçe karşılık
bulma işinde Ulus Gazetesi ve Ülkü Dergisi⁽¹²⁾ de öncülük etmiş, bu
konuda listeler yayınlamışlardır. Hatta gene aynı gazete ve dergide bulunan
karşılıkların nasıl, nerde doğru olarak kullanılacağına dair dersler
verilmiştir. Ulus gazetesinde Falih Rıfkı (Atay)ın “Kılavuz Dersler”i 160 maddeyi bulmuş, bu dersler 178 sayfalık bir
kitap olarak “Son Düzeltmelere Göre
Kılavuzdaki Yeni Kelimeleri Nasıl Kullanmalıyız” başlığı altında, 1935
yılında yayımlanmıştır.  Ülkü Dergisi de
“Osmanlıcadan Türkçe ‘ye Karşılıklar
Kılavuzu” adlı bir eser yayımlamıştır.

Türkçeden Osmanlıca ‘ya Cep
Kılavuzunda 8752 kelime yer almıştır. Bunun 4696’sı yurdumuzda eskiden beri
kullanılan arı Türkçe kelimelerdir. Bunlara ya da köklerine çeşitli ekler ilave
edilerek 1735 kelime türetilmiştir. Türkiye dışından 415 kelime alınmış,
bunlardan 450 yeni kelime meydana getirilmiştir. Bunların içinden askerlik
terimlerini son olarak Atatürk düzenlemiştir.

Çetinoğlu: Sizin de malumunuzdur.
-Takip edebildiğim kadarı ile- Tahsin Banguoğlu, Ali Fuat Başgil, Muharrem
Ergin, Fâruk Kadri Timurtaş, Necmettin Hacıeminoğlu ve D. Mehmet Doğan gibi dil
uzmanları; Yavuz Bülent Bâkiler, Emekli Yrd. Doç. Dr. Şâkir Alparslan Yasa, C.
Yakup Şimşek ve Ahmet Kemal Yahyaoğlu gibi dil hassasiyeti olan kişiler; Türk
Dil Bilgisi kaidelerine aykırı olarak türetilen kelimelerin, Türkçemizin temel
yapısını bozduğunu ısrarla belirtiyorlar ve bu kelimelerin kullanılmamasını
tavsiye ediyorlar.

Sizin
de Türk Dil Bilgisi kaidelerine aykırı olarak türetilen kelimelerle alâkalı
eseriniz var. (Açıklamalı Yeni kelimeler Sözlüğü / Akçağ Yayınları, Ankara
2006) Henüz bu eserinizi edinememiş dil meraklıları için; Türk Dil Bilgisi
kaidelerine aykırı olarak türetildiğini düşündüğünüz ve kullanılmasını doğru bulmadığınız
kelimelere (açıklama vermeksizin ve sebep belirtmeksizin) örnekler lütfeder
misiniz?

Dr. Bayar: Önce şunu belirtmek isterim ki beni yeni kelimeler
üzerine çalışmaya yönlendiren insan, kıymetli büyüğüm, ilk hanım genel sözlük
yazarı merhum İlhan Ayverdi Hanımefendidir. Bu vesileyle kendisini minnet ve
rahmetle yâd ediyorum. Örnek kelimelere gelince: “Altıgen, ayrıcalık, azınlık,
bağıntı, besin, cinsel, çıkarsama, düşey, eğilim, görev, gündem, imge, işlev,
kalıtım, nicel, nitel, onay, ortam, ödev, özgü, saylav, sınav, söylev, tasarım,
türev, tüzük, uzay, yöntem, zorun, zorunlu” vb. Örnekler çoğaltılabilir. Dikkat
ederseniz örnek olarak verdiğim kelimelerin hepsi günlük hayatta kullandığımız
kelimeler ve dile de yerleşmişler. En büyük tehlike de bence burada. Çünkü göz,
yanlışı göre göre alışır ve onu doğru kabul eder. Keza kulak da öyle. Sürekli
yanlış kelimeler duyan bir insan bir müddet sonra doğru ile yanlış kelimeyi
ayıramaz hâle gelir. Bugün gelinen nokta budur. Peki bu kelimeleri kullanmayalım
mı? Bu kelimeler dilimize bu kadar yerleşmişken bunu söylemek abes olur. Ama
bundan sonrası için yeni kelimeler türetirken hem yapı hem anlam bakımından
doğru olduğuna dikkat edilmeli ve bu şekilde dilimize sunulmalıdır. Dil şuuru
bunu gerektirir.

Çetinoğlu: Teşekkür ederim
Efendim. Sebep ve açıklamaları öğrenmek isteyenler, eserinizden
faydalanabilirler.

Önceki
cevabınızda ifade buyurduğunuz karışıklıklar, yanlışlıklar tashih edilebilir
mi?

Dr. Bayar: Cep Kılavuzu, Tarama Dergisi’nin sebep olduğu
karışıklığı büyük ölçüde gidermiş, yazı dilindeki yabancı kelimelerin sayısı
gittikçe azalmıştır. Cep Kılavuzundaki bazı karşılıklar zaman içinde işlenerek
değiştirilmiştir. 1935 Cep Kılavuzu ek ve kök birleşimleri, eski kelimelerin
canlandırılması, örnekseme* gibi ilmî yollarla yeni kelimelerin türetilmesi
açısından dilimizin arılaşmasında önemli bir yere sahiptir. Eserde teklif
edilen kelimelerin çoğu tutunmuştur ve günümüzde de kullanılmaktadır. “Azınlık,
anı, akım, albay, basın, basımevi, besin, çağdaş, çağrı, etki, emekli, eğitim,
eşit, gezi, ilgi, ilgili, ilçe, kesin, komutan, kuzey, oy, oturum, öğretim,
ödev, örgüt, özet, sonuç, subay, sömürge, tepki, taşıt, tanım, uzman, ürün,
yarbay, yönetim, yoksun’ vb. Kılavuzdaki kelimelerin seçiminde ve türetilmesinde
Atatürk’ün de önemli bir rolü olmuştur. ‘Arta’yı
‘artı’ya, ‘ekse’yi ‘eksi’ye çeviren
odur. Arsıulusal, töz, yantıtöz, somtöz kelimeleri gibi türetme denemeleri de
olmuştur.

Çetinoğlu: Cep Kılavuzu’nda türetilen
kelimelerden kabul görmeyenlere de örnekler vermeniz mümkün mü?

Dr. Bayar: Kabul görmeyen veya tutunamayan kelimelerle ilgili de
bir sözlük çalışmam var. İnşallah en kısa zamanda neşretmeyi düşünüyorum.
Örneklere gelince: Abay
“dikkat”, abaylamak “dikkat
etmek”, acık “facia”, adanç
“vaad”, akman “nezih”, alacı “cellat”, antil “mukaddime”, asığcıl
“menfaatperest”, bakman “müfettiş”, baylav “şart”, betimen “kâtip”, çağan
“mevsim”, çeçen “cerbezeli”, dalay “umman”, danışıt “şûra”, deneç “tecrübe”, dursama
“tatil”, ekelge “mezraa” gibi. Aslında o kadar çok ki. Az önce de belirttiğim
gibi bu kelimelerin de bir sözlüğünü hazırlıyorum.

Çetinoğlu: Soyadı Kanunu
yürürlüğü girdikten sonra neler oldu?

Dr. Bayar: 1934 yılında Soyadı Kanunu’nun çıkması, dildeki
öztürkçecilik hareketini desteklemiş ve gelişmesine yardımcı olmuştur. Başta
Atatürk olmak üzere, dilimiz pek çok öztürkçe soyadıyla zenginleşmiştir. Bu
tarihten sonra Atatürk yaptığı konuşmalarda öztürkçe kelimeler kullanmaya
gayret etmiştir. “Genel, özel, evrensel, üye, arıtmak, alan, ısı, erk” vb.
Bunların bir kısmını da kendisi türetmiştir. 
Bu dönemde yeni kelime türetme çalışmaları hızlanmıştır. Dilimize
kazandırılan kelimeler içinde yaşayan ve eski kaynaklarımızdan alınan kelimeler
olduğu gibi, yapı ve anlam bakımından dilimize uymayanlar da olmuştur. Doğru
türetmelerin yanında yanlışları da ortaya çıkmıştır.

Dil devriminin 1934’ten sonraki
dönemi dil bilimi ve buna bağlı olarak etimoloji çalışmalarının arttığı bir
dönem olmuştur. Üzerinde durulan en önemli konu da Güneş-Dil Teorisi’dir.
Atatürk Güneş- Dil Teorisi’ni, dilin türeyişi, felsefesi, psikolojisi ve
sosyolojisi olarak ortaya koymuştur.  Bu
teori Türk dilinin eskiliği ve başka dillere de kaynaklık ettiği tezinin,
dilbilim temellerine dayandırılabileceği düşüncesinden doğmuştur.

*örnekseme: Bir sözcük örnek
tutularak başka sözcüklerin yaratılması. ‘Sağlam’
sözcüğü örnek tutularak ‘toplam’
sözcüğünün yaratılması, bir örneksemedir. (Türkçe Sözlük, C: 2, s: 978, Dil Derneği
Yayını, Ankara 2003)

(DEVAM EDECEK)

Birinci Bölüm

‘Batılılaşma
hareketi, Osmanlı’da devlet düzenini ve düşünce hayatını çöküntüye uğrattı’

Oğuz Çetinoğlu: Rivayet olunur ki,
cebir kitabı, Türkçe kitabına; ‘Ne çok
probleminiz var!’ demiş. Bu problemlerle yakından alâkadar oluyorsunuz.

Kubbealtı
Akademisi’ne devam etmiş, Sâmiha Ayverdi ve İlhan Ayverdi Hanımefendilerin
rahle-i tedrisinden feyz almış, köklü bir dil şuuru, dil zevki edinmiş bir
Türkçe âşığı olarak makaleler, eserler yazıyor, yanlışlıkları mercek altına
alıyor, çözümler üretiyorsunuz. ‘Dil hassasiyetiniz
var. 

Tespitlerinize
göre, Türkçemizin problemlerine çözümler arayışı, 1800’lü yıllarda başladı. Lütfedeceğiniz
kısa bir özetle mülâkatımıza başlayabilir miyiz?

Dr.Nevnihal Bayar: Sultan Üçüncü Selim Han zamanında başlamış olan
Batılılaşma hareketi, Osmanlı’da devlet düzeni ve düşünce hayatının iyice
bozulup çöküntüye uğramasıyla Tanzimat hareketine ulaşmış, böylece siyasî ve
sosyal hayatımız tamamen değişerek yeni bir düzene girmiştir.

Tanzimat döneminin en önemli
konularından biri, yazı dilinin sadeleştirilmesi ve buna bağlı olarak fen
kitaplarının, devlet, okul ve gazete dilinin Türkçeleştirilmesidir. Çünkü
düşünce hayatının ilerleyip gelişmesi ve millî eğitimin yayılması, ancak sade
bir dil kullanılması ile mümkün olacaktı. Mevcut yazı dili ile yeni fikirleri
halka ulaştırmak çok zordu, hatta imkânsızdı. Bu durum düzeltilmedikçe
Tanzimat’ın fikir yönünün gelişmesi mümkün değildi. Dolayısıyla yazı dilinin
konuşma diline yaklaştırılması çok önemliydi. Gazetelerin halkın anlayabileceği
bir dille yazılması gerekiyordu. Bazı yazarların bu yoldaki çalışmaları,
gayretleri Türkçe’nin sadeleşmesine, bir gazeteci dilinin doğmasına ve yazı
dilinin halkın anlayabileceği bir dil durumuna gelmesine sebep olmuştur.

Çetinoğlu: ‘Bazı yazarlar…’ dediniz. Kimlerdir, isim
verebilir misiniz?

Dr. Bayar: Türkçe’nin ilim ve edebiyat dili olarak yeni bir
hüviyete girmesi gerektiği üzerinde ısrarla duran Tanzimat devri yazarlarını;
Şinasi, Namık Kemal, Ali Suâvi ve Ahmet Midhat olarak ifade etmek
mümkündür. 

Çetinoğlu: Teklifleri neydi
Efendim?

Dr. Bayar: ‘Konuşma diliyle yazma’ fikrini ileri sürmüşlerdir.
Ayrıca Ziya Paşa, Muallim Naci, Necip Âsim (Yazıksız), Şemseddin Sami ve
Süleyman Paşa gibi Tanzimat aydınları da dilde sadeleşmenin önemini ve gereğini
ortaya koyan yazılar yazmışlardır. Böylece ‘dilin
sadeleştirilmesi ve Türkçe’ye önem verilmesi’ düşüncesi, zamanla yayılıp
güçlenerek sürekli bir akım hâlini almıştır.

Çetinoğlu: Karşı çıkanlar
olduğunu hatırlıyorum…

Dr. Bayar: Evet! 1895-1901 yılları arasında Servet-i Fünûn dergisi
etrafında toplanan Edebiyât-ı Cedide neslinin dil anlayışları ise
Tanzimatçılardan farklı olmuştur. Fransız Edebiyatını yakından tanıyan Servet-i
Fünûn devri yazarları, duygu ve düşüncelerini bütün incelik ve derinliği ile
yansıtacak bir dil kullanmak istiyorlardı. Bu dil, düşündürücü ve etkili
olmalıydı. Aynı zamanda sanatlı olması da gerekiyordu. Dolayısıyla
Tanzimatçılardan farklı bir yol benimsemişlerdir.

Çetinoğlu: Cebir kitabının
sözünü ettiği problemlerin tohumu böylece atılmış olmalı. Ne gibi farklar
vardı?

Dr. Bayar: Servet-i Fünûn yazarları, ihtiyaç duydukları dil
malzemesi için sözlüklerden kelimeler seçip kullanmışlar, Arapça ve Farsça
kelime ve terkipleri daha çok dilimize sokmuşlar, yeni yeni Farsça tamlamalar
ve birleşik yapılar meydana getirmişlerdir. Ayrıca Fransızcadan aldıkları
kelime ve deyimleri de olduğu gibi aktararak, Fransız cümle yapısının Türkçe’yi
etkilemesine sebep olmuşlardır.

Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin
ve Hâlid Ziya (Uşaklıgil) gibi Servet-i Fünûncular bu terkipli dili
savunmuşlardır. Cenap Şahabettin’in dili için “anlaşılmaz dil” tabirini kullanılmışlardır. Hüseyin Câhit (Yalçın)
ve Müftüoğlu Ahmet Hikmet ise yazılarında daha sade bir dil benimsemelerine
rağmen, kendilerini bu ağır ve süslü dilin etkisinden kurtaramamışlardır.
Edebiyât-ı Cedide devrinde dil tabiî olmaktan çıkmış, Tanzimat devrinde bir
dereceye kadar sadeleşme yolunu tutmuş olan yazı dilinin gelişmesi de bir
bakıma engellenmiştir. Edebiyât-ı Cedide neslinin arkasından gelen ‘Fecr-i
Ati’ciler de dil görüşü açısından onlardan farklı olmamışlardır.

Tanzimat’tan sonra Servet-i Fünûn
ve Fecr-i Ati’ciler bir kenara bırakılırsa, dildeki esas gelişme İkinci
Meşrutiyet’ten sonra ‘millî dil’ ve ‘millî kültür’ fikrinin doğmasıyla meydana
gelmiştir. İkinci Meşrutiyet’ten Cumhuriyete kadar olan devre ise dilde ve
edebiyatta milliyetçilik düşüncesinin ağır bastığı bir dönemdir. Bugün
kullandığımız Türkiye Türkçesi de niteliği bakımından dilde milliyetçilik
hareketinin ortaya çıkardığı, konuşma dilinden yeni bir yazı dili meydana
getirme hamlesiyle oluşmuştur. Bundan dolayı başlangıcını Yeni Lisan hareketine
dayandırmak doğru olacaktır.

Çetinoğlu: ‘Dilde sâdeleşme’
düşüncesi böylece hız kazanmış olmalı… Ekipte kimler vardı?

Dr. Bayar: Türk Derneği’nin çalışmalarını Selânik’te Genç Kalemler
dergisinde toplananların çabaları takip eder. Bunlar yazılarını Yeni Lisan
başlığı altında yazdıkları için ‘Yeni
Lisancılar’ diye tanınırlar. Ömer Seyfettin bunların başında gelir. Ömer
Seyfettin dergiye yazdığı ‘Yeni Lisan’
başlıklı ilk yazısında, millî bir edebiyatın ancak millî bir dil ile doğacağına
işaret etmiştir.

Çetinoğlu: Ali Cânib (Yöntem)
ve sonradan ekibe katılan Ziya Gökalp ekipteki diğer isimler olmalı…

Dr. Bayar: Evet! Millî Edebiyatın başlangıç devri sayabileceğimiz
Genç Kalemler topluluğunun çalışmalarında, dilde ‘tasfiyecilik’ten çok, yazıda
İstanbul ağzını yerleştirme çabası yer tutar. Yazı dili ile konuşma dilini
birleştirme gayretindedirler. Bunların imlâ konusundaki düşünceleri, genel
olarak imlâ meselesine, zamanın çözüm bulabileceği şeklindedir. İlim dilinde
kullanılacak kelimelerin ya Arapça ve Farsça basit kelimelerden, ya da Türkçe
birleşik şekillerden kurulacağını söylerler.

Genç Kalemler tarafından
başlatılan Yeni Lisan hareketi, artık yavaş yavaş uygun bir ortam hazırlamış
olduğundan genel olarak iyi karşılanmış, diğer gazete ve mecmualar da sade dil
kullanmaya yönelmişlerdir. Ancak, Yakup Kadri ve Fuad Köprülü ilk başlarda
Selânik’ten gelen bu millî edebiyat ve yeni lisan iddialarını küçümsemişlerdir.
Köprülü bir yazısında, dilin gelişme yolunu ancak büyük sanatçıların çizebileceğini,
bu bakımdan Yeni Lisancıların bazen destanlar, bazen de aşk neşîdeleri yazmakla
yeni bir dil ve millî bir edebiyat ortaya koyma zannına kapıldıklarını dile
getirmiştir.

Yeni Lisancılar, sadece yabancı
kurallardan sıyrılmış İstanbul ağzına dayanan sade bir Osmanlı dili oluşturmak
istedikleri hâlde, Yakup Kadri de dâhil olmak üzere karşı koyanların bir kısmı
onların Çağatayca’yı getireceği düşüncesine kapılırlar. Oysa Yeni Lisancılar
dili sadeleştirirken zamanın şartlarına uyarak orta bir yol tutmuşlardır. Bu
tutumda, bundan önceki devrede Türk Derneğinin uğradığı başarısızlığın da payı
vardır. Ancak ne olursa olsun, Türk dilinin sadeleşmesi yolundaki daha ileri
adım bu devrede atılmıştır.

Çetinoğlu: Tepkilerin sebebi ne
olabilir?

Dr. Bayar: Yeni Lisancılara gösterilen tepkiler genelde devrin
getirdiği alışkanlıktan ileri gelmiştir. Nitekim Köprülü bu devredeki
yazılarında dilde tabiî gelişmeyi savunduğu hâlde, ileride kendisi de bu
hareketin destekleyicilerinden ve Millî Edebiyat Cereyanının öncülerinden
olmuştur. Yakup Kadri ise Osmanlı edebî terbiyesinin verdiği alışkanlıkla yeni
lisan akımına karşı göründüğü hâlde, Celal Sâhir’in de belirttiği üzere
yazıları devrine göre oldukça sade Osmanlıcadır. Demek ki düşünceleri ile
aykırı görünenler bile farkında olmadan yavaş yavaş sadeliğe doğru
yönelmişlerdir.

Yeni Lisancılar düşünce
bakımından Ziya Gökalp’in tesirinde idiler. Ziya Gökalp siyasî devrimi sosyal
devrimin takip etmesi gerektiğini düşünüyor ve bu fikrini yaymaya çalışıyordu.
Ömer Seyfettin’in önderlik ettiği, Ali Cânib’in de öncülerinden olduğu Yeni
Lisan akımını destekliyordu. Ziya Gökalp Türk toplumunun ve Türk
milliyetçiliğinin 1908’den sonraki gelişiminde etkili olmuştur ve dil
meselesini Türkçülük hareketinde aşılması gereken basamaklardan biri olarak
kabul etmiştir. Arapça ve Farsça kelimelerin dilden büsbütün çıkarılmasına
taraftar değildir. Türkiye dışındaki eski ve yeni lehçelerden alınacak Türkçe
kelimelerin Arapça ve Farsça kelimelerle değiştirilmesine de karşıdır. Ziya
Gökalp bunu tasfiyecilik saymakta, vaktiyle ileri sürülmüş olan tasfiyeciliğin
dili en canlı kelimelerinden, dinî, ahlâkî, felsefî deyimlerinden mahrum
bırakacağını, bunun da dili anlaşılmaz duruma getireceğini ileri sürmüştür.

Çetinoğlu: Denilebilir ki Yeni
Lisancılar kelime ırkçılığı yapmamışlar, Arapça ve Farsça terkiplere karşı
çıkmışlardır. Peki, Efendim, milliyetçi düşüncenin, sonradan tavsiyeciliğe
dönüştürülen sadeleştirme hareketine tesirleri olmuş mudur?

Dr. Bayar: Olmuştur. Meşrutiyet devrinin önemli dil akımlarından
diğeri de Türkçeciler gurubudur. Bu gurubun başında, duru Türkçesi ile
edebiyatta ve dilde kendi başına bir çığır açmış olan Mehmet Emin Yurdakul
bulunmaktadır. Balkan Savaşı ile Birinci Dünya Savaşı arasındaki dönem Türk
milliyetçiliğini biraz daha ileri götüren bir devir olmuştur. Balkan
Savaşları’nın mağlûbiyetle bitmesi ve bir kısım toprağın elimizden çıkması
gençlerde milliyetçilik duygularını geliştirmiş ve sade dile daha çok
yönelmelerini sağlamıştır.

Çetinoğlu: Türk Ocağı’nın dil
çalışmalarındaki yerine bakabilir miyiz?

Dr. Bayar: 1912 yılında faaliyete geçen Türk Ocağı, Türkçülük
akımının merkezi hâline gelmiştir. Daha önceleri sade Türkçe akımına karşı olan
Fuad Köprülü de bu çalışmalara katılmıştır. Türk Ocağı, Türk Yurdu dergisinden
başka Celal Sâhir’in idaresinde Halka Doğru (1913) ve Türk Sözü (1914)
dergilerini de yayımlamıştır. Bu dergiler, halkı milliyet duygusu etrafında
toplayabilmek için onlara kendi dilleri ile seslenme maksadını taşıyorlardı.

Birinci Dünya Savaşı’nın
başlaması ile düşünce ve yazı hayatında bir durgunluk baş göstermiştir. Fakat
1917 yılında Ziya Gökalp ve arkadaşları tarafından çıkarılan Yeni Mecmua, sade
Türkçe ve millî edebiyat akımının güçlenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Yeni
Mecmua’da Yahya Kemal Beyatlı İstanbul Türkçesi’nin, ‘hecenin beş şairi’ diye bilinen Hâlid Fahri Ozansoy, Orhan Seyfi
Orhon, Yusuf Ziya Ortaç, Enis Behiç Koryürek ve Fâruk Nâfiz Çamlıbel de
şiirleriyle sade Türkçe’nin en güzel örneklerini vermişlerdir. Ayrıca Mehmed
Âkif Ersoy, Ziya Gökalp, İbrahim Alâeddin Gövsa, Şükûfe Nihal, Hâlide Nusret
Zorlutuna, Necmeddin Halil Onan, Ömer Bedreddin Uşaklı, Necip Fazıl Kısakürek,
Refik Hâlit Karay, Hâlide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Reşat Nuri
Güntekin ve Ahmet Hamdi Tanpınar gibi şahsiyetler de sade Türkçe akımını şiir,
hikâye, roman ve diğer yazılarıyla temsil etmişlerdir.

Çetinoğlu: Bunca edip, şâir ve
muharririn desteğine rağmen, sadeleştirme çalışmalarından istenilen neticenin
alınamamış olmasını nasıl açıklıyorsunuz?

Dr. Bayar: Tanzimat’tan Cumhuriyet öncesine kadar uzanan dili
sadeleştirme çalışmalarının istenilen başarıya ulaşamamasının sebebi, sadece körü
körüne bağlanılan gelenekçilik değildir. Asıl sebep, Türk dilinin yüzyıllar boyunca
hor görülüp ihmal edilmesidir. Ayrıca Doğudan ve Batıdan gelen etkileri
süzgeçten geçirip eleyecek bir eğitim sistemi de yoktur. Bu konudaki küçük
ilerlemeler ancak şairlerin ve yazarların temayüllerine bağlı kalmıştır.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında devrimler
başarıyla gerçekleştirilmiş, sıra dille ilgili çalışmalara gelmiştir. Zamanın
Millî Eğitim Bakanı Mustafa Necâti, 20 Mart 1926’da ‘Maarif Teşkilâtına Dâir
Kanun’un bazı maddelerinin konuşulması sırasında, dilimizin ıslahı için gereken
tedbirlerin alınmasına çalışacak bir Dil Heyetinin kurulmasının gerektiğini
söylemiştir. Ayrıca Latin harfleri konusunun devletin bir siyaset meselesi
olduğunu belirtmesi de aslında bu alanda atılmış resmî adımın kapalı bir
ifadesidir.

Atatürk başkanlığında 23 Mayıs 1928
tarihinde yapılan toplantıda, Atatürk’ün ve Millî Eğitim Bakanlığı’nın
görüşüyle, dilimize Latin harflerinin tatbikiyle ilgili çalışmak üzere bir
komisyon kurulmasına karar verilmiştir. Bunun üzerine 26 Haziran 1928’de Mehmet
Emin Erişirgil başkanlığında, Falih Rıflkı Atay, Yakup Kadri Karaosmanoğlu,
İhsan Sungu’dan ibaret bir komisyon kurulmuş ve hemen çalışmalara başlamıştır.
Bu çalışmaların sonucunda, Latin harflerinin kabulüne karar verilmiştir.
Atatürk bu önemli kararı 9 Ağustos 1928 gecesi bir konuşmayla halka
duyurmuştur. Böylece memlekette bir eğitim seferberliği başlamıştır. Hatta
alfabe devrimi daha kanunlaşmadan öğretimin yeni harflerle yapılacağı
duyurulmuş ve bütün eğitimciler de yeni harfleri öğrenmeye başlamışlardır.

Daha sonra Atatürk, halka yeni
yazıyı tanıtmak amacıyla yurt içinde geziler yaparken, İstanbul’daki gazeteler
de bu konuda örnek yazılar yayımlamışlardır. Atatürk’ün 1 Kasım 1928 günü
yaptığı Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılış konuşmasından sonra, yeni Türk
yazısı ile ilgili kanun kabul edilmiştir. Kanun uyarınca 1 Ocak 1929’dan
itibaren Türkiye’de Arap harfleriyle hiçbir şey basılmayacaktır. 1 Eylül 1929
tarihinden başlamak üzere de okullardan Arapça ve Farsça dersleri
kaldırılmıştır.

Bütün bu gelişmeler devam
ederken, millî dil şuurunun iyice yerleşmesi için, milliyeti ve anadili hor
görme duygusunun yok edilmesi gerekmiştir. Bu da ancak dil ile millî şuur
arasındaki bağı kurmak ve sağlamlaştırmakla gerçekleşebilecektir. Dolayısıyla
tarihimizi çok iyi bilmek ve bu konuda köklü araştırmalar yapmak önemli bir
hâle gelmiştir. Bu amaçla Haziran 1930’da Türk Ocakları’nın altıncı şûrasında,
Atatürk’ün isteği ve Âfet İnan’ın teklifi ile ‘Türk Tarih Heyeti’ kurulmuş,
ancak kısa bir süre sonra Türk Ocakları kapandığı için, bu heyet 12 Nisan
1931’de ‘Türk Tarihi Tedkik Cemiyeti’
adını almıştır. 1932 yılında da hemen Birinci Türk Tarih Kongresi yapılmıştır.
Cemiyet bundan sonra millî tarih ve millî dil anlayışını birleştirerek çeşitli
araştırma ve çalışmalarına başlamıştır.

Atatürk tarih çalışmalarının
yanında Türk diliyle ilgili çalışmalarda da ilmî metotların kullanılmasını
istemiştir. Bu amaçla 12 Temmuz 1932 tarihinde, başkanlığına Sâmih Rıfat’ı,
genel sekreterliğine Rûşen Eşref Ünaydın’ı getirdiği ‘Türk Dili Tetkik
Cemiyeti’ni kurmuştur. Atatürk bu cemiyetin çalışmalarının iki taraflı bir
hedefe ulaşmasını istemiştir.

Çetinoğlu: O hedefler nelerdi?

Dr. Bayar: Birincisi; Türk dilinin sadeleştirilmesi, konuşma dili
ile yazı dili arasında birliğin ve uyumun kurulması. Konuşma, yazı ve ilim
dilimizin, belli kurallar dâhilinde, tarihi metinlerden ve yaşayan halk
lehçelerinden taramalar, derlemeler yapılarak bir kelime ve terim hazinesinin
oluşturulması.

İkincisi; Tarihî araştırmalarda
belge değeri olan eski veya ölü dillerin belli kurallarla incelenmesi ve
karşılaştırmaların yapılması suretiyle, Türk ve Türkiye tarihine kaynaklık eden
bütün eski diller üzerinde düzenli bir araştırma yapılması.

Bu amaçlar doğrultusunda 26
Eylül-6 Ekim 1932 tarihleri arasında Birinci Türk Dil Kurultayı toplanmış,
kurultayın son gününde Cemiyet’in bundan sonraki çalışmalarını belirleyen bir
çalışma programı hazırlanmıştır.

Çetinoğlu: Programda neler
vardı?

Dr. Bayar: Programın ana hatları kısaca şu şekildedir:

1-Türkçe gerek Sümer, Eti gibi en
eski Türk dilleriyle, gerek Hint-Avrupa, Sami dilleriyle mukayese edilmelidir.

2-Türkçe’nin gelişimi tespit
edilmeli ve mukayeseli grameri hazırlanmalıdır.

3-Türk lehçelerindeki kelimeler
derlenerek lehçeler lügati, daha sonra esas Türk lügati, terim lügati ve Türkçe
sarfı, nahvi yapılmalıdır.

4-Türkçe’nin tarihî grameri
yazılmalıdır.

5-Doğu’da ve Batı’da dilimizle
ilgili çıkan eserler toplanmalı, gerekli olanlar Türkçe’ye tercüme edilmelidir.

6-Cemiyet gerek kendi
çalışmalarını, gerek dışarıdan Türk dili ile ilgili çalışmaları bir mecmua ile
yayınlamalıdır.

7-Gazetelerde dil çalışmalarına
özel yer verilmelidir.

Atatürk’ün kurultayda üzerinde
durulmasını istediği bir konu da halk dili ile aydın dilinin birleştirilmesi
yönünde yapılacak çalışmalardır. Kurultayca seçilmiş olan Yönetim Kurulu bu
konuda yapılacak çalışmaları da bir program şeklinde düzenlemiştir.

DEVAM EDECEK