“Çerçeve yasa” bir başlangıç. PKK/DEM kanadına göre, “bin adımlık yolun ilk adımı.” Devamında teröristbaşı Öcalan’ın ifadesiyle, “Cumhuriyetin kuruluşu kadar önemli” büyük bir tarihi değişim olacak.

Türkiye’yi iki veya üç ortaklı bir devlet haline getirecek; özerk bölgeler, kantonlar, federasyon, konfederasyon kavramlarının yer aldığı bir modele geçiş hazırlığı yapılıyor.

Önceki yazımızda, Avrupa’daki federal modellerin Türkiye’ye neden uymayacağını sosyolojik gerekçelerle ele almıştık. Bugün ise meselenin Ortadoğu boyutuna bakalım.

****

Bazı Avrupa ülkelerinde (İngiltere, Hollanda, İspanya gibi) rejim şeklen monarşi ama ileri demokrasi uygulanıyor. Buna karşılık, Ortadoğu’daki “tabela cumhuriyetlerinde” (Suriye Arap Cumhuriyeti, Irak Cumhuriyeti, İran İslam Cumhuriyeti vd.) demokrasi yok.

İsviçre, Almanya ve Fransa yönetim şekli olarak “Cumhuriyet” (veya Konfederasyon) olmalarına rağmen, bu kavramın içini boş sloganlarla değil; yüzyıllara dayanan sosyolojik evrim ve sarsılmaz anayasal kurumlarla doldurmuşlardır.

Fransa Anayasası’nın 1. Maddesi ülkeyi “Bölünmez, laik, demokratik ve sosyal bir Cumhuriyet” olarak tanımlar. Fransa, yerel yönetimlere geniş yetkiler verirken, bu yetkileri asla siyasi bir özerklik veya “bölünme” aracı yapmaz.

Almanya’da Federal yapı, Alman Anayasa Mahkemesi’nin tavizsiz hukuki denetimi altındadır.

Dünyada demokrasinin belki de en doğrudan (referandumlar yoluyla) uygulandığı İsviçre’de kanton sistemi, “yerel diktatörlüklere” veya feodal ağalıklara evrilmez. Çünkü İsviçre sosyolojisinde yüzyıllardır hür ve eşit birey olma bilincini içselleştirmiş bir yurttaşlık kültürü vardır.

Türkiye’nin özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi aşiret bağlarının, feodalitenin, tarikat/cemaat ilişkilerinin ve en önemlisi silahlı bir terör örgütünün vesayet kurmaya çalıştığı sosyolojik zeminlerdir. Buraya Avrupa’nın “federal” veya “özerk” şablonlarını (Çerçeve Yasa artı Yerel Yönetimler Şartı yoluyla) monte etmeye kalkarsanız; evrileceği yer asla bir İsviçre kantonu veya Alman eyaleti olmayacaktır.

Evrileceği yer, vatandaşın feodal yerel güçlere teslim edildiği “yerel diktatörlükler” ile zamanla etnik temizliğe ve iç savaşa giden bir “Balkanizasyon” veya “Yugoslavya sendromu” olacaktır.

Özetle, Avrupa’da eyalet ve kantonlar; özgür bireylerin hukukun üstünlüğüne dayalı, “birleştirici” idari şemsiyeleridir. Türkiye’de alt yapısı yapılmaya çalışılan siyasi özerklik modelleri ise, etnik ayrılıkçılığın ve feodal tahakkümün “ayrıştırıcı” silahından başka bir şey olamaz.

**********************************

İstenen Sistem Irak ve Lübnan Modeline Çok Benziyor

Türkiye’de yeni tasarlanan modelin Irak ve Lübnan örneği ile benzerliği dikkat çekicidir. Bu aşamada Devlet Bahçeli’nin “Cumhurbaşkanı yardımcılarından biri Kürt, biri Alevi olsun” sözünü düşünelim.

Bir devlette üst düzey makamların liyakate, seçim başarısına veya ehliyete göre değil de doğrudan etnik köken ve inanca (Kürt, Alevi, Sünni vb.) göre tahsis edilmesi uygulaması için Irak ve Lübnan örneklerini incelemek gerekir.

2003 ABD işgali sonrası Irak’a, ülkeyi “demokratikleştireceği” iddiasıyla tıpkı Avrupa’daki gibi bir federal anayasa (2005) dayatıldı. Ülke fiilen üçe bölündü: Kuzeyde Kürtler, merkezde Sünni Araplar, güneyde Şii Araplar.

Irak’ta Cumhurbaşkanlığı Kürtlere, Başbakanlık Şiilere, Meclis Başkanlığı Sünnilere verildi. Yardımcılıklar ve bakanlıklar da aynı formülle bölüşüldü.

Kürtlere ayrılan makamlar ve bakanlıklar sadece Kürt partilerin, Şiilere ayrılanlar ise Şii örgütlerin “şahsi kasası ve kadrolaşma alanı” haline geldi. Devletin hiyerarşisi ve “İdarenin Bütünlüğü” parçalandı. Bu ayrışma, devleti o kadar felç etti ki, IŞİD gibi bir terör örgütü ülkenin üçte birini birkaç günde işgal edebildi.

Almanya’da eyaletler tarihsel bir uzlaşıyla birleşirken; Irak’taki anayasa, işgal altındaki bir ülkeyi etnik ve mezhepsel fay hatlarından resmen böldü.

İsviçre veya Almanya’da eyaletlerin kendi orduları yoktur, sadece yerel polis teşkilatları vardır. Irak’taki özerk yapıda ise Erbil kendi silahlı gücünü (Peşmerge) kurdu. IŞİD krizi patlak verdiğinde, Irak ulusal ordusu çökerken Peşmerge kendi sınırlarını genişletmek için hamle yaptı. Bir devlette iki farklı ordu olması, kaçınılmaz olarak namluların birbirine dönmesine yol açtı.

İsviçre’nin kantonları veya Almanya’nın eyaletleri, kendi anayasal sınırları içinde hizmet yarışındayken; 2003 sonrası Irak’a dayatılan etnik federalizm, ülkeyi bitmek bilmeyen bir petrol, toprak ve kimlik savaşına soktu.

Lübnan’da Cumhurbaşkanı Maruni Hristiyan, Başbakan Sünni Müslüman, Meclis Başkanı ise Şii Müslüman olmak zorundadır. Yardımcılıklar ve bakanlıklar da bu kotalara göre dağıtılır.

Böyle olunca kimse “Lübnanlı” olarak aidiyet hissetmedi. Her memur, her bürokrat liyakate değil, kendi mezhebinin siyasi liderine sadakat duydu. Bakanlıklar hizmet üreten kurumlar olmaktan çıkıp, o mezhebin “ganimet kapısına” dönüştü. Sonuç, başkentinde aylarca çöp toplanamayan, kendi elektriğini üretemeyen, merkez bankası iflas etmiş ve silahlı yapıların (Hizbullah vb.) esir aldığı “çökmüş bir devlet” oldu.

**********************************

Helvayı Kim Pişiriyor?

Adının cumhuriyet olması bir devleti nasıl demokrat yapmıyorsa; yerel yönetimlere “siyasi özerklik” veren ‘Avrupai’ görünümlü yasalar çıkarmak da o bölgelere özgürlük getirmez.

İsviçre’nin demokratik kanton modelini alıp aşiretlerin, feodal ilişkilerin ve silahlı yapıların baskın olduğu bir sosyolojiye dikmeye kalkarsanız; biçeceğiniz tek şey, vatandaşı ezen yerel diktatörlükler ve ülkeyi paramparça edecek etnik çatışmalardır. Bize dayatılan ‘demokratik özerklik’ masalı, hukukun üstünlüğünün değil, yerel feodalitenin ve bölücülüğün kılıfıdır.

Merkezi hükümetten koparılmış, mali ve idari denetimden çıkmış yerel özerk yapılar, küresel güçlerin (ABD, Rusya, Avrupa ülkeleri) doğrudan manipüle edebileceği, fonlayabileceği ve Türkiye’ye karşı koçbaşı olarak kullanabileceği zayıf ve kullanışlı aparatlara dönüşür.

Zaten bu, başta ABD/İsrail olmak üzere, emperyalist devletlerin geliştirdiği ve mevcut iktidara dayattığı bir projedir.

Yandaş gazeteci Abdülkadir Selvi sürecin kimlerin eseri olduğunun itirafı gibi yazdı: Süreç için Erdoğan ve Bahçeli’nin iradesi yanında “ABD’nin desteği yanımızda. Irak ve Suriye’deki denklem de yanımızda. Öcalan sorumluluk üstlenmiş durumda. Un var, şeker var, yağ var; sıra helvayı yapmaya geldi.”

ABD/İsrail/PKK/Öcalan’ın pişirdiği helvayı yemeye hazır mıyız?

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın Mekke’de imzaladığı Ortak Savunma Anlaşmasını, yalnızca üç ülke arasındaki yeni bir askeri işbirliği belgesinden ziyade, Ortadoğu’dan Güney Asya’ya uzanan güvenlik mimarisinde önemli bir değişimin işareti olarak görmek gerekir.

Anlaşmanın çıkış noktası olarak, İran merkezli gerilimler, Husi saldırıları, İsrail’in genişleyen askeri faaliyetleri ve ABD’nin bölgedeki geleneksel güvenlik garantisinin yeterliliğine ilişkin artan soru işaretleri gösterilmektedir. Bu durum bir şekilde üç ülkeyi kendi aralarında daha güçlü bir caydırıcılık mekanizması oluşturmaya yöneltti.

Bu anlaşmanın kamuoyuna açıklanan en dikkat çekici hükmü ise oldukça dikkat çekicidir:

“Üç devletten herhangi birine yönelik silahlı saldırı, üçünün tamamına yapılmış sayılacak.”

Türkiye’nin resmi açıklamasında buna ek olarak savunma iş birliğinin “tüm boyutlarıyla” geliştirilmesi, savunma sanayii iş birliğinin artırılması ve askeri birlikte çalışabilirliğin ileri taşınmasının da hedeflendiği belirtilmektedir.

Anlaşmanın tam metni kamuoyuna açıklanmadığı için bir saldırının hangi şartlarda askeri müdahaleye dönüşeceğini, hangi kuvvetlerin tahsis edileceğini veya yardım yükümlülüğünün nerede başlayıp nerede biteceğini henüz bilinmemektedir.

Ama burada karşımıza bir soru çıkmaktadır.: “Masaya kim ne koydu ve kriz çıktığında faturayı kim ödeyecek?”

Öncelikle Neden Mekke?

Antlaşmanın yalnız içeriği değil, adı da önemlidir: “Mekke Ortak Savunma Anlaşması”

Aslında anlaşma Ankara’da, Riyad’da veya İslamabad’da da imzalanabilirdi. Bunun yerine İslam dünyasının en kutsal şehrinin adı tercih edildi ve Türkiye’nin resmi açıklaması dahi anlaşmanın temelinde “köklü kardeşlik ve İslami dayanışma bağlarını” olduğunu ifade etti.

“Mekke” adı, aslında dünyevi jeopolitik çıkarların, askeri yükümlülüklerin, yatırım beklentilerinin ve güvenlik pazarlıklarının üzerine güçlü bir manevi sembol yerleştirmesi anlamını taşımaktadır. Yapılan bu anlaşmaya Ankara veya Riyad adı verildiğinde onu devlet çıkarları üzerinden tartışmak kolaydır. Fakat adı Mekke olduğunda psikolojik zemin değişir.

Askeri yükümlülüklere yönelik eleştirinin, “İslam dünyasının dayanışmasına karşı çıkmak” şeklinde çerçevelenmesi kolaylaşabilir. Dolayısıyla Mekke yalnız bir coğrafi tercih değildir. Anlaşmaya güçlü bir meşruiyet zırhı kazandırma potansiyeline sahiptir.

Kutsalın siyasetteki en güçlü işlevlerinden biri de budur: Sorgulanması gereken dünyevi kararları, sorgulanması çok daha güç sembollerin koruması altına almak.

Peki Masaya Kim Ne Koydu?

Suudi Arabistan açısından temel mesele güvenlik.

İran ve İran bağlantılı yapıların Körfez’e yönelik saldırıları, Husi füze ve İHA kapasitesi, Kızıldeniz ve Hürmüz’deki kriz Riyad açısından tehdidi teorik olmaktan çıkardı. Anlaşmanın hemen öncesinde Suudi yetkililer İran bağlantılı yapılardan yeni saldırılar beklediklerini açıklıyordu.

Riyad’ın daha büyük sorusu ise şu: Amerikan güvenlik şemsiyesi kriz anında gerçekten açılacak mı?

Bunu sorgulayan Suudi Arabistan Amerika’dan kopmamakla birlikte, daha çok, tek bir güvenlik şemsiyesine bağımlı kalmak istemiyor.

Pakistan ise masaya büyük ordusunu, operasyon tecrübesini ve nükleer bir devlet olmanın getirdiği stratejik ağırlığı getiriyor. Bu, Türkiye ve Suudi Arabistan’ın otomatik olarak Pakistan’ın “nükleer şemsiyesi” altına girdiği anlamına gelmemektedir; fakat Pakistan’ın caydırıcılık değerini küçümsemek de mümkün değildir.

Türkiye ise büyük askeri kapasitesinin yanında hızla gelişen savunma sanayiini getiriyor.

İHA/SİHA sistemleri, elektronik harp, füze ve hava savunma teknolojileri, savaş gemileri ve giderek gelişen havacılık kapasitesi düşünüldüğünde Ankara açısından pakt yalnız bir güvenlik anlaşması değildir. Aynı zamanda yeni pazarlar, ortak üretim, teknoloji iş birliği, Suudi sermayesine erişim ve Körfez güvenliğinde daha büyük siyasi ağırlık anlamına gelebilir.

Sonuç: Riyad’ın finansal gücü, İslamabad’ın askeri-stratejik ağırlığı ve Ankara’nın askeri kapasitesi ile savunma teknolojisi.

Fakat unutmayalım ki, ittifaklara yalnız güçler katılmaz. Sorunlar da katılır.

Üç Ülke Birbirlerinin Sorunlarını da Paylaşacak mı?

Suudi Arabistan’ın İran ve Husilerle güvenlik sorunları var.

Pakistan’ın Hindistan’la geçmişten gelen askeri rekabeti, Keşmir sorunu ve Afganistan’la ciddi problemleri bulunuyor.

Türkiye’nin ise Ege ve Doğu Akdeniz başta olmak üzere kendi bölgesel ihtilafları ve İsrail’le giderek sertleşen ilişkileri var.

Dolayısıyla soru yalnızca: “Türkiye Suudi Arabistan’ın veya Pakistan’ın savaşına çekilir mi?” değildir.

Daha doğru soru: “Üç ülke birbirlerinin hangi güvenlik sorunlarını üstlenmeye hazırlanıyor?”

Pakistan-Suudi ilişkisi bunun teorik bir mesele olmadığını gösteriyor. Reuters’ın Mayıs 2026’da aktardığı bilgilere göre Pakistan, Suudi Arabistan’a yaklaşık 8 bin asker, JF-17 savaş uçakları, İHA unsurları ve hava savunma kapasitesi konuşlandırdı. Bu durum Türkiye’nin de aynı yükümlülüğü üstlendiğini göstermez. Fakat “ortak savunma” kavramının uygulamada siyasi dayanışmanın çok ötesine geçebileceğini gösterir.

İşte uluslararası ilişkiler literatüründeki “entrapment”, yani ittifaka sürüklenme riski burada ortaya çıkmaktadır.

Bu kavram, bir müttefik saldırıya uğradığında diğerinin otomatik olarak savaş ilan etmesi demek değildir. Süreç çoğu zaman daha yavaş işler. Önce diplomatik hareket alanınız daralır. Sonra siyasi destek beklentisi oluşur. Ardından istihbarat, hava savunması, askeri konuşlandırma veya caydırıcılık desteği gündeme gelir.

Kriz büyüdükçe savaşa girmeme seçenekleriniz azalabilir.

Dolayısıyla Türkiye açısından sorulması gereken soru:

“Savaşa otomatik olarak girer miyiz?” değil, “kriz büyüdükçe savaşa girmeme seçeneklerimiz ne kadar daralır?” olmalıdır.

1914’ün önemli derslerinden biri de budur

Avusturya-Macaristan ile Sırbistan arasındaki bölgesel kriz, ittifak ilişkileri ve büyük güç rekabeti içerisinde birkaç hafta içinde önce Avrupa, sonra Dünya savaşına dönüştü. Osmanlı Devleti de aynı yıl, elbette kendi siyasi tercihlerinin de etkisiyle, Almanya ile oluşturduğu stratejik denklem içerisinde savaşa katıldı.

Buradan çıkarılması gereken ders “ittifak kurmayın” değildir.

Ders şudur:

Bir devlet güvenlik garantisi verdiğinde yalnız kendi gelecekteki kararlarını değil, müttefiklerinin gelecekte alacağı kararların sonuçlarını da üstlenme ihtimalini kabul eder.

Bir de NATO Düğümü Var

Türkiye açısından mesele burada daha da karmaşıklaşıyor. Çünkü Türkiye aynı zamanda NATO üyesi.

Mekke Antlaşması’nın NATO’ya alternatif olmadığı ve mevcut NATO yükümlülükleriyle çelişmediği açıklanıyor. Hukuken iki sistemin yan yana bulunması mümkündür.

Fakat hukuken çelişmemeleri, bir savaşta birbirlerine hiç temas etmeyecekleri anlamına gelmemektedir. Örneğin Suudi Arabistan saldırıya uğradı, Türkiye Mekke Antlaşması çerçevesinde askeri destek verdi ve Türk kuvvetleri çatışmaya girdi. Suudi Arabistan’daki Türk birliklerinin vurulması NATO’nun 5. maddesini otomatik olarak devreye sokmaz. Washington Antlaşması’nın 6. maddesi kolektif savunmanın coğrafi kapsamını sınırlar. Buna karşılık Türkiye’nin kendi toprakları açıkça bu kapsam içerisindedir.

Dolayısıyla savaş Türkiye topraklarına taşınır ve Türkiye’deki askeri veya sivil hedefler silahlı saldırıya uğrarsa 5. madde ciddi biçimde gündeme gelebilir. Bu durumda bile bütün NATO ülkeleri otomatik olarak savaşa girmez; 5. madde her müttefikin gerekli gördüğü yardımı yapmasını öngörür ve bu yardım askeri güç kullanımını içerebilir veya içermeyebilir.

Fakat stratejik problem ortadadır:

NATO üyesi olmayan bir ülkenin krizi, Mekke Paktı üzerinden Türkiye’ye; Türkiye üzerinden NATO’nun gündemine taşınabilir.

Böylece Türkiye iki farklı kolektif savunma sisteminin kesişme noktasına yerleşmektedir. Bu caydırıcılık avantajı yaratabilir. Ama risk de yaratır.

Washington’ın Gözü Neden Pasifik’te?

Mekke Paktı’nın en ilginç taraflarından biri de Amerikan stratejisiyle kurduğu paradoksal ilişkidir.

Suudi Arabistan, Amerikan güvenlik garantisinin tek başına yeterli olmadığını düşündüğü için alternatif güvenlik katmanları oluşturuyor olabilir. Yani amaç Washington’ın işini kolaylaştırmak değildir.

Fakat devletlerin niyetleriyle ortaya çıkardıkları sonuçlar aynı şey değildir.

Trump yönetiminin 2026 Ulusal Savunma Stratejisi dört ana faaliyet hattından üçünü şöyle tanımlıyor:

Indo-Pasifik’te Çin’i caydırmak.

Müttefiklerle yük paylaşımını artırmak.

Amerikan savunma sanayii tabanını büyütmek.

Bu üç hedefi birbirinden bağımsız okumak mümkün değil.

ABD’nin Çin’e karşı Pasifik’te daha fazla askeri kapasite yoğunlaştırabilmesi için Avrupa ve Ortadoğu’daki ortaklarının kendi güvenliklerinin daha büyük bölümünü üstlenmesi gerekiyor.

Amerikan savunma çevrelerinin yaklaşımı da açık: müttefikler daha fazla yük üstlendikçe Washington Indo-Pasifik’e daha fazla yoğunlaşabiliyor.

Bunun ekonomik tarafı da var. Müttefikler kendi güvenlikleri için daha fazla harcama yaptıkça hava savunma sistemleri, uçaklar, mühimmat, radarlar ve diğer askeri teknolojilere yönelik talep artıyor. Bunun tamamının Amerikan şirketlerine gitmesi elbette garanti değil. Türkiye ve Pakistan’ın kendi savunma sanayileri var; Suudi Arabistan da tedarik kaynaklarını çeşitlendiriyor.

Fakat Amerikan sistemleri tercih edildiği ölçüde ortaya dikkat çekici bir model çıkıyor: Amerikan askeri yerine daha fazla müttefik askeri; Amerikan bütçesi yerine daha fazla müttefik bütçesi; silah ve teknolojinin önemli bir bölümü ise Amerikan savunma sanayiinden.

Washington’ın Mekke Paktı’nı kurdurduğuna dair elimizde hiçbir somut kanıt yok. Ancak, Amerikan güvenlik şemsiyesine duyulan güvensizlikten doğan bir bölgesel ittifak, sonuçta Washington’ın istediği yük paylaşımı modeline hizmet edebilir mi?

Cevap pekâlâ evet olabilir.

Riyad kendi güvenliğini sağlamlaştırır.

Pakistan askeri ağırlığını siyasi ve ekonomik değere dönüştürür.

Türkiye savunma sanayii, sermaye ve bölgesel nüfuz kazanır.

Washington ise Ortadoğu’daki doğrudan yükünün bir bölümünü bölgesel aktörlere bırakırken stratejik dikkatini Pasifik’e kaydırabilir.

Peki Fatura Kime Kesilecek?

Mekke Antlaşması’nın Türkiye’ye ciddi kazanımlar sağlaması mümkündür.

Savunma sanayii için yeni pazarlar açılabilir. Suudi sermayesiyle ortak yatırımlar geliştirilebilir.

Türkiye Körfez güvenliğinde daha etkili bir aktöre dönüşebilir. Ankara’nın diplomatik ve askerî ağırlığı artabilir.

Üç önemli ülkenin birbirine verdiği güvenlik garantisinin caydırıcılık değeri de küçümsenmemelidir.

Ama ittifakların değeri yalnız sağladıkları güvenlikle ölçülmez. Üyelerine yükledikleri riskle de ölçülür.

Bugün hâlâ bilmediğimiz şey Türkiye’nin kriz anında tam olarak neyi taahhüt ettiğidir.

Bir Husi saldırısında ne yapacağız?

Bir İran-Suudi çatışmasında ne yapacağız?

Bir Hindistan-Pakistan savaşında ortak savunma hükmü nasıl yorumlanacak?

Hangi saldırı Türkiye açısından askeri müdahale gerektirecek?

Ve o savaş Türkiye topraklarına taşınırsa NATO’nun rolü ne olacak?

Bunlar anlaşmaya karşı çıkmak değildir. Bunlar, güvenlik garantisi veren her devletin cevaplaması gereken sorulardır. Çünkü devletler ittifaklara barış günlerinde girerler. Ancak gerçek yükümlülüklerini ise kriz günlerinde öğrenirler.

Bu nedenle Mekke’deki anlaşmayı yalnız Mekke’den okumak yetmez.

Riyad’a bakmak gerekir.

Tahran’a bakmak gerekir.

İslamabad ve Yeni Delhi’ye bakmak gerekir.

Brüksel’deki NATO karargâhına bakmak gerekir.

Ve haritayı biraz daha doğuya kaydırıp Pasifik’e de bakmak gerekir.

Çünkü büyük güçler stratejik önceliklerini değiştirirken geride bıraktıkları güvenlik yükünü çoğu zaman başka devletlerin askerleri, bütçeleri ve ittifak taahhütleri doldurur.

Mekke’de imza atıldı. Washington’ın gözü Pasifik’te.

Türkiye açısından asıl soru ise hâlâ ortada:

Fatura nerede kesilecek?

Yararlanılan Kaynaklar

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, “Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında Ortak Savunma Anlaşması imzalandı”, 7 Ağustos 2026.

2. Reuters, “Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as Middle East turmoil escalates”, 7 Ağustos 2026.

3. The New York Times, “Saudi Arabia, Turkey and Pakistan Sign Joint Defense Pact”, 7 Ağustos 2026.

4. Reuters, “Pakistan deploys jet squadron, thousands of troops to Saudi Arabia during Iran war”, 18 Mayıs 2026.

5. NATO, The North Atlantic Treaty, özellikle 5., 6. ve 8. maddeler.

6. NATO, “Collective Defence and Article 5”.

7. U.S. Department of Defense, 2026 National Defense Strategy, 23 Ocak 2026.

Millet yaz tatili havasında iken teröristbaşı Öcalan’ın görüşleri doğrultusunda hazırlanan bir çerçeve yasa TBMM’den geçirilmeye çalışılıyor. Bu “çerçeve yasa”, arkasından süreç kapsamında geleceği beklenen yeni yasalar ve “Yeni Anayasa” ile Türkiye’nin üniter milli devlet yapısından uzaklaşılacağı anlaşılıyor. Özerk bölgeler, kantonlar, federasyon, konfederasyon modellerine geçiş hazırlığı hızlanmış durumda.

Bu konularda, ailemle birlikte yaptığım tatilden önce okumalar yaptım. İsviçre merkezli (Bern, Luzern, Cenevre, Lozan, Zürih’i), Fransa’da (Colmar ve Strazburg’u), Almanya’da (Münih’i) içine alan gezimizi yaparken buraların yönetim modellerini öğrenmeye, Türkiye’ye getirilmek istenen modelle karşılaştırmaya çalıştım.

DEM Parti’nin 8-9 Haziran tarihlerinde düzenlediği “Demokratik Yerel Yönetimler Konferansı”nın sonuç bildirgesinde “tekçi, katı ve merkeziyetçi yönetim biçimine karşı yerel demokrasiyi önceleyeceği”, “bu kapsamda komünler, meclisler ve kent konseyleri aracılığıyla katılımcı yönetim modelinin güçlendirileceği” ifade edilmişti. Ayrıca öncelikle “Sayın” dedikleri teröristbaşı Abdullah Öcalan’a “özgür çalışma ve iletişim koşulları sağlanması, statü belirlenmesi” istenmişti. “Ardı sıra çerçeve yasa kapsamında ‘özgürlük ve demokratik entegrasyon yasalarının’ çıkarılarak hayata geçirilmesi, yasal düzenleme gerektirmeyen adımların ise hızla atılması ve daha sonra yeni düzenlemelerle güvence altına alınması gerekmektedir” denilmişti.

Öncelikle bu kapsamda yapılan açıklamaların (Öcalan, DEM, Devlet Bahçeli, Özgür Özel’in Yeni Parti’sinden Sezgin Tanrıkulu dahil) hemen hepsi aynı çizgide buluşuyor. Gelişmeler “Terörsüz Türkiye” projesi başlangıcında dile getirilen “PKK ile pazarlık yok, kayıtsız şartsız tasfiye olacak” vaatlerinin tamamen yalan olduğunu ispatlıyor. Çerçeve yasa ile ilk etapta 3500-4000 civarında terörist tahliye edilecek.

“Süreç” taraftarlarının açıklamalarından, Türkiye’de amaçlanan yeni yapılanmanın, Avrupa’daki benzer isimlerle yapılan uygulamalarla alakası olmadığını, daha çok Irak ve Lübnan modeline benzediğini anlayabiliyoruz.

Avrupa’daki federasyon, eyalet, kanton gibi uygulamalar hem tarihsel gelişimi ve hem de uygulaması itibarıyla DEM/PKK taleplerinden de Irak ve Lübnan uygulamalarından da çok farklıdır.

**********************************

Yerel Yönetimlere Yetki Devrinin Amacı Farklıdır

Avrupa’da (özellikle Fransa ve Almanya’da) yerel yönetimlere yetki devri, çöp toplama, ulaşım, yerel vergi toplama gibi tamamen idari hizmetlerde ekonomik verimlilik amaçlıdır.

Türkiye’de “Çerçeve Yasa” ile başlatılan sinsi adımlardan biri “Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’ndaki (AYYÖŞ) çekincelerin kaldırılması” talepleridir. 1992’de onayladığımız AYYÖŞ’e konulan çekinceler şunlardır: İçişleri Bakanlığı’nın (merkezi idarenin) belediyeler üzerindeki “idari vesayet” denetimi, yerel yöneticilerin görevden alınabilmesi ve mali kaynakların dağıtımı.

Bu çekinceler kalkarsa, merkezi hükümet teröre finansman sağlayan veya “öz yönetim” ilan eden bir yerel yönetime hukuken müdahale edemez hale gelir. “İdarenin bütünlüğü” ilkesi fiilen çöker.

“Yerel yönetimler reformu” veya “demokratik özerklik” adı altında istenenler ise “anadilde eğitim, kendi yerel kolluk kuvvetini kurma ve bölgesel parlamento gibi doğrudan siyasi egemenlik” taleplerini barındırmaktadır.

Görüldüğü gibi Türkiye’de istenen modelde, idari verimlilik değil, etnik bir temele (Kürt kimliğine) dayalı bir statü (özerklik/federasyon) talebidir. Siyaset biliminde buna “Asimetrik” yapı denir.

Avrupa ülkeleri, son derece korunaklı bir siyasi coğrafyada bulunmalarına rağmen, kendi üniter yapılarını korumak için çeşitli uluslararası sözleşmelere şerhler koymaktadır.

Türkiye’nin güvenlik, terör ve jeopolitik riskleri (Suriye, Irak sınırındaki istikrarsızlık, İran ve Ukrayna’da devam eden savaşlardan etkilenme riski) Avrupa’nın hiçbir ülkesinde yoktur.

İspanya’da (Katalonya) ve İngiltere’de (İskoçya) etnik temelli asimetrik özerklikler, bu ülkeleri sürekli bir bölünme tehdidi ile karşı karşıya bırakmaktadır. Avrupa’nın en köklü demokrasileri bile etnik özerkliği yönetemezken Ortadoğu ateşinin içindeki Türkiye’nin bu modeli kaldırması imkansızdır.

**********************************

Tarihi Süreçler Farklıdır

Avrupa’daki ademi merkeziyetçi (merkezi olmayan) veya federal yapıların kökeni “ayrışmaya” değil, tarihsel olarak bağımsız olan yapıların bir araya gelmesine dayanır. Türkiye’de ise süreç taraftarlarınca talep edilen model, bütünleşik bir yapıyı bölmeye (asimetrik federasyon) yöneliktir.

İsviçre’de var olan bağımsız bölgeler (kantonlar) dış tehditlere (Habsburglar vb.) karşı gönüllü birleşmişti. Farklı diller ve etnisiteler “İsviçrelilik” üst kimliğinde buluşmuştu. Yani kantonlar birleşerek İsviçre devletini kurmuştur. Türkiye’de ise üniter T.C. devleti parçalanarak kantonlara/özerk bölgelere dönüştürülmek istenmektedir.

Almanya’da tarihsel olarak bağımsız prenslikler ve krallıklar (Bavyera, Prusya vb.) Alman milli birliğini sağlamak için bir araya gelmiştir. Ancak eyalet sınırları etnik kökene göre değil, tarihsel ve coğrafi sınırlara göre çizilmiştir. Homojen bir Alman kültürü hakimdir.

Fransa’da da “Bölünmez Cumhuriyet” ilkesi esastır. Siyasi özerklik yoktur, sadece hizmetlerin yerelden verilmesi (idari yerinden yönetim) vardır. Fransa, Korsika gibi bölgelerin özerklik taleplerini anayasanın “bölünmezlik” ilkesiyle reddeder. Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’nı üniter yapısına zarar vermeyecek çekincelerle uygular.

**********************************

Türkiye Cumhuriyeti Avrupa’ya Da Ortadoğu’ya Da Benzemez

Federasyon tarzı yönetilen Avrupa ülkelerinden farklı olarak, Türkiye Cumhuriyeti devleti parçalanmış bir imparatorluğun ardından, Sevr’e ve işgale karşı varoluş mücadelesiyle (Millî Mücadele ile) kurulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti Türklerin ve kendini Türk hissedenlerin kurduğu bir devlettir.

Türkiye’de Kürt ve Türk nüfus coğrafi olarak kesin çizgilerle birbirinden ayrılmış değildir. Milyonlarca iç göç, karma evlilikler ve ticari entegrasyon yaşanmıştır. Etnik ve kültürel sınırlar coğrafi olarak ayrılamaz durumdadır. (Örn: İstanbul’un, Antalya’nın, İzmir’in, Adana’nın, Mersin’in, Kocaeli’nin ve çoğu illerin demografik yapısı, sosyolojik ve kültürel olarak da ayrılmaz bir bütünlük arz eder).

TBMM’de “Çerçeve Yasa” ile başlayan siyasi özerklik sağlayacak yasalar çıkarılması, sosyolojik ve kültürel olarak iç içe geçmiş bir toplumu idari sınırlarla ayırmaya kalkışmaktır. Bu durum sadece siyasi bir bölünme değil; mahallelerin, ailelerin ve şehirlerin parçalanması gibi devasa bir toplumsal travma (balkanizasyon) yaratacaktır.

Bugün Türkiye’nin önüne getirilen taslaklar İzmir ile Diyarbakır’ın, İstanbul ile Van’ın arasına görünmez duvarlar örmek içindir. Avrupa’nın ‘birleştirici’ federalizmi, bizim Ortadoğu coğrafyamızda ‘bölücü’ bir fay hattı yaratmaktan başka bir işe yaramayacaktır.

NOT: Bir sonraki yazımda Irak ve Lübnan modellerini ve süreç taraftarlarının taleplerinin benzerliğini anlatacağım.