Görünüşte vatandaşlar olarak hepimiz enflasyonun düşmesini istiyoruz.Ancak bireysel olarak enflasyonist ortamdan en az zararla çıkmak veya enflasyonu fırsata çevirip daha çok kâr etmek isteyenler enflasyonu köpürtücü davranışlar sergilemekte.

Ekonomist Ege Cansen “Türk’ün Enflasyonla İmtihanı” başlıklı köşe yazısında bu hali “Mersin’e gitmek isteyen insanların tersine gitmesine” benzetiyor.

Ege Cansen’in yazısını okurken Prof. Dr. Üstün Dökmen’in bir konferansında yaptığı deneyi hatırladım. Çünkü bu deney de yapmak istediğinin tam tersi sonuca hizmet eden davranışlara dairdi.

****

Çember Deneyi

Prof. Dr. Üstün Dökmen bilgilerini ve gözlemlerini geniş halk kitleleriyle de paylaşan bir bilim adamı. TV programları, yazdıkları ve konferanslarıyla çok sevilen ve etkili olan bir psikologdur.

Yirmi sene kadar önce bir konferansında, benim de içinde bulunduğum, izleyicilerden 11’er kişilik üç grup oluşturup sahneye çıkardı. Her bir gruba yaklaşık 1 metre çapında plastikten yapılmış birer çember verdi. Çemberin etrafında ayakta sıralandık. Çemberi 11 kişinin sağ el işaret parmaklarının üstüne koyduk.

Hocanın bizden istediği, 11 kişinin işaret parmaklarının plastik çember ile temasını asla kesmeden hep birlikte çemberi yere indirmek idi. “Bakalım bunu kaç dakikada yapabileceksiniz?” diye sorduğunda bu kadar “basit” bir iş için bu soruyu saçma bulduk.

Oysaki işin hiç de öyle sandığımız gibi olmadığı ortaya çıktı. Bir kısmımız parmağımızı aşağıya doğru indirirken diğerleri senkronize bir şekilde indirmediği için parmağımızın çemberle teması kesiliyordu. Bunu düzeltme telaşına düşünce de çemberi daha yukarı kaldırmamız söz konusu oluyordu. Yani çember inmediği gibi daha da yukarı çıkıyordu.

Çember kollarımızı kaldırabildiğimiz en yukarıya geldiğinde, ben grubumuza “arkadaşlar böyle olmuyor, şimdi birlikte hareket etmek için ben işaret verdiğim an 5 cm kadar aşağıya indirelim. Kademe kademe her seferinde bunu yapalım” dedim. Böylece belli bir süre sonra çemberi aşağı indirebildik.

Diğer iki grupta da aynı gelişmelerin yaşanmış olması, bu yaptıklarımızın doğal bir insan davranışı olduğunu gösteriyordu.

Enflasyonu indirme konusunda da aynı davranışa sahibiz. “Türklerin enflasyonla imtihanında başarısız olması” mücadeleyi toplum olarak hep birlikte ve senkronize bir şekilde yapamıyor oluşumuzdan kaynaklanıyor.

****************************

İş Hacmi Düştükçe Satış Fiyatlarına Zam

Ege Cansen ekonomide içinde bulunduğumuz sarmalı şöyle tarif ediyor:

“Enflasyonu indirmenin temel yolu, para miktarını kısıp, devir hızını düşürmektir. Para miktarının kısılması piyasada alışveriş miktarını azaltır.

Talep azalınca üretici veya satıcı firmaların, esnafın ve serbest çalışanların birim üretim maliyeti ‘girdi fiyatlarının üstünde bir oranla’ artar. Çünkü birim maliyet, sabit giderlerden (kira, maaşlar, sigorta, elektrik, su, yakıt vs.) birim satış miktarı başına düşen payı büyütür. Kaldı ki, bu arada bu sabit girdileri oluşturan kalemlerin fiyatları da enflasyon oranında yükselmiştir.

Umulur ki, işi yönetenler öncelikle iş hacmini ‘miktar olarak’ artırmak için fiyat zamlarını düşük tutacaktır. Tam aksine iş insanlarının ilk aklına gelen davranış ayakta kalmak veya kâra geçmek için “birim satış fiyatını” artırmak olur. Sürümden kaybettiği hasılatı fiyat zammıyla çıkarmaya çalışır. Bu davranış iş hacmini daha da düşürür. Mal ve hizmet üretimi fizik olarak düşmeye ve gelirler azalmaya başlar.”

En önemli turizm merkezlerimizden olan Bodrum’da yaşanan da budur. Bodrum’da fahiş fiyatlarla mal ve hizmet satışı yapan esnafın başlangıçta fiyatları artırdıkça kazançları da arttı. Ama sonunda iş hacmi o kadar düşmeye başladı ki gelirleri de azalmaya başladı.

****************************

Kök Sebep: Birbirimize ve Devlete Güvenmemek

Ekonomist Ege Cansen soruna çok isabetli bir teşhis koymuş: “Bir toplumu teşkil eden bireylerin, ‘kazan-kazan’ köşesinde buluşmak yerine, ‘kaybet-kaybet’ köşesine sürüklenmesinin kök sebebi, bireylerin birbirine, devlete, adalete, üniversitelere, siyasi partilere, basına, din adamlarına velhasıl kurumlara güvenmemesidir.”

Ben de gelişmiş ülkeler ile bizim gibi gelişmemiş ülkeler arasındaki temel farkın bu olduğunu defalarca yazdım. Gelişmiş ülkelerde vatandaşlar devletine, devlet vatandaşına güveniyor. Ayrıca bireyler de hem birbirlerine (özel ve tüzel kişilere) ve hem de kurumlara güveniyor.

Bizim gibi gelişmemiş ülkeler de ise sistem “güvensizlik” esasına göre şekillenmiştir.

TÜİK’in rakamlarına, yargının adaletine, medyanın haberlerine, devleti yönetenlerin vaatlerine, din kisvelilerin ahlakına, eğitimin adam ettiğine, muhalefetin dürüst olduğuna inananların oranı bu kadar düşükken kim kime güvenebilir ki?

“Tasarruf seferberliği’ ilan eden başkanın ABD’ye 5 uçakla gittiğini, Futbol Federasyonu’nun Avrupa Kupası maçları için 613 kişiyi Almanya’ya götürdüğünü gören bir ülkede, halk tasarruf edileceğine güvenir mi?”

****

Prof. Dr. Üstün Dökmen’inyaptırdığı çember deneyi sonunda birlikte hareket etmemenin sonucunu gördük. Hoca aynı zamanda, toplulukların uyumlu ve birlikte hareket etme (senkronizasyon) becerisinin güçlü liderlikle mümkün olabileceğini de göstermiş oldu.

Küresel salgın döneminde dünyanın her yerinde kısmi bir yükselişe geçen enflasyon dizginlendi. Ülkelerin çok azı hariç normal rakamlara döndüler. Ancak en yüksek enflasyon oranlarından birini yaşayan Türkiye bunu başaramadı.

Devletimizi yönetenlerin enflasyonu indirmek gibi milli bir sorunu hep birlikte çözmek konusunda güçlü bir liderlik yapamadığı ortada. Güçlü liderliğin ilk basamağı kitlelerin güvenini sağlamaktır.

Tasarruf konusunda örnek olamayan, “devlet kurumlarına yalan söyleterek halkın alım gücünü düşürdüğüne” inanılan yöneticilerle “Türk’ün Enflasyonla İmtihanı”nı başarması mümkün gözükmüyor.

            Tarihte bir Türk adası olarak kabul edilmesi gereken Kıbrıs Adası geçici olarak İngiliz yönetimine verilmesinden sonra onların Rumlara verdikleri destek ile Ada yıllardır süren sorunlu hale getirilmiştir. Adada tek bir Türk kalmayacak şekilde planlanan soykırımı yıllarca sürmüştür. Bazı siyasiler geç kabul etmiş olsa da, Kıbrıs bizim milli davamızdır. Milli davalar son derece ciddi ve tavizsiz ele alınmalıdır. KKTC’nin kurucu Cumhurbaşkanı Rahmetli Rauf Denktaş’ın bir önemli emaneti olan KKTC mutlaka yaşamalı ve yaşatılmalıdır. Rumların adada yaptıkları soykırımı yıllarca sürmüş; güya barış ve istikrarı sağlayacak olan milletlerarası kuruluşlar hep bu alçaklıkları seyretmişlerdir. Günümüzde Serebrenitza’da ve Gazze’de olduğu gibi… Türksüz Kıbrıs hayali peşine düşenler insan haklarını çiğnemişler; buna rağmen cezasız kalmışlardır. Fanatik ve ırkçı bir anlayışla Türkler sindirilmeye çalışılmıştır.

Kıbrıs Türkiye için stratejik önem taşımaktadır. Maalesef bazı Batılı ülkeler Rum kesiminden üstler almak peşine düşerken bizdeki bazı işbirlikçiler adanın stratejik önemini bile reddetmişlerdir. Aslında Türkiye’nin üç nefes alanı vardır: Akdeniz’de uçak gemisi gibi duran Kıbrıs, Boğazlarımız ve Güney sınırlarımızla Ege’deki haklarımız. KKTC Türkiye’nin AB tam üyeliği karşısında maalesef pazarlık konusu bile yapılmıştır. KKTC’yi AB yolunda engel gibi görme hastalığı içinde olanlar, aslında Türkiye’nin önündeki gerçek engellerdir.

            Türkiye diplomatik yolları kullanarak müdahaleler yapma gayreti içine girmesine rağmen, sonuç alamamıştır. Cenevre Antlaşmasına göre üç garantör ülkeden (Türkiye, Yunanistan, İngiltere) biri olan Türkiye milletlerarası hukuktan kaynaklanan haklarını kullanarak elli sene önce 20 Temmuz 1974’te Ada’ya askeri müdahalede bulunmuştur. Bu müdahale aslında Türklerin hayata dönmesi gibi değerlendirilebileceği gibi, Rumların da iç siyasi çalkantılardan kurtarılması anlamını taşımaktadır.

            KKTC bağımsız bir devlettir. Günümüzde Türk Dünyasının da bir parçası haline getirilmektedir. Değerini son yıllarda daha iyi fark ettiğimiz Gazi Mustafa Kemal Atatürk de Kıbrıs’ın stratejik önemini işaret etmiş ve uyarıcı işaretlerde bulunmuştur. Kıbrıs’taki haklarınızı koruyamazsanız Anadolu’yu korumada da zorlanabilirsiniz. Artık insan haklarına saygı gösterilmelidir. Rumlar kabul etse de etmese de Kıbrıs’ta sosyal ve siyasi birer gerçek olan iki devletli çözüm esastır. Oyalama ve taviz politikasına yol açacak federal tuzağa artık düşülemez. KKTC’de ambargolar kaldırılmalıdır. Yunanistan, Rum kesimi ve sözde bazı Batılı dostlar eğer insan haklarına gerçekten saygılı iseler; iki devletli çözümü artık benimserler. Yıllardır bizleri oyalayanlar artık Birleşik Kıbrıs hayalinden vazgeçmek zorundadırlar. Hiçbir zaman yoğurt ile baklava aynı tabakta yenmez. Unutulmaması gereken gerçek Kıbrıs’tan ve Lozan Antlaşmasından tavizler verilerek Anadolu’da ve Akdeniz’de var olunamayacağıdır. Kıbrıs’ta tarih boyu verdiğimiz şehitlerimizi saygı ve rahmetle anarız. Vatan evlatları nur içinde yatsınlar.

            Türk Dünyasının da liderlerinden Rahmetli Rauf Denktaş’ın dediği gibi “hürriyetin sesini şehitlerinden öğrenen bir toplum esir edilemez”.

            Ben kendimi bildim bileli, Fener Rum Patrikhanesi tarih boyu Türklüğün bağrına saplanmış bir hançer gibidir. Dıştan desteklenen bir fesat ve ihanet merkezi olup TC vatandaşlığının değerini de bilemeyenlerin yuvasıdır. Kendisini ekümenik ilan eden ve ettiren, fazla şımartılan Patrikhanenin başındakiler hadlerini çoktan aşmış yaratıklardır. Son yıllarda kendi başlarına tayinler yapmakla kendilerini neredeyse Marmara’da bir devlet başkanı edasıyla ülke içinde ve dışında dolaşmaktadırlar.

Patrik denen kara cübbeli zatın son marifeti 15-16 Haziran 2024 tarihlerinde İsviçre’de yapılan 79 devlet ve 6 kuruluşun katıldığı Ukrayna Barış Zirvesi’ne devlet statüsü altında katılma ve ortak bildiriyi imzalama maskaralığıdır. Bu Patriğin gidici olduğunu ve Washington’da hazırlanan yeni Rum Patriğinin Türkiye’ye gönderileceğini biliyoruz. Yani mevcuda ilave yeni ABD Konsolosu gelmektedir. Geçmişe bakarsak gelecek bu kişinin eskilerden farklı olmayacağı ve Ortadoğu’da ABD çıkarlarına göre hareket edeceği açıktır. Siyasilerden istediğimiz bu zata da eskisine olduğu gibi ekümenik sıfatlı davetiye gönderme yanlışından uzak durulmalıdır. Ne giden, ne de gelen ekümenik değildir. Lütfen kendimize gelelim. Sayısız danışmana neden görev verilir; anlamakta zorlanıyoruz.    

Güzelliği duyurmak, özendirmek, egemen bir anlayış haline getirmek lazım. Kötülüklerle işimiz yok. İyiler iyilere, kötüler kötülere layıktır.

Nereden bileyim ben, benim hanım, çekirdeksiz karpuz sevmezmiş. BİM isimli marketin bir şubesinden bir müşterinin tavsiyesi ve kasiyerin de onaylamasıyla çekirdeksiz karpuz aldım. Hanımdan, eve geldiğimde teşekkür beklerken “Ben çekirdeksiz karpuzu hiç sevmem.” ifadesiyle karşılaştım. “İsteksiz yenen aş ya karın ağrıtır ya baş.” denir. Canım sıkılmıştı; öyle ya bu sıcakta karpuzu zahmetle al gel, hayal kırıklığına uğrayacağım ifadeyle karşılaş. İade etmeye karar verdim. Biraz da kırgınlık ve öfkeyle koydum torbaya karpuzu, fişiyle birlikte.

Aradan iki gün geçti. Marketin başka bir şubesine karpuzu iade etmeye gittim. “Karpuz ve sebze türü malların iadesi olmuyor, günü geçmiş, aldığınız şubeye vermelisiniz.” denir mi, beni yokuşa sürerler mi gibi tereddütler vardı içimde. Bunların hiçbiri olmadı. Beklentimin ötesinde mükemmel bir uygulama ile karşılaştım.

Karpuzun fiyatı da düşmüştü. Karpuzu tereddütsüz iade almaları bir güzellikti, alırken benim aldığım günkü yüksek fiyattan iade almaları daha da bir güzellikti. Az uygulanan bir işlem türü olmalı ki iade sırasında sistemde birkaç sıkıntı oldu. Birinci eleman işlemi gerçekleştiremedi, ikinci bir eleman geldi, o da başaramadı, üçüncü ve daha tecrübeli olduğu anlaşılan bir eleman kolayca hesaplara ulaştı ve bana parayı iade ettiler. Hâlbuki ben karpuzu kredi kartı ödemesiyle almıştım, bunu hatırlattığım halde, bana bizzat nakit verdiler. Hem mahcup hem memnun oldum. İade ettiğim karpuzun yerine yeni bir karpuz almalıydım, mağaza çalışanlarının böyle bir hatırlatması ve talepleri olmadığı halde vicdanımın bir sevk-i tabisi ve müşteri memnuniyetimin bir borcu olarak yeni bir karpuz aldım ve bunun bedelini de indirilmiş yeni fiyattan ödedim.

Yaşadığım dört aşamalı güzellik, tam bir müşteri memnuniyeti örneğiydi. Eskiden daha yaygındı. Bazı mağazalarda gözüme çarpan “Satılan mal geri alınmaz.” yazısı, bana son derece saygınlığa ve hakkaniyete uzak gelir. Kötü mal sahibinindir. Kimse, kötü veya kullanamayacağı malı almaya mahkûm değildir.

Yaz günlerimi geçirdiğim aynı ilçede, değiştirmek üzere eve sekiz adet spot lamba almıştım. Taktığımda lambanın led olmadığını, tasarruflu olmayan eski tiplerden olduğunu fark ettim. Kutulardan yalnız birini açmış, lambayı denemiş, diğerlerini hiç kullanmamıştım. Led ampulle değiştirmek üzere gittiğimde kullanıldığı gerekçesiyle lambaları benden geri almadılar, kullanmadığımı ısrarla söylediğim halde, satıcıyı inandıramadım ve lambaları iade edemedim, bir de yalancı konumuna düştüm. Akmaz kokmaz bir malzeme, halbuki kontrol edip alabilirlerdi. Satılan mal geri alınmazmış. Bu da bir esnaf ahlakı.

Bu yazımda amacım, zincir marketlerin güzellemesini veya övgüsünü yapmak değil. “Üç Harfliler” olarak lanse edilen marketlerin, istisnalar hariç olmak üzere, özellikle yiyecek sektörüne bir disiplin, rekabet getirdiği inancındayım. En azından “Satılan Mal Geri Alınmaz” demiyorlar. Geçtiğimiz yıllarda günah keçisi ilan edilen bu marketlerle rekabet etmesi ve fiyatları düşürmesi amacıyla, Tarım Kredi Kooperatiflerine bağlı açılan marketlerin, kendilerinden beklenen rekabeti ve mallarda ucuzluğu sağlayamadığı da gözlerden uzak değil.

İster şahsa bağlı bir esnaf ister şirkete bağlı zincir market olsun aynı işi yapan her bir işletme aynı prensiplerle hareket etmeli, vatandaş, kandırıldım duygusu taşımamalıdır. Alıcı ila satıcı, esnaf ile vatandaş arasında güven olmalıdır. Güvensizlik, sosyal barışı da zedeler. Belli kurallara, kuvvetli bir sisteme bağlanmayan, yaptırıma dayanmayan ahlak ölçüleri, suistimale her zaman açıktır.

Müşteri memnuniyeti, esnafın ayakta kalmasında önemli bir etken. Müşteri memnuniyeti, prensiplerle, kurallarla, sistemle kalıcı hale getirilmelidir. Tüketici, her zaman bir şekilde ikna edilebilir, kandırılabilir. Kimi müşteri kararlıdır, ısrarlıdır, acımasızdır, zordur; kimi müşteri de uysaldır, adam sendecidir, lanet olsun anlayışındadır. Bu tür duygusallığa hiç gerek yok. Evren, bir sistem bütünüdür, sosyal olaylarda, insan ilişkilerinde de bu sistemi kuracak, insanoğlunun kendisidir. Sosyal sistemler, toplumdaki ahlak seviyesinin fotoğrafıdır.

Her kalem erbabının asli görevi, güzelliği yaymak, kötülükten sakındırmak olmalıdır. Ben de bu sorumluluğu yerine getirmiş oldum. Kişi ya da kurumları kötülemek veya onların reklamını yapmak amacında değilim.

Marifet iltifata tabidir. İltifata mazhar olmak da marifet sahibinin hakkıdır. Bütün mesele, bundan ibaret, vesselam…

“Türkiye’de iki tür siyasi parti vardır. Biri “Kurdurulan Parti” diğeri de “Kurulan Parti”… İlki için sayısız örnek vardır ama ikincisi için nerede ise yoktur diye söylenilebilir. Hatta internet aleminde olduğu gibi parti isimleri bloke edilsin ve başkaları kullanamasın diye partiler de kurdurulmuştur.” 

Türkiye’de siyasi partilerin hukuki altyapısı; Anayasa, Siyasi Partiler Kanunu, Seçim Kanunu ve Yargıtay ile Sayıştay denetimlerinden oluşur. 

Siyasi parti kurmak her ne kadar kolay gibi gözükse de aslında büyük zorluklar içerir. 

Günümüzde yani 2020 yılı itibariyle ülkemizde 84’ün (an itibarıyla Yargıtay sitesinde bu sayı 150’ye yükselmiş gözüküyor) üzerinde siyasi parti bulunmaktadır. 

Dediğimiz gibi bir siyasi parti önceden izin alınmaksızın Türk vatandaşlarınca kurulabilir. Ama zorluklar çıkarılmadığı takdirde! Yani bir bakmışsınız kolay gibi gözüken (parti kurmak suretiyle) siyaset yolu dikenli ve yokuşlu bir hale ge(tiri)lebilir… 

Ülkemizde faaliyet gösteren siyasi partilerin tüzük ve programlarına birde üstüne ek olarak söylemlerine bakınca, birbirlerinden pek bir farklarının olmadığını görürüz… 

Halk arasındaki yaygın kanaate göre dış devletlerden (ABD, İngiltere vesaire gibi) veya üst akıldan izin almaksızın bir siyasi parti kurulamaz, iktidara gelinemez ya da mecliste yer alınamaz… 

Burada kast edilen şey dışarıda ve içeride komplike bir düzenin varlığıdır. Bu düzenin varlığına rağmen siyaset yapılamaz eğer yapılacaksa da bu düzenin kontrolünde bir siyasi yapı oluşturmak gerekir denilmek istenmektedir. Ya da başka bir anlamda, iktidar ve muhalefet elbiseleri önceden kesilip biçilmiş ve partilerin üstüne giydirilmiştir diyebiliriz… 

Hani bir zamanlar halk arasında “Türkiye’de ABD’ye gitmeden başbakan olunamaz” söylemi vardı ya, bu aslında bir düzenin halk arasında ki söyleniş ve kabulleniş ifadesidir. O zaman buradan ABD’ye gitmeyenin iktidar olmak istemediği veya iktidar yapılmayacağı sonucunu da çıkartmak mümkündür! 

Gerçekten belgelendirilemese bile bir küresel düzen ve onunla her daim dirsek temasında olan bir iç düzen (üst akıl, derin devlet, müesses nizam vesaire gibi) vardır. Eğer işler iyi gitse ve bu düzen ortaklığı Türk Milleti ve insanlık alemi için güzel işler yapsa elbette eleştiriye ve arayışlara gerek kalmazdı diye düşünmek gerekir. 

Ancak anlattığımız bu düzen(ler)in kontrolündeki siyasi partilerle Türkiye’deki sorunların her geçen gün ağırlaştığını ve çözümsüz hale geldiğini görüyoruz. 

İktidar ve muhalefet bloklarının ucuz ve yüzeysel siyaseti bize bunu açıkça göstermektedir. 

Bu sebeple Türkiye’nin bu iktidar ve muhalefet partilerinden bir an önce kurtulup; yerli, milli ve bağımsız (buna sivil diye de eklemede bulunmak lazım) ve de düzenin kontrolünde olmayan (kurulan kurdurulan değil) siyasi partilere kavuşma ihtiyacı bulunmaktadır. 

Aynı zamanda şikayetçi olduğumuz düzenin içinde kendine milletvekili, belediye başkanı, bakan, başbakan ve Cumhurbaşkanı olarak da yer bulmak isteyen siyasetçilere de ihtiyaç yoktur. Bunların yapacağı işler kendilerinden önce o makamlarda oturanların yaptıkları işlerden farklı olamayacaktır. Yaşanan gelişmelere bakarak Türkiye’nin bunlara tahammül gösterecek zamanı kalmadığını rahatlıkla söyleyebiliriz!  

Yine tekraren belirtmek gerekir ki; Türkiye’nin kalıplaşmış düşüncelerle (sağcı, solcu, milliyetçi, muhafazakâr, dinci, mezhepçi vesair gibi) düzenin kontrolünde hareket eden siyasetçi ve siyasi partilere de ihtiyacı yoktur. 

Ülkemiz her şeyin önünde, cumhuriyetin kuruluş ilkelerine bağlı olmak kaydıyla milliyetsever, yurtsever ve reformist anlayışa sahip siyasetçiler ile onların oluşturacağı (kurulan kurdurulan değil) siyasi partiler tarafından yönetilmelidir. 

Memleketimizde yapılan siyaset ve gelişmeler mercek altına alındığında temel sorunların en önemlilerinden birinin bu “düzen partileri” olduğu görülmektedir. 

O zaman sorunlardan arınmak için yapılacak iş; yerli, milli, bağımsız, bağlantısız ve sivil siyaset yapacak siyasi partilerin kuruluşuna katkı sağlamaktır. 

Bunu düşünmek ve yaşama geçirmek gelecek nesillere karşı bizlerce ödenmesi gereken bir borçtur. Aksine halde bugünümüzü heba eden düzen partilerinin geleceğimizi de çalmalarına göz yummuş oluruz… 

“Dört yıl önce yazılmış bu yazıda ifade edilen gerçeklikten bir sapma var mı? Hala arayışımızı tamamlamadık mı? Doğru olanları yapmacakmıyız? Unutmayın vakit geçip gidiyor ve sorunlarımız günbegün ağırlaşıyor! Sorumluluk bu gün yaşamını sürdüren bizlerin üzerinde…” 

Çevre insanı şekillendiriyor. Sonra insan, dönüp çevreyi şekillendiriyor. Muhakkak çok meraklı bir etkileşim süreci. Bu şekillenme ve şekil vermeyi inceleyenler, uzmanlıklarına göre farklı noktalara odaklanıyor. Biyologlar, antropologlar, psikologlar farklı farklı. Psikologlar şöyle söylüyor: Çevre insan beynini şekillendirir, insan beyni de çevreyi.

Son haftalarda beyin-çevre etkileşmesi hakkında iki kitap okudum. Biri, Bruce Wexler’in Beyin ve Kültür, Nörobioloji, İdeoloji ve Toplumda Değişim  (Brain and Culture, Neurobiology, Ideology, and Social Change, MIT Press 2006). Türkçesini bulamadım. Diğeri, baba oğul iki psikoloğun, Douglas T. Kenrick ve David E. Lundberg-Kenrick’in Modern Problemleri Taş Devri Beyniyle Çözmek (Solving Modern Problems with a Stone-Age Brain, American Psychological Assosiation, 2022). Türkçesini Say Yayınları geçen ay Taş Çağı Beyni başlığıyla yayımlamış.

Çevremizle beynimiz uyumlu mu?

Çevre beynimizi, beynimiz çevremizi… O hâlde her şey yolunda mı? Dünya ve insan birbirine ideal uyumda yuvarlanıp gidiyoruz; öyle mi? Maalesef tam öyle değil. Bizim çevreye etkimiz güçlendikçe yaşadığımız küreyi bir çevre felaketine doğru sürükleyebiliyoruz. Bu herkesin bildiği ve önlemeye çalıştığı bir gelişme.

Baba-oğul Kenrickler, başka bir uyumsuzluktan söz ediyor. Bizim beynimizi, Homo Sapiens Sapiens denilen modern insanı yüz elli bin yıldır, onun öncesini üç milyon yıldır taş devri şartları etkilemiş. Taş devri şartları, avcı-toplayıcı yaşam tarzı demek. Sonra, bu zaman ölçülerine göre daha dün, çevremizi kökten değiştirmişiz. Modern çağ 10 000 yıllık. Endüstri devrimi birkaç 100 yıllık. Milyon, yüz bin, bin ve yüz…  Böyle dev farklılıklara mertebe farkı diyoruz. Sonuç: O çok uzun zamanların şekillendirdiği beynimiz, bugünün çevresi içinde eski model, hem de çok eski model kalıyor. Taş devri beyniyle endüstri ve internet çağında yaşamaya çalışıyoruz ve bu her zaman iyiye alamet değil.

Ye yiyebildiğin kadar!

Taş devri insanı, avcı-toplayıcı insandır. Nasıl geçinir? Her gün yiyecek arar. Meyve, bitki… Zaman zaman küçük hayvanları avlar. Çok nadir de daha büyükleri… Fakat gıda kolayca elde edilen bir şey değildir. Hele ihtiyaç duyduğumuz enerjiyi verecek zengin gıda pek az bulunur. Dolayısıyla kalorili besin, yağlı av bulduğumuzda yiyebildiğimiz kadar yemeliyiz. Avcı-toplayıcılık enerji gerektirir. Avcı toplayıcı kalorili besin bulur… Bu güzel alışveriş yüz binlerce yıl sürer gider.

Bugün şeker, karbonhidrat, yağ, velhasıl yüksek kalorili yiyecekler elimizin altında. Şeker ve kalori dolu içecekler de. Bakkalda yoksa süpermarkette. Taş devri beynimiz çok mutlu. Bize “Ye!” diyor. “Ne kadar yiyebilirsen ye. Kalori bulmuşsun! Ne duruyorsun, ye!” Kilometrelerce yol yürümemize, saatlerce av peşinde koşmamıza, ağaçlara tırmanmamıza, arı kovanları soymamıza gerek yok. Alışveriş sepetine at, yürü.

Sonuç: Taş devri beynimiz sayesinde 21. asırda en büyük sağlık sorunumuz şişmanlık. Fazla kalori fazla kiloya; fazla kilo şeker hastalığına, kalp hastalığına, damarlarımızın tıkanmasına yol açıyor. Hareket azaldıkça ağırlaşıyor, ağırlaştıkça hareketsizleşiyor ve hastalanıyoruz. Taş devri beynimiz mutlu!

Lider kim olsun?

Kalori ve şişmanlık orada dursun, başka bir konuya geçelim. Taş devri insanı toplum hâlinde yaşar. İnsanın toplum içinde yaşamadığı bir dönem yoktur. Toplumların da liderleri olur. Taş devri insanı iseniz nasıl bir lider istersiniz? Alfa erkek olmalı. Öyle olmalı ki kabilede muhalefet yapmaya kalkan olursa vurunca düşürmeli. Herkes ondan korkmalı. Sonra rakip kabilelerden, düşman kabilelerden bizim bölgemize sızmaya çalışan olursa onları korkutup kaçırmalı. Mesela yumruklarını göğsüne güm güm vura vura ve homurdanarak üstlerine yürüdüğünde dehşet uyandırmalı. Demek ki bizim mağaraların başkanı iri yarı, uzun boylu, sert, asık suratlı, vurdu mu yıkan biri olmalı.

Taş devrinde böyle. Hâlbuki bugün ihtiyacımız olan yönetici, bilgili, insanı anlayan, takım kurmayı ve takım oyunu oynamayı bilen, duygusal zekâsı yüksek lider tipi. Ama “bugün” daha dün! Taş devri beynimiz milyonlarca, yüz binlerce yılın yapısı.

İki tarzı riyaset

Yıllar önce, burada, “Tahakküm ve saygınlık-  İki tarzı riyaset” başlıklı bir yazı yazmışım. Başka bir psikoloğa, Joseph Henrich’e dayanarak hemen hemen aynı hatayı anlatmışım. O, taş devri liderine “tahakküm lideri”, çağımızın gerektirdiği lidere de “prestij lideri” diyordu. İki lider tipinin bütün davranış farklarını tasvir ediyordu; konuşmalarından yürüyüşlerine kadar. Taraftarlarının onlara, onların taraftarlarına davranışını da.

İhtiyacımız biriyken genellikle başka biri başa geçiyor. Hani sık sık, “İnsanlar nasıl oluyor da hâlâ bunu seçiyor?” diyoruz ya. Kenrickler, İdi Amin ile Vladimir Putin’i örnek veriyor. ABD’nin Demokrat ve Cumhuriyetçi partileri başkan adayları belirlenirken de uzun boylu ve iri yarıların, “sert erkek”lerin seçilme şansı daha yüksekmiş. Bakalım bu sefer önce kimler, sonra da kim seçilecek.

Taş devri beyniyle günümüzün iki çelişkisi: Obezite ve maço liderler.