(İkinci Bölüm)

Oğuz Çetinoğlu: Batılı araştırmacılar, Lâzlar hakkında da araştırmalar yapıyorlar mı?

Doç. Dr. Mehmet Bilgin: 1950 sonrası Anadolu’ya yayılan antropoloji, etnoloji, sosyoloji modern ilimler konularında uzman ‘Barış Gönüllüleri’, Lâzlar üzerinde çalışmaya başladıklarında, Lâzların Hıristiyan geçmişlerini hiç hatırlamadıklarını ve Lâz diye tanımlanan toplumun hâfızasında bu geçmişe âit hiç bir iz kalmadığını görerek, bunu hayretle karşıladıklarını yazmaktadırlar. Bu sebeple ‘Lâz Milleti Yaratma Projesi’nin en önemli çalışmalarından birinin Lâzlara Hıristiyan geçmişlerini hatırlatmak olduğunu söyleyebiliriz. Bu işin bayraktarlığını yapanlardan bir kısmının vaftiz olduğunu biliyoruz. Aşırı dindar bir Hıristiyan olan Feurstein*’in kişiliği bu konuda da belirleyici olmuştur. Başka bir merkez de, bölgenin Hıristiyan geçmişi ile ilgili bir proje yürüten Bryer*. O’nun Lâzlarla ilgilenmesi de daha çok bu bağlamdadır. Hıristiyan geçmiş kadar, kesin ve net olan bir diğer unsur ise Türk düşmanlığıdır. Fakat hitap edilen toplum, böyle bir görüşe yatkın değildir. Böyle düşünülmesine sebep olacak bir çatışma târihte yaşanmadığı için, bu maksatla eğitilmiş kadroların dışındaki kişiler bu görüşe karşı çıkmaktadır. Bu sebeplele başlangıçta çeşitli yayınlarda göze çarpan Türk düşmanlığının, bu aşamada işlenmesinden vazgeçilmiştir.

Son yıllarda gündeme gelen, dış kaynaklı Pontosculuk faaliyetleri ile daha çok Birinci Dünya Harbi ve Kurtuluş Savaşı sırasında Orta ve Doğu Karadeniz bölgesindeki Rum çetecilerin faaliyetleri hatırlatılarak mücâdele edilmeye çalışılmaktadır.

Konu ile ilgili Türkçe eserlere bakıldığında, 1800’lü yılların ilk yıllarından sonra başlayan ve 1923 yılında sona eren Pontosculuk hareketleri, 1900-1923 yılları arasındaki faaliyetlerine bakılarak anlamaya çalışılmalıdır. Mesele dün olduğu gibi bugün de çok boyutludur. Pontosculuk faaliyetleri, ilk başladığı günden Cumhuriyetin kurulduğu târihe kadar Orta ve Doğu Karadeniz bölgesinde yaşayan ve Rum olarak adlandırılan, fakat etnik köken itibariyle ağırlıklı Türk kavimlerine mensup olmakla birlikte Ortodoks Hıristiyan olan bu insanlar Kilise kullanılarak bölgeyi Osmanlıdan koparmak gayesini gütmektedir. Bu maksatla konuya ilk el atan devlet yine Rusya olmuştur.

Karadeniz’e indikten sonra Boğazları ele geçirip sıcak denizlere açılmak Rusların millî politikasıydı. 1917’de Çarlık Rusya’nın yerini Sovyetler aldıktan sonra bile bu siyâsetin değişmediğini Stalin bir defa daha hatırlatmıştır.

Karadeniz’de donanma hazırlayan Ruslar, Karadeniz sâhillerinde yayılma plânlarının bir parçası olarak Trabzon’u da ele geçirmek istemekteydiler. Bu gaye ile hazırlıklar yapmış, Kasım ve Haziran 1806’da yapılan iki keşif harekâtından sonra 1810 yılında Trabzon ve bölgesini işgal etmek için hazırladıkları filoya, Rus askerlerinin yanı sıra bölgedeki Rumlardan alıp eğittiği bir grubu da dâhil etmişlerdi. Bunlar bölgede Ruslara yol gösterecek, yerli Rumlarla irtibat kurmalarını sağlayarak, Osmanlıya karşı ayaklanmalarını temin ……………………

Wolfgang Feurstein (1941-   ): Barış Gönüllüsü. Lâz alfabesini hazırlayan Alman etnograf ve kafkasolog. Lazlar başta olmak üzere Hemşinliler, Megreller ve Svanlar üzerine araştırmalar yapmıştır.

  Anthony Applemore Mornington Bryer: (1937 – 2016) Britanyalı târihçi ve Bizantolog. Doktorasını Balliol College’de Trabzon İmparatorluğu (1204-1461) üzerine yazmıştır. Atina Üniversitesi, Dumbarton Oaks Enstitüsü ve Oxford’daki Merton College’da burslu olarak bulunmuştur.

edecekti. Ayrıca gemilere, kışkırtmalar sonucu Ruslara katılacak olan yerli Rumlara dağıtılmak üzere silâh ve cephâne de yüklenmişti. Hıristiyan ve Ortodoks olma öğesini kullanarak Kuzey Doğu Anadolu’daki Rumları tahrik eden Ruslar, 1916 yılında bölgeyi işgal edene kadar bu tür çalışmalarını devam ettirmiş ve bölgeyi işgal ettiği zaman yerli Ortodokslara  ‘Ortodoks Çarın yönetimi altında yaşamanın ötesinde’ bir şey vaat edip sunmamıştı.

Bu sırada İngiltere, zaman zaman Rusya ile müttefik olsa da, Rusların sıcak denizlere inme politikalarını yakından tâkip etmiş, özellikle Hindistan’ı elinde tutabilmek için Rusların hedef aldığı coğrafya ve etnik varlıklarla yakından ilgilenmiştir. İngiltere’nin ve içinde bulunduğu Batı dünyâsının bölgede tâkip ettiği siyâset, kendi siyâsî ve iktisâdî çıkarları için bölgedeki kısaca Rum diye adlandırdığımız Ortodoks grupları, yeni ortaya çıkan Yunanistan devleti ile oluşturmaya çalışılan ‘Yunan milletinin’ bir parçası hâline getirmekti. Bu maksatla yazdırılan târih kitaplarında; ‘Karadeniz bölgesinde yaşayan Rumlar; ilk çağlarda Karadeniz sâhillerinde ticârî koloniler kurmuş olan eski Yunanlılarının torunları’ olarak anılmaya başlandı. Oysa bugün Yunanistan’da yaşayan Yunanlıların büyük çoğunluğu ve Doğu Karadeniz bölgesinden giden Ortodokslar ilk çağ Yunan medeniyetini oluşturanların torunu değildi. Doğu Karadeniz bölgesinde Rum kültürünün yayılması Ortodoks Hıristiyanlığın yayılması ile eş zamanlıdır.

19. yüzyıl başında Batı dünyâsı, bu bölgedeki Rumlarla bire bir temasa geçmiş ve konsolosluklar açmaya, bölge limanlarına gemi seferleri düzenleyip buradan İran’a uzanan ticâreti organize etmeye çalışmışlardı. Bu gelişmenin sonucu olarak bölgede zengin Rum tüccarlar ve bankerler ortaya çıkmıştı.

Çetinoğlu: Trabzon Rumları ile Yunan Rumları aynı dili mi konuşuyorlardı?

Doç. Dr. Bilgin: Trabzon Rumcası, Rumeyka veya Pontos Rumcası denilen dil, bunların ortak lisanı değildi. Aralarında Lâzca konuşan veya Türkçe’den başka dil bilmeyen gruplar da vardı. Hatta Türkçeden başka dil bilmeyenlerin 19.yy sonları 20.yy ilk yıllarında bölgenin her yerinde açılan ve Yunanca öğretip Yunanca eğitim veren okullarla ikinci dillerini öğrenenler Türkçeyi Yunanistan da bile terk etmeye yanaşmamışlardı. Yunanistan’da “Bafralılar Sorunu”  dediği Bafralı (Kumanos) Kuman/Kıpçak Türlerinin birkaç nesil Türkçeyi terk etmek bir yanan Yunanca öğrenmeyi dahi reddetmişlerdi. Kaldı ki Pontos Rumcası denilen dil ile bugün Yunanistan’da konuşulan Yunanca birbirleriyle anlaşmaya imkân vermeyecek kadar farklıdır. Çünkü Pontos Rumcası, arkaik Yunanca, Türkçe, Farsça, Arapça, Lâzca ve artık konuşulmayan mahallî dillere âit kelimelerden oluşan bir dildi. Bu şekliyle bile kendi içinde Tonya Rumcası ve Çaykara Rumcası olarak ayrılan ve mahallî farklılıklar gösteren dil, sâdece Yunanistan’da konuşulan Yunanca’dan değil, İstanbul’da konuşulan Rumca’dan da oldukça farklıdır.

Osmanlı yönetimi tarafından Ortodoks kilisesinin etrafında Rum milleti olarak organize edilen bu topluluğa Ruslar, Ortodoks-Hıristiyan olarak yaklaşırken, Batılı emperyalist güçler, ‘Yunanlılık kimliği’ aşılamak istemişti. Batılı araştırmacılar bölge halkına Yunan kimliğini aşılamak işini bugün bile ‘Karadeniz Rum-Hıristiyan topluluklarının rönesansı’ olarak göstermektedir. Oysa bu, günümüzde örneğine sıkça rastlanan emperyalizmin, hedeflerine ulaşabilmek için etnik milliyetçilik kışkırtmasından başka bir şey değildir.

Çetinoğlu: Yer yer kullandığınız ‘Postmodern Pontosculuk’ kavramını açıklamanız mümkün mü?

Doç. Dr. Bilgin: Postmodern Pontosculuğu, klâsik Pontosculuktan ayıran en önemli unsur, artık Türklerin elinden alınmak istenen Doğu Karadeniz bölgesinde Ortodoks-Hıristiyan cemaati kalmamasıdır. Postmodern Pontosculuk, Doğu Karadeniz bölgesinden bir mübâdele anlaşması ile Yunanistan’a göçen Doğu Karadenizli göçmenler arasında, Yunanistan toprağına adım attıkları andan itibaren başlatılmıştır. İngiliz Kraliyet ailesinin sağladığı fonlarla araştırma enstitüleri kurulmuş ve Anadolu’dan gelen göçmenlerle görüşmeler yapılıp, onların geldikleri yerlerde yaşadıkları savaş hâtıraları derlenmiş, getirebildikleri folklorik, etnoğrafik ve dinî materyallerin yanı sıra belge, fotoğraf gibi belgeler derlenip tasnif edilmiştir. Anadolu’daki günlük hayatlarına ve kültürlerinin dil, folklor ve etnografyasına dâir bu bilgilerin derlenip saklanması için o gün Yunanistan’ın şartlarının çok ileride olan bir çalışma başlatılmıştır.    

Çetinoğlu: Postmodern Pontosculuğun hedefi nedir?

Doç. Dr. Bilgin: Postmodern Pontosculuk diye adlandırdığımız dönemdeki faaliyetlerin iki hedefi vardı. Birincisi, Yunanistan nüfusunun 2/3’lük büyük bir kısmını teşkil eden göçmenlerin, kendilerine daha önce anlatılan Târihî Yunan milletinin bir parçası oldukları hikâyesine rağmen, Yunanistan’da karşılaştıkları gerçeğin ortaya çıkardığı kültür ve kimlik problemlerinin üzerini örtmek ve devamlı körüklenen Türk düşmanlığına dayalı bir milliyetçilik baskısı ile bu insanları bir arada ve kontrol altında tutmak.

Böylece farklı coğrafyalardan, farklı etnik kökenlerden gelerek, 19. yüzyılda oluşturulan modern Yunan milletine dâhil edilen ve Ortodoksluk inancı dışında ortak bir yanları bulunmayan bu insanların, geçmişlerini serbestçe sorgulayıp yaşananların gerçek sorumlularını teşhis etmeleri de önlenmiş oluyordu. Devamlı suçlanan bir düşman ve o düşmandan kaynaklanan tehdit algılaması, geçmişteki gerçeklerin üstünü örttüğü gibi aynı zamanda yaşanan ekonomik, sosyal, siyâsî ve kültürle alâkalı problemlerin de örtbas edilmesine yaramaktadır.

Postmodern Pontosculuk faaliyetlerinin ikinci hedefi ise Türkiye Cumhuriyeti idi. Türkiye’ye yönelik faaliyetlerin bir bölümünü geçmişte olanların hesabının görülmesi şeklinde özetlenebilir. Bu kısaca, Türkiye’ye bir soykırım iddiası yöneltmek, bu iddiayı önce çeşitli batı parlamentolarına kabul ettirmek ve nihâyet Türkiye’yi tazminat ödemeye mahkûm ettirilmeye yönelik faaliyetlerle desteklemek olarak açıklanabilir. Bu çerçevede Yunanistan’da 19 Mayıs katliam günü olarak anılmaktadır. Bu da konunun Yunanistan’da bir devlet politikası olarak ele alındığını göstermektedir. Ayrıca Avrupa, Parlamentosunun çeşitli komisyonlarında bu konu değişik boyutları ile tartışılmaya başlanmıştır.

Bir başka sebep de Karadeniz Bölgesinden Yunanistan’a göçenlerin bu gün bile çözemedikleri kültür ve kimlik problemlerinin üstünü örtebilmektir. Bilindiği gibi, son yıllarda Rusya’dan göçenlerle birlikte, Karadeniz göçmenlerinin sayısı Yunanistan nüfusu içinde önemli bir miktara ulaşmıştır. Çözülemeyen problemlerden dolayı, Yunanistan’daki millet devlete yönelebilecek tepkileri, bu tür organizasyonlarla Türkiye üzerine çevirerek, onları aşırı milliyetçi bir baskı altında tutmak Yunanistan’ın tâkip ettiği politikaların ana çizgisini oluşturmaktadır. Postmodern Pontosculuk faaliyetlerinin üçüncü hedefinin de, bölgede yeni bir etnik grup oluşturmaya yönelik olduğunu söylemek için kâhin olmak gerekmez. Yunan tarafının ‘o’ iddiası ve bu iddiayı özellikle Türk tarafında olan kişilerle dile getirmeye çalışması olayın sistematik, orta ve uzun vadeli hedefleri.

Çetinoğlu: Anadolu Pontos Devleti’in Yunanlılık ve Yunan kültürü ile bağlantısı var mıdır?

Doç. Dr. Bilgin: Anadolu Pontos Devleti’nin, gerek devlet kurucu sülâle, gerekse devletin esâsını teşkil eden halk olarak Yunanlılıkla ve Yunan kültürü ile bir alâkası yoktur. Halkı tamamen bölgenin yerlisi, yönetici sülâlesi de İran’ın bölgedeki yöneticilerinin soyundan gelmektedir. Bilge Umar*, Anadolu Pontos Devleti halkının 5. yüzyılda başlayan Rumlaştırma (Fener Rum Patrikhanesine bağlı Hıristiyan-Ortodokslaştırma) döneminden yüzyıllarca öncesinde Pontos Kappadokyasına özgü yerli kültürü yaşattığını belirtmektedir. Anadolu’yu Roma’ya karşı savunmuştur. Roma ordularını durduran zaferleri Roma şehrinde bile saygı ile karşılanmıştır

Yirminci yüzyılın başlarında Merzifon Amerikan Koleji’ndeki târih öğretmenleri, o günkü paylaşım düzeni doğrultusunda kurulması ve bölgedeki Hıristiyan – Ortodoks halkı esas alması düşünülen

Rum-Pontos Devleti’nin târihî temeline, Anadolu Pontos Devletini oturtmaya çalıştılar. Böylece birbirinden ayrı iki unsur bir takım siyâsî hedefler doğrultusunda birbiri ile karıştırdılar.

Birinci Dünya Savaşı öncesi paylaşım plânları içinde Doğu ve Orta Karadeniz’de bir Pontos-Rum devleti kurulması hedef olarak kabul edilmişti. Ama Trabzon Başpiskoposu Hırisantos  Birinci Dünya Savaşı sonrası barış görüşmelerinin yapıldığı Paris’e, Pontos dâvâsını savunmak maksadıyla gittiği zaman, İngiltere bir politika değişikliği yapmış ve Yunanistan Başbakanı Venizolos’a durumu Hırisantos’a açıklama görevi vermişti. Açıklanan yeni politikaya göre Pontos bölgesi Ermenistan’a bağlanmıştı. İtiraz etmeye yeltenen Hırisantos azar yemiş ve verilen talimatla Erivan’daki Ermenistan yöneticileri ile bu doğrultuda anlaşmalar yapmak üzere Güney Kafkasya’ya gönderilmişti. Hırisantos’un hatıratında bunlar vardır. Trabzon ve Batum’da itirazlarla karşılanan Hırisantos, o güne kadar yok saydığı Trabzonlu Türklere müşterek bir devlet kurma teklifi iletmiş, Batum’daki Trabzonlular ise bu karara itiraz için ‘Pontos Cumhuriyeti’ni ilan etmişlerdi. Ama emir büyük yerdendi ve Hırisantos Ermenilerle imzalaması istenen anlaşmaları imzalayarak belgelerini Paris’e göndermişti. İngilizlerin amacı Ermenilere Anadolu’nun doğu yarısını verip kurulacak Büyük Ermenistan’ın mandaterliğine Amerika Birleşik Devletlerini getirip, Rusya’nın Akdeniz’e inmesinin önünde ABD’nin garantisinde büyük bir tampon koymaktı. Bu hazır lokmayı Wilson* ‘ABD Osmanlıya savaş ilân etmedi. Bu teklifinizi kabul edersek Osmanlıya ayıp olur’ sözüyle alay eder gibi reddetti. ABD’nin asıl amacı Avrupa’yı işgal etmekti. Nitekim 2. Dünya Savaşı sonunda bu isteğini de gerçekleştirdi.

Çetinoğlu: Verdiğiniz bilgiler için çok teşekkür ederim.

Doç. Dr. Mehmet Bilgin: Ben de size ve zaman ayıran okuyuculara teşekkür ederim.

……………………….. 

*Prof. Dr. Ahmet Bilge Umar (1936 – 2023): Türk hukukçu, profesör, târihçi, yazar ve araştırmacı. 

*Thomas Woodrow Wilson (1856 –  1924): Amerikalı akademisyen, târihçi ve siyasetçidir. Amerika Birleşik Devletleri’nin 28. başkanıdır.

(BİTTİ)

(Birinci Bölüm)

Oğuz Çetinoğlu: Öteden beri zaman zaman gündeme getirilen ‘Pontosculuk Meselesi’ nedir?

Doç. Dr. Mehmet Bilgin: Bir hatırlatma yaparak başlamam lâzım. Osmanlının paylaşılarak ortadan kaldırılması 19. yüzyıl ile başladı. Batıdaki gelişmeler, kısaca modernleşmenin oluşturduğu, o günkü büyük güçler, 19. yüzyılın başında şekillenen duruma göre Napolyon* sonrası Avrupa’yı yeniden şekillendirmek üzere kongreler dönemini başlattılar. Kendi aralarında, güçlere dayalı bir denge politikası kurmak üzere 1815 yılında Viyana da, İmparatorların, Çarın ve Kralların katıldığı bir kongre toplandı. Avusturya başbakanı von Metternich*’in damgasını vurduğu bu kongrede İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya’nın belirlediği ve ‘Güçler Dengesi’ diye anılan politika benimsendi. Fransa’nın da dâhil edildiği, bu kongrede belirlenen prensiplerin uygulanması, 19. yüzyıl boyunca bütün Avrupa için geçerli olmuştur. Viyana kongresine kadar Osmanlı topraklarında bir çok isyan çıkmıştı. Ama hiç biri bağımsızlıkla sonuçlanmamıştı. Mora yarımadasındaki isyanlar da bunlardan biri iken, bu oluşumdan sonra Mora yarımadası batılı güçlerin Osmanlı’dan koparttığı ve üzerinde devlet kurulmasını sağladığı ilk toprak parçası oldu. Mora yarımadasında İngiltere, Fransa ve Rusya garantörlüğünde Yunanistan Krallığı kuruldu ve bu devletin varlığı Osmanlıya da kabul ettirildi. Bundan sonrakilerin günümüze kadar hepsi aynı senaryonun farklı versiyonlarıdır. Pontosculuk Anadolu’nun bir bölümünde dini Ortodoks, dili Yunanca olan bir devletçik kurma projesidir. Yenilendi ve devam ediyor. İlk ayağı cemaatı 100 yıl önce mübadeleye tâbi olduğu için kapanan kiliseleri açmak oldu. Daha sonra da manastır ve metropolit kiliselerinin açılması ile proje, %95 oranında gerçekleştirildi. Bunlar bir telefonla oldu desem haddimi aşmış olmam.

Birinci Dünya Savaşı, aslında büyük bir paylaşım savaşıydı. Savaşın sebebi, tarafların pastadan güçleri oranında pay alamadıkları iddiasıydı. Savaşın galipleri, kendi paylarına göz diken rakipleri ve onların işbirlikçilerini yenmiş, artık pastayı istedikleri gibi bölmek için galipler kendi aralarında, birbirlerine ayak oyunu yapmaya başlamışlardı. Fakat iki gelişme, hesaplarının tutmasını engelledi. Birisi Bolşevik ihtilali, diğeri ise Anadolu ihtilali idi. Bunların işbirliği yapması emperyal güçlerin son hamlelerini tehir etmelerine sebep oldu. Amerika kendi stratejisine uygun olarak geri planda dururken, Avrupa’daki ortağı İngiltere’nin oyunu tek başına devam ettirecek mecali kalmamıştı. Son gücüyle ileri mevzilerini inşa etmeye çalışıyordu. Devam etseler ellerinin altındaki sömürgelerin tamamını kaybedecekler, karşılarında kemikleşmiş bir mazlum milletler bloku oluşacaktı. Durdular. Son güçlerini sömürgeleri muhafaza etmek, oluşan dalgayı kendi menfaatlerine uygun şekilde kanalize etmek için harcadılar. Fakat mücâdele hiç bitmedi. Vasıf değiştirerek devam etti. Geçen asrın başındaki oyun kurucular, yarım kalmış paylaşım için İkinci Dünya Savaşı’nda bir defa daha kapıştılar. Milyonlarca insan öldü ama sonuç çok açıktı. Galip blok değişmedi.

Çetinoğlu: İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki durumu özetlemeniz mümkün mü?

………………………….

Pontos Devleti (M.Ö. 280-M.S. 020): Anadolu’nun Karadeniz sâhillerinde kurulmuş bir İran Krallığı. Başşehir Trabzon idi. Hânedan zamanla Yunan kültürünün tesiriyle İranlı özelliğini kaybetmiştir. (Kaynak: Yeni Türk Ansiklopedisi. C. 8, s: 3095,3096. Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1985)

Napolyon Bnapart (1769-1821): 1804-1814 yılları arasında Fransa imparatoru.                                                                                                                                                                                                     Prens Klemens von Metternich (1773-1859): Avusturyalı diplomat                                                                                                                                                                                                                                                                

Doç. Dr. Bilgin: İkinci Dünya Savaşı, sonuçları itibâriyle Birinci Dünya Savaşı’nda yarım kalmış meselenin, Batı Avrupa’nın Amerika tarafından işgali ile bitmişti. Bunun devam edebilmesi, Avrupa’nın sürekli bir tehdit altında olmasına bağlıydı. Nitekim de öyle oldu. Avrupa’nın doğusu da Sovyet işgaline uğradı. Artık dünya iki kutuplu idi. İki savaşı da galip bitiren devletler, asrın ikinci yarısında son hamleyi yarıda bırakan gelişmelerin tasfiyesi için çalıştılar.

Bu süreçte iki önemli gelişme dikkati çeker. Birincisi mazlum milletlerin öncüsü olması gereken Sovyetlerin, mazlum milletlerin işgalcisi durumuna gelmesi, İkincisi ise, Birinci Dünya Savaşı’ndan kalmış bir pürüz ve halka dayanarak emperyalizme karşı verilen ilk Kurtuluş Savaşı’nın ideolojisi olan Kemalizm; Mustafa Kemal’in erken ölümünden sonra, İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki düzende, halkın klasik değerlerine karşı mücâdelenin ideolojisi durumuna getirildi. Bu süreçte Kemalizmin Türk milletine kazandırdıkları da yavaş yavaş geri alındı. 21. Asrın ilk çeyreği tasfiye aşamasıdır.

Çetinoğlu: Sizi ‘Karadenizde Postmodern* Pontosculuk’ isimli kitabı yazmaya yönlendiren sebepler nelerdi?

Doç. Dr. Bilgin: Merak. Pontos meselesini yazmayı düşünmememin iki sebebi vardı. Birincisi ATESE* arşivinden her nedense araştırma izni alamamış olmam. Arşivlerden yararlanma yönetmeliği benim gibileri Arşive sokmamak için çıkartılmıştı. Sırf bunu aşmak için doktora çalışmama başladım ve Enstitüden Arşive izin talep yazısı yazdırdım. İzin verildi arşivden yararlanabilirsin cevabı geldi. Salona girdiğim anda Nüfus kağıdı olana izin verilmeye başlandığını öğrendim ve sinirlerim boşaldı. Yüksek sesle bir şeyler söylediğimi hatırlıyorum. İkinci ve daha önemli olanı ise Stefanos Yerasimos* ve Rahmi Doğanay* gibi iki değerli ilim adamının olayın çeşitli yönlerini ortaya koyan çalışmalarıydı. Konu hakkında araştırma yapanlar yıllar önce yayınlanmış bu iki çalışmadan faydalanarak geçmişte yaşananları doğru olarak ortaya koyabilirlerdi. Bu çalışmaları kaynak gösteren birçok araştırmacı, ortaya konan bakış açısını geliştirecekleri yerde, kaynak olarak kullandıkları çalışmaların daha çok detay bilgileri ile ilgilenmişti. Bu da, iki araştırmada da ortaya konan bakış açısının ve detaylandırmaların doğru olarak kavranamadığını gösteriyordu. Kitaplarda, Birinci Dünya Savaşı dönemi için Pontosculuk konusu bütüncül bir yaklaşımla ele alınmış ve tablo tam olarak gösterilmeye çalışılmıştır. Olayın günümüze yansımasının anlaşılabilmesi için ipuçları verilmiştir.

Günümüzde olayın tekrar gündeme gelmesi, dün olduğu gibi Ukrayna, Kırım, Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan ve Anadolu’nun doğu yarısını içine alan coğrafyadaki siyâsî gelişmelerle, bölgedeki doğalgaz ve petrol boru hatlarıyla ve Karadeniz sahillerindeki petrol ve maden rezervleri ile ilgilidir. Gerekçe üretip ve detaylandırma olarak nitelediğimiz Pontosculuk, Lâzcılık, Hemşincilik faaliyetleri, bu oyunun bir parçasıdır. Bu faaliyetleri yürüten kadroların yurtdışı bağlantıları, para kaynakları faaliyetlerin içinde ve dışında yer alan birçok kişi tarafından bilinmektedir. Tam olarak kavranamayan, bu oyunu devreye sokan ve kaynağını sağlayan güçler ve bu güçlerin gerçek niyetleridir.

Günümüzde olayın tekrar gündeme gelmesi, dün olduğu gibi Ukrayna, Kırım, Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan ve Anadolu’nun doğu yarısını içine alan coğrafyadaki siyâsî gelişmelerle,

———————–                                                                                                                                               *postmodern: Modern sonrası; modern anlayışının canlılığını kaybetmemesi için ortaya çıkan eğilimler. Modern: içerisinde bulunulan çağa uygun olan, yeni, asrî.

 *ATESE: Askerî Târih ve Stratejik Etüt Dâiresi Başkanlığı

   *Stefanos Yerasimos (1942 – 2005): Rum asıllı Türk ve Fransız târihçi. İstanbul’da doğdu, Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nin yüksek mimarlık bölümünden mezun oldu. Paris’te öldü. Eserlerinden bâzıları:  Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye, Türk-Sovyet İlişkileri 1917-1923, Türk Metinlerinde Kostantiniye ve Ayasofya Efsaneleri, Milliyetler ve Sınırlar, Süleymaniye.                                                     *Prof. Dr. Rahmi Doğanay: Yayınlanmış kitaplarından bâzıları: Millî Mücâdele’de Karadeniz. Kafkas Politikaları. Atatürk İlkeleri. Enerji Savaşları Saltanattan Cumhuriyete.

bölgedeki doğalgaz ve petrol boru hatlarıyla ve Karadeniz sâhillerindeki petrol ve maden rezervleri ile ilgilidir. Gerekçe üretip ve detaylandırma olarak nitelediğimiz Pontosculuk, Lâzcılık, Hemşincilik faaliyetleri, bu oyunun bir parçasıdır. Bu faaliyetleri yürüten kadroların yurtdışı bağlantıları, para kaynakları faaliyetlerin içinde ve dışında yer alan birçok kişi tarafından biliniyor. Tam olarak kavranamayan, bu oyunu devreye sokan ve kaynağını sağlayan güçler ve bu güçlerin gerçek niyetleridir.

Bu faaliyetlerle, ‘Bitmeyen Oyunun’ oynanabilmesi için sahnenin hazırlanması söz konusudur. Zemin oluşturulma çalışmaları diyebiliriz. Bahsedilen coğrafyadaki çalışmalar, Pontos meselesi, Lâzcılık ve Hemşincilik çalışmaları bu coğrafyaya verilmek istenen yeni şekille bağlantılıdır. Hazırlık döneminden sonra, hepsinin birden süper güçlerin düğmeye basması ile sahaya fırlaması bu düşüncenin temel sebebidir. Gelişmelerden en az zararla çıkmak, hiç şüphesiz sahnedeki oyuncuları tanımakla değil, onları para ve diğer imkânlarla destekleyenleri, perde arkasındaki oyun kurucularını iyi tanımak ve niyetini tam anlamakla mümkündür.

Bugünkü olayları, geçmişin devamı olarak yorumlayan ve günümüzdeki gelişmeleri açıklayan bazı yazılarım geniş okuyucu kitlesi olmayan dergilerde yayınlanmasına rağmen büyük ilgi görmüştü. Bu yazıları tamamlayıp bir kitap oluşturma fikri ise bir ihtiyaca cevap vermek maksadıyla gündeme geldi. Sözünü etiğiniz kitap ta bu ihtiyacın bir sonucudur. Kitap sâdece geçmişte cereyan eden olaylardan hareket ederek günümüzdeki gelişmeleri doğru olarak kavrayabilmeniz için gerekli ipuçlarını içermektedir.

Çetinoğlu: Sizce Pontos meselesi nedir?

Doç. Dr. Bilgin: Pontos meselesi, Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yaşamış Ortodoks – Hıristiyanları esas alan siyâsî ve askerî bir projedir. Değiştirme dönüştürme esaslıdır. Osmanlı’nın, Ortadoğu ve Balkanlarda gerçekleştirdiği, ‘karşılıklı birbirlerinin hak ve inançlarına saygı göstererek,’ bir arada yaşama kültürü günümüzde bile birçok mahallî problemin çözümünde örnek gösterilirken, geçmişte yaşananları doğru değerlendirmek bizim görevimiz olmalıdır. Bunu yapabilmek ise konuyu târihî süreklilik içinde ve yakın coğrafyada cereyan eden olaylarla birlikte ele almakla mümkündür. Osmanlı’da bir zenginlik olarak algılanması gereken kültür farklarının, emperyalist güçler tarafından, askerî, siyâsî ve ticârî maksatlar doğrultusunda kullanıldığını görürüz. Kültürel zenginlikler ise, bir propaganda ve benimsetme süreci işletilerek, hazırlanmış projenin uygulanabilmesi için gerekçe hâline getirilmektedir.

Çetinoğlu: Pontos Projesi’nin sâhibi belli mi?

Doç. Dr. Bilgin: Pontos projesinin sâhibi, Doğu Karadeniz Bölgesinde 100 yıl öncesine kadar yaşamış Ortodoks – Hıristiyanlar olmadığı gibi bu insanların, köklerini Antik Yunan Medeniyetine bağlayan Yunan milleti ile yakından uzaktan bir alâkası da yoktur.  Bu insanlara Yunanlılık şuurunun aşılanmaya başlanması, 150 yıl önce yâni ‘dün’ diyebileceğimiz kadar yakın bir zamanda olmuştur. Büyük topraklar verilen Yunanistan’a nüfus lâzımdı. Anadolu’daki Ortodokslar, dillerine ve kültürlerine bakmaksızın sırf Ortodoks oldukları için Yunanistan’a takviye nüfus olarak gönderilmesini İngilizler teklif etti. Görüşmeler sonucu bir mübâdele anlaşması ile olay gerçekleşti. Cumhuriyet henüz kurulmamış, Türk Milliyetçileri kazanmış ama henüz Türk Milleti ve Millî Devlet daha teşekkül etmemişti. Kısacası bir var olma savaşından çıkmıştık. Anadolu’dan giden göçmen Ortodokslar (Karamanlılar); 1923’den bu yana Yunanistan’da yaşadılar. Yunanistan Devleti’ni kontrol eden aşırı milliyetçi akımların, tüm asimilasyon faaliyetlerine rağmen, bu göçmen kitlesinin tam olarak asimle edebildiği söylenemez. Orada da bazı önemli sorgulamalar var. Ama baskı da çok büyük. Ancak yurt dışında yaşarlarsa seslerini duyurma şansı olabilir.

Yunanistan’ı ziyâret edip, mübâdele sonucu Karadeniz Bölgesinden göçmüş insanlarla temas edenler, onların kendilerini Yunanlılardan farklı olarak hissettiklerini, bu farkı bütün baskılara rağmen hâlâ devam ettirdiklerini, birçoğunun evlerinde gizli de olsa Türkçe konuşmaya devam ettiğini fark edebilirler. Yunanistan kökenli olanların, Pontos kökenlileri bu farklılıklarından dolayı ‘öteki’ saydıklarını ve bu insanların dördüncü ve beşinci nesilde bile uyum problemi yaşadıklarını, kendi müziklerini, horonlarını, kendi aralarında yaptıkları etkinlikleri tercih edip, bundan daha fazla mesut olduklarını görürler.

Târihî olaylara baktığımız zaman Pontos projesini hazırlayanların, 1923 yılına kadar bölgede yaşamış olan Ortodoks – Hıristiyanlara dayanarak bölgede etkin olma maksadı güden emperyalist devletler olduğunu görürüz. Yunanistan’ın bu projedeki rolü, emperyalist güce sâhip olması ile değil, emperyalist güce sâhip devletler tarafından korunup, kullanılması çizgisinde incelenebilir. Çünkü bölgedeki Ortodoks – Hıristiyanlar, Anadolu hattâ Yunanistan’ın birçok bölgesindeki Ortodoks Hıristiyanlar gibiydi. Yâni eski Yunanla bir alakası yoktu. Ben Türkçeden başka lisan bilmeyenlerden bahsediyorum. Bunun Arnavut’u, Slav’ı Makedonu var. Yâni tezatlar yumağı. Yunanlılık iddialarının Ortodoksluktan başka temeli yok. O zaman da Yunanistan’ın Sırbistan’ın, Bulgaristan’ın millî kiliseleri devreye giriyor. Bu konuda Yunan Millî Kilisesi’nin yeterli olamayacağı görüldüğü için 1860’dan sonra Fener Rum Patrikhanesi, Bizans/Roma/Rum karakteri tekrar devreye sokuldu.

Mondros sonrası İstanbul’u işgal eden güçlerin ilk işi seçilmiş patriği Karamanlı olduğu için istifa ettirip yerine her dediklerini yapmaya amade bir papazı Bursa’dan getirip vekaleten Patrik yaptılar. Bu vekil patrik beyannameleri ve yaptıkları ile İstanbul ve bölgedeki Ortodoksların felaketini inşa etti. Karamanlılar* O’nu kabul etmedi. Ankara’yı destekleyerek emperyalist güçlere tokatlarını vurdular. Ama İngiltere’nin siyasi manevraları, onların da Yunanistan’a göçünü sağladı. Oradaki varlıklarını muhafaza edebilmeleri gerek.

Tezatlar yumağı dedik ya, Hristiyan Roma, antik Yunan’ı küfür kabul edip yok eden güç. Bu gün antik Yunan’ın varisi olduğunu yayan Yunanistan, antik Yunan’ı yok eden Ortodoksluğun yani Bizans’ın varisi iddiasında. Tezatlar yumağını, dış tehditle ayakta tutmaya çalışıyorlar. Türkçeden başka bir dil bilmeyen ve konuşmayanların Yunan alfabesi ile Türkçe basılmış binlerce din ve edebiyat eserleri vardı. Gazeteler, dergiler, salnameler yayınlanmışlar. Yunan milletini, siyâsî askerî ve kültür sahasında inşa edenlerin en büyük problemi de, Yunan devletine verilen topraklarda yaşayan Ortodoks Hıristiyanları Yunanlılaştırmak. Bunu da, Antik Yunanca öğreterek yapacaklarını düşündüler. Ama tutmadı. Yakın bir geçmişten itibaren, belli bir yörede yaygın olarak konuşulan bir Yunanca versiyonunu milli dil olarak kabul ettirip öğretmek ve konuşturma politikası izliyorlar.

Çetinoğlu: Pontosculuk meselesinde Rusya’nın rolü nedir?

Doç. Dr. Bilgin: Pontos Projesi’nin ortaya çıkışı ve gösterdiği gelişmeleri târihî olarak takip ettiğimiz zaman projeyi ilk şekliyle oluşturanın, sıcak denizlere inme politikasını takip eden Çarlık Rusya’sı olduğunu görürüz. Çarlık Rusya’sı, emperyal bir güç olarak ortaya çıktıktan sonra ısrarla takip ettiği yayılma politikalarını, zaman ve şartların müsaade ettiği yönlerde devam ettirmiştir. Çar Deli Petro (1689 – 1725) zamanında, Rusya kuzeyde denize ulaşmayı başarmış güneyde ise Karadeniz’e inmek için önemli adımlar atmıştı. Bundan sonraki hedef boğazlar ve Akdeniz.

…………………

Karamanlılar: Bu isimlendirme ilk defa 1553-1555 yıllarında kullanılmıştır. Türkçe’den başka dil bilmeyen, örf ve âdetler itibâriyle Anadolu’nen yerli halkı olan Türklere çok yakın olan Ortodoks Türklerdir. Sebebi bilinmeyen bir yanlışlık olarak Lozan Anlaşması’nın eki olan ‘Ahali Mübâdelesi’ ile Yunanistan’a gönderilmiştir. Yunan alfabesiyle yazıyor olmalarından başka Rum Ortodokslarla müşterek yönleri yoktur. (Kaynak: Nilüfer Erdem: Anadolulu Ortodoks Türkler. Ötüken Neşriyat, 2021)