Yusuf Akçura’nın 20.yy başında kaleme aldığı “Üç Tarz-ı Siyaset”te Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük anlatılır
ve mukayese edilir. Bu yüzyıl başında bu toprakların tarihini yazanlar /
yazacaklar ise siyaset penceresindekilerle değil ihanet tenceresindekilerle
uğraşacaklar.

Osmanlı’nın
rabiası (dörtleme) Din ve Devlet, Mülk ve Millet idi. Mülk
kavramı, Hanedanın zılliyetinden çıkıp özel mülkiyete dönüştüğü için kenara
bırakılabilir. Fakat diğer tevarüs edilen mücerred kavramlar için toplu bir
ihanet sözkonusudur.

1-Dinî teşekküllerin yada din iddiasında bulunanların Dinimiz’e
ihanetleri: Kendi meşrep ve tariklerini din gibi kutsamaları, kendi liderlerine
uçan halı hazırlamak için evvelâ Peygamber ve sahabelerini uçurmaları, Kuran’ın
özüne ve anlamına vâkıf olmadan telaffuzunu sevaba hâsıl kılmaları, Peygamberin
mücadelesini değil kişisel eşyalarını / eşkalini örnek almaları, ihtiyaç
sahiplerine vermek yerine hep almak ve ihtiyaçlı olma alışkanlıkları, Allah’tan
başkasına kulluğu yasaklayan İslâm’a ‘gassâlın elinde meyyit’, ‘şeyhe
teslimiyet’, ‘itaat’, ‘râbıta’ vs. diyerek kula bendeliği ve gönüllü köleliği
getirmeleri..

Hiçbiri
bir diğerini gerçek Müslüman saymaz. Her birinin devletle veya devlet
adamlarıyla işi vardır. Teşekküllerinde ehliyet ve liyakat değil kıdem ve
kariplik (yakınlık) hiyerarşik esastır. Söz ve kanaatlerinin sorgulamasına
küfür gözüyle bakarlar. Allah’ı Yahudiler gibi özel ilahları gibi algılar; kimi
Cennete, kimi Cehenneme göndereceğini ve her kelimeye kaç puan vereceğini
bilirler; oluşturdukları dünyevî iş ve işlemler çarkını, müşahhas alışveriş
düzeneğini en büyük ahiret yatırımı sayarlar.

Son
soru: Din böyle olur mu?

2-Hür ve eşit yurttaşların kendilerini o seviyeye taşıyan Cumhuriyete /
Devletimiz’e o özgürlükle ihanet etmeleri: Sülâle adlarından oluşan devlet
takılarını kutsayıp ortak adla kurulanları küçümsemeleri, şahısların mutlak
egemenliği yerine milyonların iradesinin temel alınmasını içselleştirememeleri,
halk idaresini hafife alan halkın hala kendini güttürecek çoban araması ve oy
sandığı haricinde yönetime katılmaması, nerdeyse bir asırdır demokratik bir
devletle yönetildiğimiz halde simitten saray, golden kral, güzellikten kraliçe,
sünnet çocuğundan şehzade ve voleybolcudan sultan çıkarması..

5
bin yıllık tarihin 100 küsur yılını çıkarırsak cumhuriyet ve demokrasi adına,
kurduğumuz yüzlerce devletin 1-2’sini çıkarırsak devletin millîliği adına
geriye pek bir şey kalmıyor. Binlerce yılın alışkanlığından doğan insiyakî
davranışlar, gözbebeği muamelesi görmesi gereken bu Son Devletimizin göz göre
göre erimesine izin veriyor. Belki farkında olmadan Cumhuriyet istenmeyen çocuk
ve sanki gâvurların kurduğu / kurdurduğu bir yapı muamelesi görüyor. Ki her bir
değeri belki de fazla emek verilmeden kazanıldığından ötürü basit
alışverişlerdeki bozuk para gibi harcanıyor.

Soru:
Devlet böyle kalır mı?

3-Milleti oluşturan toplulukların milletimize ihanet etmeleri: Binlerce
yıllık bir kültür ve medeniyetle beraber isimleşen bir milleti, memleketçilik
yada alt etnik kimliklerle tanımlamaları, Milletimiz’in bayrağına ve
bütünlüğüne yönelik olumsuz faaliyetleri görmezden gelmeleri, Milletin çocuklarının
gâzâsını ve şehadetini cenazelerdeki ‘iyi biliriz’ şehadetinden farklı
görmemeleri, bu milletin en parlak zekâlı çocuklarının siyaseddin kuruluşlarca
zombi robotu yapılmasına ses çıkarmayarak destek vermeleri, kendi üretmediği
üçbuçuk teknolojik oyuncağın hatırına akrabalık gibi, komşuluk gibi, paylaşmak
gibi, dayanışma gibi, merhamet, dostluk ve iyilik gibi değerleri toptan kurban (7 ortak) etmeleri, ebeveyninin koyduğu kendi
millet adını beğenmeme yada pek telaffuz etmemeleri..

Öz
ve anlam olarak İslâm Dini, siyasal varlık olarak Türkiye Cumhuriyeti ve ruh –
beden olarak Türk Milleti yeniden dosdoğru anlamlandırılmak zorundadır. Yoksa
fıtratı ihanete zorluyoruz.

Bu yazı böyle son bulur mu?  (Bu
yazı 6 yıl önce de yayınlanmıştır.)

Devlet kurum denilen taşıyıcı sütunların üstünde durur. Bu
kocaman, fakat doğru sözdeki “kurum” soyut bir kavram olabilir. Eğitim, adalet,
savunma, dış ilişkiler gibi. Bunların vücut bulmuş hâlleri de vardır: Millî
Eğitim Bakanlığı, üniversiteler, mahkemeler, savcılık, ordu, Dışişleri
Bakanlığı gibi.

Anlatım için ikincisini seçeyim. Şüphesiz bu somut kurumlar
zayıflarsa, onların amacına hizmet ettiği soyut “kurumlar” da sıkıntıdadır.
Dışişleri Bakanlığı zayıflarsa dış ilişkiler zayıflar gibi…

Adalet olmazsa mülk ne olur?

Bizim geleneğimizde ordu ve adalet, en önem verdiğimiz iki
kurum. Duvarlara “Adalet mülkün temelidir” yazmışız. Çok yüksek makamda oturan
biri bir zamanlar bunu, “Mülk işte, ev, arsa, tarla…” diye açıklamıştı gerçi.
Fakat mülk, devlet demektir. Bunun bir başka çekimi olan “melik” de devlet
reisidir; aynı kökten. Türkçede “il” dediğimiz kavramın Arapçasıdır mülk.
“Adalet devletin temelidir” demek ki…

Adalet olmazsa, Yusuf Has Hacip’in bin yıl önce Kutadgu
Bilig’de söylediği gibi “Beylik ular”; yani devlet yıkılır. Kitaplarımı
okuyanlardan özür dileyerek kendimden ve Has Hacip’ten intihal eyleyeyim:

 “Bu il tutguka köp er
at sü kerek

Er at tutguka neng tavar tü kerek

“Bu neng alguka bir kerek bay budun

Budun baylıkınga törü tüz kodun

“Bularda biri kalsa törti kalur

Bu törti yime kalsa beglik ulur

“Günümüz Türkçesi ile şöyle:

“İl tutmak için çok asker ve ordu lazımdır.

Askeri beslemek için de çok mal (tavar) ve servete ihtiyaç
vardır.

“Bu malı elde etmek için halkın zengin olması gerektir.

Halkın zengin olmasın için de, doğru kanunlar(töre)
konulmalıdır.

“Bunlardan biri ihmal edilirse dördü de kalır

Dördü birden ihmal edilirse, beylik çözülmeye yüz tutar.”

 Ordu, maliye, refah
ve adalet! Bir birine sıkı sıkıya bağlı yapılardır bunlar. Birlikte ayakta
duran kurumlar.

Ya ordu olmazsa

Adalet, iç gücü ve zenginliği sağlıyor; ordu da içeriyi dış
düşmanlara karşı koruyor. Bizim ordumuz nasıldı? Varna’yı, Mohaç’ı, Kosova’yı
düşünün. Teşkilatçılığıyla, disiplini ile yenilmez bir ordu! Sonra Doksan Üç
Harbi’ni, Balkan bozgununu düşünün. Lime lime dökülen bir ordu. Rusları aylarca
mıhlayan, ağır zayiat verdiren Plevne’nin yardımına gitmeyen bir komutan.
Düşmandan daha iyi teçhizatlı fakat sıfır eğitimli bir Balkan Harbi ordusu.
Birinciler tıkır tıkır çalışan, sağlam geleneğe dayanan kuruma, ikinciler
geleneğinden kopmuş, yozlaşmış kuruma örnektir.

Ordumuz en göz önündeki kurumumuzdu. Ona dayanan örnekler
vermek kolaydır. Dostum Taha Akyol, devletin zirvede olduğu devirlerindeki
mahkemeleri, adaleti ve çöküş devirlerindeki gerçek Karakuşî Kadı hikâyelerini
anlatabilir size. Yükselişin Enderun’undan çöküşün medreselerine, beşik
ulemasına nasıl geçildiğini de bilenlerden dinleyebilir, okuyabilirsiniz.

 Yükseliş ve çöküşün
mekanizmasını, kendi dar tecrübemle canlandırmaya çalışayım. Bir X kurumunu
alalım. Bu yukarıda saydıklarımdan herhangi biri olabilir. Bir üniversite, bir
adliye, bir yüksek mahkeme, bir askerî birim…

Yükseliş

X’in kıdemli mensupları vardır. Orta kıdemdekiler vardır…
Bunlar yıllardır bir arada çalışmış, daha önce gelip geçmiş mensupların
bıraktıkları gelenekle, ahlâk mirası ile beslenmiştir. Neyin nasıl yapılacağı
gerçi talimatlarda, kurallarda yazılıdır ama onlar bunu beyinlerinin ve
kalplerinin derinliklerine yerleştirmiş, içselleştirmiştir. Yalnız kurallar
değil, değerleri de vardır. Yalnız neyin nasıl yapılacağı değil neyin
yapılmayacağı, yapılamayacağı da bellidir. Bu kurumdan yolsuzluk, usulsüzlük çıkmaz.
Çalışanlar takım ruhuyla çalışır. Her biri işini doğru yapar. Fakat daha
önemlisi, takım arkadaşlarının her birinin de doğru yapacağından emindir.
Herkes herkesin ne yapacağını, onlar daha yapmadan bilir. Üstün başarılı bir
futbol takımı gibi. Kurumda takım havası, “biz” havası hâkimdir. Bu hava,
emeklilerde bile devam eder. Beraberlikleri hiç bitmez. Kurumun özellikle
başarılı eski üyeleri, efsane gibi anlatılır. “Falancanın zamanında…” diye
başlayan ve övünülen hikâyeleri vardır.

Yeni gelenler, kurum için gerekli zor eğitimin kademelerini
birer birer geçmiş, çalışmış, çabalamış, alanlarında en yüksek başarı
gösterenler arasından dikkatle seçilmiştir. Bir mabede girer gibi kuruma dâhil
olurlar. Taze kan getirirler, fakat geleneği de miras edinirler. Kıdemlilere
saygı vardır; onlardan öğrenmek için bütün alıcıları açıktır. Kıdemlilerde de
onlara şefkat ve yeteneklerine güven vardır. Seçkin gençlerdir bunlar.

Daha önceki yazılarımda “Dünyada en tepelerde sayılan
üniversiteleri oraya taşıyan nedir?” diye sormuştum. Cevabı, gelenekti. Gelenek
dediğim şey de yukarıda tarif ettiğim silsile, usta-çırak zinciridir.
Kurumların ahlakıdır; kurumların hafızasıdır.

İşte devleti ayakta tutan bu ahlak ve hafızadır. Nesiller
arası saygı ve güvendir. Ve titizlikle yüceltilen bilgi ve yetenektir ki ona
“liyakat” diyoruz. Yani layık olma.

Gelecek yazımda il nasıl “ular”, kurumlar nasıl çözülür, onu
anlatacağım. https://millidusunce.com/kurumlarin-yukselisi-ve-cokusu/

Kocaeli,
ilginç bir şehir. Coğrafi olarak şahane bir konuma kurulduğu halde, şehir
halkının gadrine uğratılıp çirkinleştirilmiş mazlum bir şehir. Ben Kocaeli’yi
yaşlı bir kadın görünümü verilmiş genç bir kıza benzetiyorum. Dünyanın en güzel
konumlarından birinde bu kadar kötü ve çarpık bir şehirleşme için daha uygun
bir ifade bulamadım.

Kocaeli’nin
mazlumluğu yalnızca şehircilik anlayışıyla ilgili değil elbette. Kültürel
olarak da kendine yakışan bir konumda değil bu şehir. Şehir kolay kolay değer
üretemiyor, ürettiği değerlerin de kadrini kıymetini bilmiyor. Aslında bu
sadece Kocaeli’nin değil Türkiye’nin genel bir sorunu. Hayattayken kimsenin
değerini bilmeyiz. Bu değerler öldükten sonra ise ortalık “sırma saçlıydı”,
“badem gözlüydü” nidalarıyla inler. Halbuki insanların kadrini kıymetini onlar
hayattayken bilmek gerekir.

Kocaeli’nin
kadrini bilmediği değerlerinden biri kesinlikle Karikatürist Murat Yılmaz’dır.
Ki içinizde, hayatı İzmit’te geçmiş böyle bir değerin ismini ilk defa duyanlar
olduğuna eminim. Hâlbuki Murat Yılmaz, karikatür camiasında dünya çapında
tanınmışlığı olan bir değerdir.

Murat
Yılmaz isminden ilk defa Kocaeli Aydınlar Ocağı’nın sitesinde yayınlanan
karikatürler vasıtasıyla haberdar oldum. Kendisini ilk defa yine Kocaeli
Aydınlar Ocağı’nın organize ettiği bir kahvaltıda görmüştüm.

Tanışmamız
ise bir dava vesilesiyle oldu. Yaklaşık 2 yıl önce tanımadığım bir numara
aradı. Hattın diğer ucundaki kişi Murat Yılmaz’dı. Bir konuda hukuki yardıma
ihtiyaç duyunca, beni tavsiye etmişler. Buluştuk, görüştük. Hukuki problemi
çözdük. Bu süreçteki görüşmeler kendisiyle dost olmamıza vesile oldu. Sağ olsun
benim bir karikatürümü çizerek hediye etti. Yine ofisimi ziyarete geldiğinde
kendi çizdiği hukuk konulu bir karikatürü hediye etme nezaketini gösterdi. Yine
hukuki bir konuda benim kendisine teklif ettiğim fikri karikatüre çevirme
nezaketini gösterdi.

Murat
Yılmaz, son derece özgün çizgileri olan bir karikatürist. Karikatür sevenler
bilirler. Bir karikatürü kimin çizdiğini bilmeseniz bile sadece çizgi
yorumundan karikatüristin kim olduğunu anlayabilirsiniz. Özellikle Selçuk Erdem
ve Serkan Altuniğne karikatürlerinde, karikatüristin kim olduğu çizim
üslubundan kolaylıkla anlaşılır. Murat Yılmaz karikatürleri de öyledir mesela.
Üzerinde hiç isim yazmasa bile bir karikatürün Murat Yılmaz’ın elinden
çıktığını kolaylıkla anlayabilirsiniz.

Murat
Yılmaz’ın son derece harika bir mizahi bakışı vardır. Karikatürlerinde genelde
evrensel bir mizah anlayışının etkilerini görürsünüz. Yerel olan yahut siyasi
olanın Murat Yılmaz karikatürlerinde pek izi görünmez. O’nun karikatürlerini
bir Çinli de bir Meksikalı da rahatlıkla anlayıp kahkahalarla gülebilir.

Kendisi
aynı zamanda Dünya Karikatüristler Birliği (Union of World Cartoonists) Başkan
Yardımcısı’dır. Murat Yılmaz’ın özellikle DKB’nin organizasyonlarında
yayınlanan karikatürlerini incelediğinizde en iyi karikatürlerini yurt içinden
ziyade yurt dışının beğenisine sunduğunu ve hepsinin de gerçekten çok
beğenildiğini görürsünüz.

Murat
Yılmaz, sadece bu şehrin veya bu ülkenin değil dünya insanlık tarihinin bir
değeridir. Bu değerin İzmit’ten çıkmış olması ve hala eşi ve dünya tatlısı iki
çocuğu ile birlikte İzmit’te yaşıyor olması bizler için büyük bir şans. Hem
Kocaelililer, hem Kocaeli’nin yerel basını hem de Kocaeli’nin yerel yöneticileri
Murat Yılmaz’ın değerini görmeli ve kendisini her anlamda desteklemelidirler.

Bu
son yazdığım cümle bir yanlış anlamaya mahal vermesin. Murat Yılmaz’ın kimsenin
ne maddi ne de manevi desteğine ihtiyacı yok elbette. Ancak marifetin iltifata
tabi olduğunu ve böylesi değerlere maddi ve manevi destek vermenin hepimizin
boynunun borcu olduğunu bilmek lazım. Vesselam.

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası
Uygulama ve Araştırma Merkezi Yakın Tarih Dergisi 2019 Cilt 3 Sayı 6

52

Halifeliğin kaldırılmasını bahane eden çevreler Doğu Anadolu’da Şeyh Sait İsyanını çıkarmıştı.
Bu İsyan daha önceden planlanmış İngiltere’nin
desteğinde gerçekleştirmek isteniyordu. O sıralar Musul meselesi ile ilgilenen
Türkiye İngiltere’nin kışkırttığı isyanlar
sebebiyle iç sorunları çözmek istedi. Aksi halde yeni devlet yıkılabilirdi.
İngiltere bunu bildiği için Türkiye’yi Musul meselesinin çözümünden uzaklaştırdı ve isyanlarla meşgul etti.

Anahtar Kelimeler: Türkiye,
İngiltere, Musul, Şeyh Sait İsyanı

Summary

The groups who excused the abolition of the caliphate
launched the Sheikh Sait Rebellion in

Eastern Anatolia. This rebellion was intended to be realized
with the support of Britain, which was

previously planned. At that time Turkey was interesting in
the problem of Mosul, Turkey wanted to

solve problems of rebellion against provoked from Britain.
Otherwise the new state could be

destroyed. England knew this, Turkey was too occupied with
the solution of Mosul and rebellion.

Keywords: Turkey, England, Mosul, Sheikh Said Rebellion

Giriş

Türkiye
Cumhuriyetinin kuruluş sürecinde
İngiltere, Türkiye üzerinde diplomatik baskıyı yoğunlaştırmıştı
ve 6 Ağustos 1924 günü Musul sorununu tek taraflı
olarak, Türkiye’ye danışmadan,
Milletler Cemiyetine götürdü. Hemen ertesi günü Hakkari bölgesindeki

Nesturiler Türkiye
Cumhuriyeti’ne karşı ayaklandırıldı (7 Ağustos) ve İngiliz’in ekmeğine yağ

sürdüler. Cumhuriyet henüz birinci yaş gününü
bile kutlayamamış iken dış destekli bir saldırıyla karşı karşıya bırakıldı. Halifeliğin
kaldırılmasından yaklaşık bir yıl sonra, 13 Şubat

1925’te Şeyh Sait, “din
elden gidiyor” diye
doğudaki bazı aşiretleri Türkiye
Cumhuriyeti’ne karşı ayaklandırdı. Şeyh Sait, yeşil bayrak açarak, sala
getirerek yürüyor, “Halifelik
kaldırıldı, medreseler kapandı, din elden gidiyor” diye propaganda
yapıyordu. Din, (istismarcıların elinde) tehlikeli bir silahtı. İsyan çabucak
yayılabilir, yalnız Doğudaki bazı illerle sınırlı kalmayabilir, Orta ve Batı
Anadolu’ya da yayılabilirdi. Yayılmaya çalışılıyordu1

.

*

Prof. Dr, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Tıp Fakültesi,

1 Bilal Şimşir, Kürtçülük
II (1924-1999), Bilgi Yayınevi, 2009, Ankara, s.26.

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası
Uygulama ve Araştırma Merkezi Yakın Tarih Dergisi 2019 Cilt 3 Sayı 6

53

1. Şeyh Sait İsyanı

Şeyh Sait isyanını2 organizatörü ise 1923 yılında kurulmuş olan gizli azadı
teşkilatı idi.

Şeyh ve aşiret reislerini elde etme gayreti içine
giriyorlardı. Şeyh Sait bu hareketin elebaşı olarak ileri sürülmekte
idi. Azadı mensupları 1924 yılında ilk kongresini yaparak isyanının planını çizmişlerdi.
Ana stratejiyi de tespit etmişlerdi. Şeyh Sait bu toplantıda ön plana çıkarılmıştı.
İsyanda 1925 yılına ertelenmişti. İsyan müddetine
kadar teşkilat mensupları, aşiret reis ve etkili şeyhlerle temas edip, onları
isyan hareketine katılmaya çağırıyor. Hükümet icraatlarına muhalif olan
Türk unsurlarla özellikle
Hilafet yanlılarını yanlarına almaya gayret ediyorlardı. Dış ülkelerden destek sağlama imkânları aranması da
kararlaştırılmıştı. Gürcistan ve
Irak’a temsilci gönderilerek Rus ve İngiliz desteğinin sağlanmasına çalışmıştır.
Araları açık olan aşiret reislerini şeyhler vasıtası ile barıştırma faaliyetine
girişilmiştir.

1925 yılında 2. kongresini yapan azadı mensupları, Şeyh Sait’in işareti ile Mayıs 1925’de
isyanın başlatılmasına karar vermişti. Şeyh Sait müritlerinin çoğunlukta bulunduğu Lice, Hani, Piran,
Palu bölgelerinde hazırlıkları gözden geçirmek için, seyahate çıkmıştır.

Lice’nin Hanı
bucağına gelen Şeyh Sait burada Torakanlı Reşit Ağa, Kör Hüseyin ağa,

Eyüpoğlu Zülfı ağa, Pirandan öğretmen
Fahri, Şeyh Sait’in kardeşi
Abdurrahim ve Miri

Hamdi beyin katıldığı bir toplantı yaptı. Ayaklanma tarihi 21
Mart 1925 olarak kararlaştırıldı.

Esasen Şeyh Sait 1924 yılının 15 Kasımında oğlu Ali Rıza’yı
İstanbul’a göndermiş, Seyid

Abdülkadir’den
muvafakat almıştır. Seyit Abdülkadir
Ali Rıza ile yaptığı bu görüşmeden
sonra, avdeti sırasında ona, Mustafa Kemal aleyhinde hazırlanmış beyannamelerin
de, dağıtmak üzere,
teslim etmiştir.

Şeyh Sait’in
beyanname mahiyetindeki aşiret reislerine ve bölge halkına yayınladığı

fetva şöyledir:

“…
Kurulduğu günden beri
Din-i Mübin-i Ahmedî’nin temellerini yıkmaya çalışan Türkiye

Cumhuriyeti Reisi Mustafa Kemal ile arkadaşlarının ahkâmına
aykırı hareket ederek Allah ve

Peygamberi inkâr ettikleri ve Halife-i İslâmı sürdükleri için gayr-i meşru olan bu idarenin yıkılmasının
bütün İslâmlar üzerine
farz olduğu, Cumhuriyetin başında olanların mal ve canlarının Şeriat-i Garrâ-i
Muhammediyye’ye göre
helal olduğu ilan olunur”3

.

2 Geniş Bilgi için
bakınız: Yaşar Kalafat, Şark Meselesi Işığında Şeyh Sait Olayı, Karakteri, Dönemindeki
İç ve Dış Olaylar, Boğaziçi Yayınevi, Ankara, 1992.

3 Yaşar Kalafat, age.,
s. 204.

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası
Uygulama ve Araştırma Merkezi Yakın Tarih Dergisi 2019 Cilt 3 Sayı 6

54

2. Hilafet, İngiltere ve Şeyh Sait İsyanı

1919-1926 yılları arasındaki Türk-İngiliz münasebetlerini
inceleyen Ömer Kürkçüoğlu,

Şeyh Sait isyanıyla ilgili olarak şu hususları
belirtmektedir:

“1925 Şubatında
Doğu Anadolu’daki Kürt ileri
gelenlerinden Nakşibendi, Şeyh Sait’in giriştiği ayaklanma hareketi, Türkiye’nin istikrar ihtiyacını
ve dolayısıyla Musul sorununda anlaşmaya varmak zorunluluğunu somut bir biçimde
ortaya koydu. Ayaklanmanın dinsel sloganlara dayanması, Halifeliğin
kaldırılmasının Kürtler’de böyle
bir tepki için elverişli ortam yarattığını ortaya koyar. Ayaklanmanın önderi
Şeyh Sait’in, “İslâm’ın Türkler’le

Kürtler
arasındaki tek bağ olduğu; Türkler
de kendi geleceklerini düşünmek zorundadır.” biçiminde
söylediği bildirilen sözleri, bu kanıyı güçlendirmektedir.
Fakat dinsel sloganların gerisinde “Bağımsız Kürdistan” fikrinin yattığı da anlaşılmaktır

4 Halifeliğin kaldırılmış olması, Kürtler’in ayaklanmasında önemli rol oynadığı gibi, Kürt unsurunun çoğunlukta
bulunduğu Musul üzerindeki
Türk iddiasını da
zayıflatmıştır. Milliyetçi düşünceye yabancı olan Musul Kürtleri’nin, Türkiye’yi Irak’a tercih
ettikleri söylenebiliyorsa, bunun başlıca nedeni, Halife’ye yani İslam ‘a olan bağlılıklarıydı. Musul
sorununun çözüme kavuşturulmamış
olduğu bir sırada Halifeliğin kaldırılması; İngiltere’nin İslâm etkeni dolayısıyla
duyabileceği endişeyi gidermek için, ya da öteki nedenlerle alınmış olsa da, sonuçta
Türkiye’nin Musul tezine manevî
bir darbe indirmişti. İngiltere’nin Musul’daki bir görevlisi, Halifeliğin
kaldırıldığı yolundaki haberi hayretle karşılayıp, inanmakta güçlük
çektiklerini yazmaktadır. Bu İngiliz görevlisi, o zamana kadar “Kürdistan’ı patlamaya hazır bir
volkan gibi kaynaştıran Türk
propagandasının, Kürtlerin
Halifeye kesin bağlılıklarına dayandırıldığını, Türkler’in kendi bindikleri dalı kesmelerinin ise,
İngiltere için inanılmayacak kadar mükemmel
bir şey olduğunu” belirtmektedir. İngiliz görevlisi, “tabii, bu yeni
durumdan kendimiz için yararlanmayı ihmal etmedik” diye eklemektedir. Türk

Hükümeti’nin Kürt ayaklanmasına karşı aldığı sert önlemler,
Musul’daki mahalli Kürt ileri gelenlerinin
tepkisine yol açmaktaydı. Bu tepkilerin, İngiltere bakımından
yararlanmaya” elverişli bir ortam hazırladığı görülüyordu5

.

Burada Ömer Kürkçüoğlu’nun dikkatlerinden kaçan nokta halifeliğin kaldırılmaması(!)
hususunda İngiltere’nin
oynadığı roldür.
İngiltere İslam dünyasındaki

4 Yaşar Kalafat, age.,
s. 184., Ömer Kürkçüoğlu, Türk İngiliz İlişkileri (1919-1916), Ankara, 1978, s.
290 vd.

Şeyh Sait olayının İngiltere boyutu için bk. Robert Olson,
The Emergence Of, Kurdish Nationalism and the

Sbeikh Said Rebellion, 1880-1925, Austin 1969., age., s.
52-92 ve 128-150. 5

 Yaşar Kalafat, age.,
s. 185., Ömer Kürkçüoğlu, Türk İngiliz İlişkileri (1919-1916), Ankara, 1778, s.
290 vd.

Şeyh Sait olayının İngiltere boyutu için bkz. Robert Olson,
age., s. 52-92 ve 128-150.

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası
Uygulama ve Araştırma Merkezi Yakın Tarih Dergisi 2019 Cilt 3 Sayı 6

55

mezhebî ayrılığın kışkırtıcısı idi. Dolayısı ile din ve
halifelik adına yapılan isyanlar o dönem de yeni kurulmuş Türkiye Cumhuriyetini parçalamaya ve Musul sorununun
İngiltere lehine sonuçlandırmaya yönelikti. Kürtleri
ve İslam dünyasını düşünen bir İngiltere asla olmayacaktı.

2.1. Sünni
Halifeliğin Kaldırılmaması(!) Yönünde
İngiltere’nin Planı Gerek
İstiklal Harbi sırasında gerekse ertesinde yeni devletin kuruluşu sürecinde

İstanbul’da bulunan basın, Ankara’daki millî hükümete karşı genelde hasım gibi davrandı.

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş döneminde yürüt1...342343344...1.3861.386 Sayfanın 343. Sayfası