Hezâr gıbta o devr-i kadîm efendisine 

Ne kendi kimseye benzer ne kimse
kendisine

 Hayatından Kesitler – 1

17 Kasım
1871’de İstanbul’un Beyazıt semtinde Mercan Ağa Mahallesi’nde doğdu. Babası,
Sadrıâzam Yûsuf Kâmil Paşa’nın yirmi yedi yıl mühürdarlığını yapmış, ‘Rumeli Beylerbeyi’ pâyeli Mehmed Emin
Paşa; annesi, dinî ve ahlâkî terbiyesinde çok şey borçlu olduğu Hamîde Nergis
Hanım’dır. Babası, Hz. Hüseyin soyundan gelmekle ‘seyyid’ unvânı ile bilinir. İbnülemin ve kardeşi Ahmed Tevfik de
gerektikçe bu unvanı kullanmışlardır.

Çocukluk
yıllarının çok zamanı Üsküdar Semtinde 1826 yılında kurulan ve günümüzde faal
olan Zeynep Kâmil Hastahânesi’nin kurucuları; Osmanlı Devleti’nin Mısır Vâlisi
Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın kızı Züleyha Zeynep Hanımefendi ile eşi Yûsuf
Kâmil Paşa’nın konağında geçti. Kendinden iki yaş küçük kardeşi Ahmed Tevfik
ile birlikte ilk resmî eğitimine Mercan Ağa Sıbyan Mektebi’nde başladı.
Süleymaniye Camii İmareti’ndeki Şehzade Rüşdiyesi’nden mezun oldu.

***

Mahmud Kemal
Bey, ‘Son Asır Türk Şâirleri’ isimli
eserinin ‘Kendime Dâir’ başlıklı
bölümünde çocukluk dönemi ile alâkalı bilgiler veriyor: Bir kış gecesi dünyâya
gelmiştir. Mizâcı asabî, teessürü şiddetli, kalbi rikkatli, intikâli ve infiâli
(öfkesi) seridir. İşte bu özelliklerinden dolayı merhum babası Mehmed Emin Paşa
ile şefkat ve merhamet timsâli olan annesi Hamîde Nergis Hanım O’nu incitmeden,
rencide etmeden, hassas kalbini kırmadan, kısacası asla kötü muâmele etmeden
büyütmek için ellerinden gelen gayreti gösteriyorlar. Yine bizzat kendisinin ifâdesine
göre pederi Mehmed Emin Paşa, ‘Evlâdını
kızarak ve döverek terbiye etmeye kalkışanlar onlara terbiyesizlik ve yüzsüzlük
öğretmiş olurlar. Çocuğun en fazla korktuğu şey, dövülmektir. Ona da alıştıktan
sonra korkacağı ne kalır?’ dermiş. Annesi de gayet etkileyici, ruh
dünyâsını okşayıcı sözler söylemek sûretiyle oğlunu terbiye etmiştir. Bu
mütedeyyin (dinine bağlı, dindar) anne ve baba hem Mahmud Kemal Bey’e hem
kardeşlerine işte böyle küçük yaştan îtibâren -en büyük terbiye olan- dînî
terbiyeyi bir güzel aşılıyorlar, çocuklarını dindar ve tabiî ki her türlü
kötülükten uzak olarak yetiştiriyorlar. Kısacası ebeveynlik (anna-babalık)
görevini hakkıyla yerine getiriyorlar.

Meselâ babası
Mehmed Emin Paşa, ‘Emilen süt, çocuğun
tabiatını, karakterini, şahsiyetini şekillendirir’ hadîs-i şerifini
bildiğinden çocuğu annesinden başka hiçbir kadının emzirmemesi için gerekli
dikkati gösteriyor. Üç yaşına gelince yavruyu, Nakşibendî şeyhlerinden Hacı
Feyzullah Efendi Hazretleri’ne götürüp takdim ediyor. Şeyh Efendi de, feyizli
bakışlarıyla bu ana kuzusuna nazar ediyor. Anneannesi Hatice Hoşyar Hanımefendi
de aynı minval üzere hareket ediyor. O da küçük Mahmud Kemal’i, fâzıl mürşidi
Mevlânâ Şeyh Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî Hazretleri’ne götürüp hayır duâsını
alıyor. Bu iki büyük velînin -kimyâ mesâbesinde olan nazarı- Mahmud Kemal’in
üzerinde derhal tesirini gösteriyor. Böylece daha o yaştan îtibâren edebin,
vakarın ve hayânın canlı bir temsilcisi olarak arz-ı endam ediyor.

Küçük Mahmud
Kemal’in Babası ve annesinin ihtimam gösterdiği ölçüde mükemmel bir insan
olarak yetiştiğini ortaya koyan bir hâdise, Yusuf Kâmil Paşa ile Züleyha Zeynep
Hanımefendi’nin konağında cereyan eder: Dört-beş yaşlarında bulunduğu sırada,
Zeynep Hanımefendi’in konağından ayrılırken, şefkatiyle, merhametiyle olduğu
kadar cömertliğiyle de büyük-küçük herkesin takdirini ve sevgisini kazanan
hanımefendi, Mahmud Kemal’e kese içinde para veriyor. Diğer keseyi de kardeşine
vermesini tembih ediyor. Mahmud Kemal, bahçe kapısına doğru ilerlerken, önde
giden kardeşine sesleniyor:  ‘Hanımefendi’nin ihsânı var. Bekle de vereyim’
diyor. Böylece küçük Mahmud Kemal, emâneti derhal sâhibine teslim etmek
suretiyle Zeynep Hanım’m emrini yerine getirmiş, böylece imtihanı kazanmıştır.

Babası Mehmed
Emin Paşa, Kozan mutasarrıflığına tâyin edilince âilece gidip orada bir buçuk
yıl kadar kaldılar. İstanbul’a döndüklerinde Maarif Nâzırı Münif Paşa’nın
yardımı ile Mekteb-i Mülkiyye’nin yatılı kısmına kaydoldu. Buradaki öğrenimini
bitirmeden ayrılıp dinleyici sıfatıyla Mekteb-i Hukuk’un derslerine devam etti.
İki kardeşin beraber devam ettirdiği bu resmî öğrenim dışında asıl eğitimleri
küçük yaştan itibaren babalarının ihtimamı altında başlamış, daha sonra da
konaklarına gelen hocalardan ve devrin tanınmış ulemâsından gördükleri câmi
dersleriyle devam etmiştir. Ayrıca Trabzonlu Hoca Hüsnü Efendi’den tefsir, Sahîh-i
Buhârî ve Fars edebiyatı okudu. Ünlü hattat Hasan Tahsin Efendi’den hüsn-i hat
meşkederek icâzet aldılar. Kozan’da Süleymaniyeli Fânî Efendi’den Arap ve Fars
edebiyatına dâir yeni bilgiler kazanırken Leon Efendi ve diğer bir
gayrimüslimden Fransızcasını ilerletti. Bu arada mutasarrıflık tahrirat
kalemine devam ederek resmî muâmelât usullerini ve kalem işlerini öğrendi.

Genç Mahmud
Kemal Bey’in rahle-i tedrisinden feyz aldığı hocalardan biri de Mehmet Âkif
Ersoy’un Babası İpekli Temiz Tâhir Efendi’dir. (1826-1888) ‘Son Asır Türk Şâirleri’ isimli kitabında
Hocası hakkında şu bilgileri veriyor: ‘Pederimin üstadlarından ve ilmiye
sınıfından Kırşehirli Hoca Mahmud Efendi merhum, en fazîletli mezunlarından
olan Tâhir Efendi’yi, çocukluk günlerimizde muallimliğimiz için uygun
görmüştür. Benimle berâber kardeşim Ahmet Tevfik Bey merhumu, amcamızın
çocuklarını diğer yakınlarımızı kışın İstanbul’daki hânemizde, okuturdu. Yazın âilesiyle
birlikte Yakacık’taki yazlığımızın bir dâiresinde kalarak bizleri ilminden
faydalandırırdı. İyi işler yapan, fazîletli, vefâlı, âlicenab, insanca
davranan, güvenilir olgun bir âlimdi. Bir ailenin fertleri gibi senelerce
berâber yaşadık. Öfkeli, çabuk sinirlenen bir insan olduğu halde bizleri hiçbir
surettle incitmedi. Aslen Buhâralı olan muhtereme eşi de güzel ahlâk sâhibi bir
hanımefendi idi. Cenâb-ı Allah ikisini de rahmetine nâil eylesin.

Babaları
Mehmed Emin Paşa, 1887’de işten çıkarılınca âile İstanbul’a döndü. Mahmud Kemal
Bey, 1889’da Bâbıâli’nin gözde dâirelerinden Vilâyât-ı Mümtâze Kalemi’ne
stajyer olarak girdi. Bu târihten itibâren Bâbıâli’nin ilga edilişine kadar
otuz üç sene aralıksız devam eden bürokrasi hayatında kazandığı devlet görgüsü
ve eserlerine sağladığı ilk elden malzeme ve bâkir bilgiler , ‘âlim’ sıfatı kazanmasına vesile oldu.
1892’de Sadâret Mektûbî Kalemi’ne alınan İbnülemin, buradaki başarısı
dolayısıyla 1895 yılında Teftîş-i Islâhât Komisyonu başkâtipliğine getirilmiş, Mehmed
Said Paşa’nın beşinci sadâretinde yeniden Sadâret Mektûbî Kalemi’ne daha sonra
da Eyâlât-ı Mümtâze Kalemi’ne gönderilmiştir. Buradaki mücâdeleleri neticesinde
dâirenin müdür muavinliklerinden birini elde edebildi ve daha sonra da müdür
oldu ise de rakiplerinin oyunu ile Bâbıâli’deki ilk memuriyet yerine müdür
olarak gönderildi. 1911 yılında Yıldız Sarayı evrakının tetkik ve tasnifi ve
birikmiş jurnallerin tasfiyesi işine memur edildi. Karmakarışık hâle gelmiş 800
sandık dolusu evrakı büyük bir vukuf ve titizlikle elden geçirerek şimdiki adı
Başbakanlık Osmanlı Arşivi olan Sadâret Hazîne-i Evrak Dâiresi’ne teslim etti
ve her türlü araştırmaya hazır mükemmel bir arşiv teşkiline muvaffak oldu.                                                             
               

***

Birinci Dünya
Savaşı yılları İbnülemin’in yıldızının parladığı, kültür hayatımız için mühim
birçok çalışma içinde yer aldığı, bu yolda kendisine önemli işlerin havâle
edildiği bir devredir. Vakıflara ait sanat eserlerini kaybolmaktan ve yabancı
diyarlara gitmekten kurtarmak gayesiyle bir müze kurulması için dört üye ile
birlikte devam ettirdiği büyük gayretler sonunda Süleymaniye Camii İmareti’nde
Evkaf-ı İslâmiyye Müzesi’ni kurdu. Yerine getirdiği hizmetlerden dolayı
kendisine üçüncü rütbeden Osmanlı nişanı verildi. Savaş yılları içinde değişik
zamanlarda İstanbul’a gelen ve müzeyi gezen Almanya İmparatoru Wilhelm ve
Avusturya-Macaristan İmparatoru-Macaristan Kralı Karl tarafından yüksek
rütbeden birer madalya ile taltif edildi. 1916’da görevlendirildiği Muhâfaza-i
Âsâr-ı Atîka Komisyonu’nda millî eserlerin korunmasına dâir lâyiha ve bununla
ilgili nizamnâme de O’nun kalemiyle son şeklini aldı. Şûrâ-yı Devlet ve Sadâret
Dâiresi’nde arşivlerin tanzimi için kurulmuş komisyonlarda sadâreti temsilen
görüşlerini açıkladı. Rağbetsizlikten dolayı bir zamandan beri yok olmaya yüz
tuttuğunu gördüğü hat sanatını yaşatma çârelerini düşünen Mahmud Kemal Bey,
aynı zamanda tezhip ve klasik cilt sanatlarının da ihyası gayesiyle,
memleketteki istidatları bu sanatlara özendirecek ve devlet desteğiyle
eğitimini sağlayacak bir müessese olmak üzere Medresetü’l-hattâtîn’in
kurulmasına ön ayak oldu. Buranın idâresi de kendisinin içinde bulunduğu Evkaf-ı
İslâmiyye Müzesi yönetim kuruluna verildi. Evkaf-ı Hümâyun Nezâreti’nin târihi
ve nâzırlarının hal tercümesine dâir orijinal eserin ortaya çıkmasındaki
başarısından dolayı kendisine ikinci rütbeden Mecîdî nişanı verildi. Nâdir ve
değerli yazmaların baskılarını hazırlamak için kurulan Âsâr-ı Müfîde
Kütüphânesi heyetinin en verimli üyesi olarak divan şiirinin üç seçkin
simasının divanlarının neşri işini üstlendi.

İdarî
hayattaki geniş tecrübesi ve târihî kültür birikimi dolayısıyla sadrıâzamların,
nâzırların kendisinden görüş aldıkları Mahmud Kemal Bey, Birinci Dünya
Savaşı’nın sona erdiği sıralarda başlayacak barış müzâkerelerinde devletin hak
ve menfaatlerinin korunması ve barış antlaşması esaslarının belirlenmesi için
11 Kasım 1918’de Hâriciye Nezâreti’nde, Harbiye Nezâreti adına müsteşar
sıfatıyla Miralay İsmet’in (İnönü) ve diğer nezâret müsteşarlarının da
katıldığı fevkalâde komisyonda sadâret makamının temsilcisi olarak
görevlendirildi.

Savaş sonunda
Osmanlı Devleti’nin değişen siyâsî ve idarî bünyesi içinde Eyâlât-ı Mümtâze ve
Muhtâre Dâiresi’nin hükmü ve fonksiyonu kalmadığından buranın lağvedilmesiyle
kıdem ve mevkiine uygun bir makam olarak Bâbıâli Müdevvenât-ı Kanûniyye Dâiresi
Müdürlüğün’ne getirildi; bunun yanı sıra devletin resmî gazetesi Takvîm-i
Vekayi’nin müdürlüğü ile de görevlendirildikten başka, Eyâlât-ı Mümtâze ve
Muhtâre Kalemi’nin başşehirde bulunan ahalisiyle ilgili işlerinin barışın
imzalanmasına kadar idâresi ve yürütülmesi yine kendi üstünde kaldı.

Galip
devletlerin işgali altına girmiş Mütâreke Dönemi İstanbul’unda, İzmir’in işgal
edildiği 15 Mayıs 1919 günü Fransız askerî makamlarınca, yarım asırdır
oturmakta oldukları konaklarının yirmi dört saat içinde boşaltılıp kendilerine
tesliminin istenmesi üzerine evlerindeki târihî eşyanın, zengin kitap ve gazete
koleksiyonlarının çoğunu alamadan ailece yuvalarını terk etmek mecburiyetinde
kalındı. Buldukları her şeyi talan eden, kıymetli târihî evrakı yağmalamaktan,
İbnülemin Mahmud Kemal Bey’in üzerine titrediği yazma eserleri, gazete ve
mecmua koleksiyonlarını parçalayıp tuvalette kullanmaktan dahi çekinmeyen
işgalciler, aracılar konulup devam eden uzun temaslardan sonra burayı terk
ettiklerinde bir buçuk yıl önce ayrıldıkları konağı kapı ve pencerelerine
varıncaya kadar sökülmüş, hemen hemen dört duvardan ibêret kalmış halde
buldular.

Devletin çöküşüyle
birlikte Bâbıâli hükümeti son demlerini yaşarken yıllarca çeşitli
engellemelerle karşılaşmış bulunan İbnülemin, nihâyet Bâbıâli’de en üst
kademedeki vazifesi olan Dîvân-ı Hümâyun beylikçiliğine getirildi. Bu son
vazifesinde olanca dirâyetini ortaya koyan İbnülemin, başta ‘sah çekmek’¹ gibi bir
müddetten beri buranın terkedilmiş bazı usul ve geleneklerini yeniden
yerleştirmeye muvaffak oldu. Ancak bu parlak memuriyeti, Anadolu millî
hareketinin irâdesi altına giren Bâbıâli’nin lağvı ile 7 Kasım 1922’de sona
erdi. Devlete otuz üç yıl boyunca verilmiş bir hizmet sonunda kendisine ve
kardeşine cüzi bir mâzuliyet maaşı bağlandığından ailece düştükleri maddî
sıkıntı içinde bunaldıkları bir sırada kardeşi Ahmed Tevfik’i de kaybetti. Bu
arada İbnülemin’in, işsizlik ve geçim sıkıntısının kucağına düşmesine ve
kardeşinin ölümünün getirdiği darbeyle inzivaya çekilişine razı olmayan
dostları, kendisinin haberi olmaksızın Düyûn-ı Umûmiyye İdâresi’nde O’na bir
memuriyet buldular.

Mahmud Kemal
Bey’in sıkıntılı bir dönemi:

Kemal Bey,
doğuştan mizaha, nükteye âşina idi. Eserlerinde yeri geldikçe anlattığı
konularla ve şahıslarla alâkalı hoş nükteler, latîfeler, alâka çekici fıkralar,
bâzen düşündüren, bâzen güldüren kısa hikâyeler anlatırdı. Hazin bir tecellidir
ki çok sevdiği kardeşi Ahmed Tevfik Bey’in vefatıyla neş’esi tam mânâsıyla yok
oluverdi. O sırada, çalıştığı devlet birimi lağvedilmiş, işsiz ve gelirsiz
kalmıştı. Geçim sıkıntısı da ızdırâbını artırıyordu. Bir müddet bu şekilde
kararmış dünyasında günleri peşpeşe eklerken, kadim dostlarından, dönemin
değerli şâirlerinden Halil Nihat (Boztepe) (1882-1949) imdâda yetişiyor. Halil
Nihat Bey, Mahmud Kemal Bey’i Düyûn-ı Umûmiye idâresin-de belli bir ücretle
çalıştırmak için harekete geçiyor. Ancak Mahmud Kemal Bey, bu teklife ilk önce
teşekkür etmekle yetiniyor. Aradan üç ay geçtikten sonra gerek Halil Nihat
Bey’in, gerekse diğer bâzı dostlarının ısrarlarına dayanamayarak -şahsını
tanımadığı, fakat hakkındaki övücü sözleri çok işittiği Aşâr Şubesi’nin müdürü
Kâmil Bey’in refâkatinde bulunmak şartıyla, teklif edilen hizmeti kabul ediyor.
İsmiyle müsemmâ olan Kâmil Bey’den gördüğü saygı ve hürmet, baş direktör Mösyö
Grase’den kapıcıya kadar bütün çalışanların ilgisi Mahmud Kemal Bey’i bu yeni
görevine ısındırıyor. Her gün düzenli olarak vazifesine devâmı, kendisini hem
zihnen meşgul ediyor, hem de acısını dindiriyor. Aldığı ücrete gelince, bu öyle
fazla bir miktar olmamakla berâber, geçimini az da olsa kolaylaştırıyor.

Mahmud Kemal
Bey’i mes’ut eden sebeplerden biri de mesâi arkadaşlarının arasında şâirlerin
ve ediplerin bulunmasıydı. Başta Halil Nihat Bey olmak üzere Kâmil Bey, Fâzıl
Ahmet Aykaç, Ahmet Hâşim ve Hüseyin Dâniş beyler kalem ve kelâm erbâbı kimseler
olarak burada görev yapıyorlardı. İşte Mahmud Kemal Bey, bu dâire
arkadaşlarıyla sık sık bir araya geliyor, ilmî ve edebî sohbetler
düzenliyorlardı. Düyûn-u Umûmiye bütçesinde kesintiye gidilmesi üzerine önce
ücretli memurların görevlerine son veriliyor.

Mahmud Kemal
Bey, ‘Son Asır Türk Şâirleri’ isimli
eserinde bu mesâi arkadaşlarının hayat hikâyelerini anlatırken, Düyûn-u Umûmiye
de kendilerinden gördüğü büyük ilgiyi de sitâyişli cümlelerle dile getiriyor.
Meselâ Aşâr Şûbesi Müdürü Kâmil Bey hakkında şöyle yazıyor: ‘Hükümet şeklinin değişmesi üzerine otuz
senede nâil olduğum Divân-ı Hümâyûn Beylikçiliği’nin de lağvedilmesinden hayli
müddet sonra, kimseye mürâcaat etmediğim halde kadirşinas dostlarımdan Şâir
Halil Nihad’ın delâleti ve bâzı tanıdıklarımın hayırlara vesile olan ısrârı ile
Düyûn-u Umûmiye İdâresine devâmım mümkün oldu. Herkesten methini işittiğim
Kâmil Bey’in refâkatine memur edilmemi taleb eyledim. Şahs-ı nâçizime hürmeten
bir oda hazırlattı. Mâiyetinde ücretli bir memur olduğumu bana hissettirmedi.
Sekiz aya yakın olan süre içerisinde beni bir gün odasına çağırmadı. Kendisi,
yanıma gelerek beni âmir, kendini memur sûretinde gösterdi. Beni bir âlim,
kendini öğrenci hükmünde tuttu. Her sözümü itinâ ile dinledi. Benden pek çok
müstefid olduğundan bahs ile dâima teşekkür etti. Bu fazîletkârâne muâmeleleriyle
insan-ı kâmil ünvânına lâyık olduğunu bihakkın isbat eyledi. Allah rahmet
eylesin’ İbnülemin Mahmud Kemal Bey, kendisi zarif bir insan olduğu için
zarif insanları da çok severdi.

Çok geçmeden
Düyûn-ı Umûmiyye bütçesinde kısıtlanmaya gidilmesi üzerine tekrar işsiz kaldı. O
sırada Maarif Vekâleti müsteşarı bulunan M. Fuad Köprülü, şahsına ve ilmine
büyük saygı duyduğu İbnülemin Mahmud Kemal’in Vesâik-i Târîhiyye Tasnif Heyeti
başkanlığına gelmesini sağladı.

20 Kasım
1923’te seçildiği Târîh-i Osmânî Encümeni üyeliğiyle birlikte, idâre meclisi
üyesi olduğu Evkāf-ı İslâmiyye Müzesi’ndeki hizmetlerini beraber yürütürken bu
arada beşinci defa olarak yeniden müzenin başkanlığına seçildi. Vesâik-i
Târîhiyye Tasnif Heyeti’nin bir müddet sonra Dârülfünun Edebiyat Fakültesi
bünyesi içine alınarak ardından da Başvekâlet Hazîne-i Evrak Dâiresi’ne
devredilip lağvolunmasıyla İbnülemin’in buradaki başkanlığı da sona erdi. Ancak
aradan fazla zaman geçmeden ad ve statü değişikliğiyle Türk ve İslâm Eserleri
Müzesi’ne müdür olarak tâyin edildi.                                                                                                               
(DEVAM EDECEK)

¹sah çekmek: Yazının doğru olduğunu tasdik etmek için
üzerine ‘sah’ yazmak.

19-Risâle fî vakfi’l-arâzî ve bâzı
ahkâmi’l-vakf: Osmanlı arazi hukukunu, arazinin nasıl vakfedileceğini ve
özellikle irsâdî vakıfları konu edinen bir risâledir. Bazı kütüphane
kayıtlarına ‘Risâle fî taksîmi’l-arâzî’
diye de geçen bu risâlenin Türkçe’si de vardır.

İslâm
medeniyetinin hâkim olduğu bölgelerde ibâdet, eğitim, sağlık, şehirleşme ve
ulaşıma ait bütün bir altyapının kurulmasında ihtiyaç duyulan yatırımın yegâne
aracı vakıftır. Söz konusu müesseseye âit câmi, medrese, hastahâne, imâret,
kervansaray ve köprü gibi bütün dînî ve hayrî yapılar ile hizmetin devam etmesi
adına buralara tahsis edilen gerek menkul gerek ise gayri menkul mallar, zaman
içerisinde kullanılamaz hâle gelebilir veya ihtiyaç dışı kalabilirler.

Bu durumda,
her ne kadar vakıfta değişmezlik esas olsa da fakihler vakfı sonlandırma yerine
vakıf amacının devam etmesini mümkün kılan birtakım değişiklikler üzerinde
durmuşlardır.

Ebüssuûd
Efendi bu kabil vakıf problemlerine de örnek teşkil edecek şekilde, vakıf malı
ile alâkalı meseleler hakkındaki görüşlerini açıklamaktadır. 

20-el-Kasîdetul-mîmiyye: Doksan küsur
beyitten meydana gelen bu eser, Ebüssuûd Efendi’nin çeşitli Arapça kasidelerini
toplayan bir mecmûadır. Arapça olan ‘Mimiyye’,
içerisinde ‘m’ harfi bulunan kelime
demektir.

21-Duânâme-i Ebüsuûd: Şeyhülislâm
Ebüssuûd Efendi’nin az bilinen küçük bir risâlesidir. ‘Mecmûa-i Deavât’ olarak da anılır.

‘Duâ’ kelimesi ‘Allah’tan istekte bulunma, yalvarma ve yakarış’ mânâsında Arapça
bir kelimedir,  ‘nâme’ ise Farsçadır. ‘Mektup’
demektir. ‘Kitap ve mecmua’ mânâsı da
vardır.  Duânâme Dîvan edebiyatında,
husûsen mesnevîlerin giriş kısmında Cenâb-ı Allah’a; yalvarma, yakarış ve
O’ndan hayırlı isteklerde bulunma manâsında edebî bir tarz olarak
kullanılmıştır. Bunun dışında hadislerden, duâ âyetlerinden derlenerek
hazırlanan duâ metinleri, duânın faziletleri, duânın kabul olmasının şartları,
fiîlî duâ gibi başlıklar altında bilgiler veren kitaplar hazırlanmıştır.

22-Kasîde fî risal’-Sultan Süleyman:
Ebüssuûd Efendi’nin Kanûnî Sultan Süleyman Han’a yazdığı mersiyedir.

Ebüssuûd
Efendi’nin Şâirliği – 2

Şeyhülislâm
Ebussuûd Efendi, Kânûnî Sultan Süleyman döneminin en önemli sîmâlarındandır.
Tefsirden hukûka, akaidden tıbba kadar pek çok eser kaleme almış olan Ebussuûd
Efendi’nin fazla olmasa da Türkçe ve Arapça şiirleri de bulunmaktadır. Ebussuûd
Efendi’nin müstakil şiir denemelerinin yanında mektuplarının arasına da zaman
zaman şiirler serpiştirdiği, hattâ bir mektubunu Türkçe bir şiir şeklinde
kaleme aldığı görülmektedir.

Muhibbî
mahlasıyla şiirler yazan Kanûnî Sultan Süleyman Han’ın, 5 beyitlik çok meşhur
şiirine Ebussuûd Efendi’nin yazdığı 47 beyitlik şiir, 5 beyitlik gazelinin
detaylandırılmış hâli gibi durmaktadır. Çünkü Muhibbî gazelinde bu dünyânın
geçiciliğini ve değersizliğini 5 beyitle anlatmaya çalışırken Ebussuûd Efendi
bu durumu etraflı bir şekilde şiirine konu etmiştir. Diğer taraftan bu şiir
aynı zamanda Ebussuûd Efendi’nin yaşlılıktan, kocalıktan bir şikâyetlenmesi
olarak da görülebilir. Çünkü şiirine gençlik günlerinin gittiğini ve yaşlılık
günlerinin tıpkı bir ayrılık gecesi gibi kapısına dayandığım söyleyerek
başlamaktadır. Bu açıdan bakıldığında şâirin dünyânın geçiciliğini ve hayatın
aldatıcılığını ihtiyarladıktan sonra görebildiğini de söylemek mümkündür.

Bu şiir, elde
pek fazla şiiri bulunmayan Ebussuûd Efendi’nin şâirliği hakkında önemli
ipuçları sunabilecek bir hacme sâhiptir. Ayrıca, Ebussuûd Efendi’nin daha başka
şiirlerinin de olabileceğini, yapılacak detaylı araştırmalarla bunların da gün
ışığına çıkartılabileceği düşüncesini kuvvetlendirmektedir.

Nağme-i bülbül ferah-bahş u
sürûr-encâm iken

Ğam-fezâ oldı şadâyı bûm-ı
pür-nekbet gibi

Mülk-i şıhhatde ikâmet müddeti
oldı temam

Görinen şehr-i âdem iklimine
rıhlet gibi

Virse ger devrân zimâmın kabza-i
tedbirüne

Görmesen hergiz birinde zahmet ü
şiddet gibi

Olsa mirkât-ı celalim pâve-i
Behram-makarr

‘Ayn-ı ‘âlem görmese ‘ömrinde ol
rif’at gibi

Şun’-ı bi-hemtâsına nisbet
vücüd-ı kâyinât

Tâk-ı Kisrâ kaşr-ı Kayser
muhtasar san’at gibi

Sanma kim dest-i havadis ana te’sir
itmeye

İrmeye eyvanına bir rahne-i iffet
gibi

Ferkadine hem-ser ü cevzâya olsan
hem-‘inan

Âsmân olsa yirün mihr-i felek
rütbet gibi

Âftâb-ı ‘ömrüne bir gün irür
nâ-geh küsüf

‘Âleme tâbân iken nürun kılur
zulmet gibi

Dâs şeklinde görmen çarhda sanma
hilâli

Hâsılı ‘ömrüni halkun biçmek âlet
gibi

Yâ kemâl-i kabza-i kudretdür
ehl-i ‘âleme

Atmağa tîr-i kazâ-yı nâvek-i
mihnet gibi

Bezm-i giti ehlinim yâ kâse-i
i’mârını

Eksilüp ki tolduğum eş’âr ider
âlet gibi

Belki cümle heykel eflâk ü
evzâ’-ı nücüm

‘Âlemim şekl-i fenasın bildürür
hey’et gibi

‘Âlem-i kevn ü fesâd shâbma mevt
ü fenâ

Muktezâ-yı hükm ü tab’ u mücib-i
hilkat gibi

Bu güzer-gâh-ı fenâ şahtımda
ümmid-i bekâ

Eylemek fıkr ü hayâl ü bâtıl
emniyyet gibi

‘Âleme beyhûde bakma eyle im’ân-ı
nazar

Şun’-ı üstâd-ı ezelde nâzır-ı ibret
gibi

Her biri zerrât-ı ekvânun lisâna
hâliyle

Keşf ider sırr-ı cihanı nâtık-ı
hikmet gibi

Meskenet tacım iksir-i sa’âdet
bil sakın

Eyleme câh u celâle meyi ü yâ
rağbet gibi

Vâkıf olmaz bâr-gâh-ı ‘âlemim
tertibine

Bilmeyen şaff-ı ni’âli mesned-i
‘izzet gibi

Sa’y kıl fehm-i rumuz-ı kâyinata
gerçi kim

Künh-i esrânna irmez akl u yâ fîkret
gibi

Din ü irfan mesleğinde eyledüm
sa’y-ı cemil

İtdüm erbâb-ı himem itdükleri
himmet gibi

Keşf-i esrâr-ı dakâyıkda besi
çekdüm ‘anâ

İtmedüm ol bâbda ihmâl ü yâ
gaflet gibi

Merşad-ı enzârum oldı gâh eve ü
geh hadıd

Cüst ü cüda işler itdüm hârik-i
‘âdet gibi

Mevkıf-ı hayretden özge bir
makama irmedüm

Müntehâ-yı râh-ı ‘irfan vâdi-i
hayret gibi

Ebüsuûd
Efendi’nin Genç Yaşta Vefat Eden Oğlu Ahmed Çelebi İçin Yazdığı Mersiye:

Gel ey huceste-cemâl u
melek-hısâlüm gel

Tükendi hasret ile tâkat-ı
mecâlüm gel

Senünle mülk-i vücûdum tamâm âmir
idi

Yıkıldı cümle oldı harâb hâlüm
gel

Yakar şerâre-i âhum sipihr-i
gerdûnı

Cihânı seyle virür eşk-i
yemm-misâlüm gel

Misâl-i âlemine bari cilve kıl
şâyed

Ki göre tal’atunı hâbda hayâlüm
gel

Diyâr-ı hicrde kaldum gârib ü
bî-sâmân

Ne hâle koydı beni gör firâk
zâlim gel

KARINCA
MESELESİ

Kanûnî Sultan
Süleyman Han bahçe işleri ve ağaçlarla yakından ilgilenirdi.  Bir gün bahçesinde gezinirken, karınca sürüsünün
ağaç yapraklarını delik deşik ettiklerini gördü. Önce yaprakları, sonra da
ağaçları kurtarmak için ilaçlamak suretiyle karıncaları kaçırmayı düşündü. Bu
işlem sırasında karıncaların ilaç sebebiyle ölebilecekleri aklına geldi.  Aralarında sıkı bir dostlu ilişkisi bulunan
Ebüsuûd Efendi’ye iki mısralık bir şiirle sordu:

Meyve ağaçlarını sarınca karınca

Günah var mı karıncayı kırınca?

Ebüssuûd Efendi de iki mısralık
şiirle cevap verdi:

Yarın Hakk’ın divanına varınca

Süleyman’dan hakkın alır karınca.

Ebüssuûd Efendi’den, ‘Duâ’ hakkında veciz sözler.

Duâ, Cenâb-ı Allah’la iletişim
kurmaktır.

 Duâ, sevenin sevdiğinden istediği tek şeydir.

 Duâ, ayrı bedenleri bir muhabbette
birleştirendir.

 Duâ, çaresizken sığınabileceğimiz tek
limandır.

Duâ, kulun Rabbi’yle teke tek
buluştuğu andır.

 Duâ, fakirin ekmek kapısı, dertlinin derman
yapısıdır.

 Duâ, müminin kalkanı, huzura açılan kapısı,
sağlık, saadet ve başarıya ulaştıran yoludur.

 Duâ; eden için hiçbir bedeli, masrafı ve
külfeti olmayan, edilen için en güzel, en kıymetli hediyedir.

Ebüssuûd Efendi’nin Duâsı:

 ‘Rahman ve Râhim olan Allah’ın adıyla, San’atı
üstün olan Allah’a hamdü senâ ederim. Mahlûkatının hepsine hâkim olan, sonsuz
kudretli yüce Allah’tır. Ay gibi parlayan, güneş gibi ziya veren ve mahlûkatın
en şereflisi olan Muhammed Mustafa’nın üzerine salâtü selâm ederim. O’na bağlı
olanlara, âilelerine, doğru yolu bulan huzur ve safâ ehlinin üzerine de, tâzim
ve hürmette bulunurum.

Eyvah eyvah!
Ömrümü boşa harcadım, yazık bana, yazık bana. Âzalarım kuvvetlerini kaybetti,
firkat bana firkat bana. Gözlerim ibretten kör, kalbim ise şehvetimden karardı.
Ömrüm gafletimden tükendi (hiçbir şey anlayamadım.) Ey Rabbimiz, ey Rabbimiz.
Beni uzun ümitler aldattı, benim güzel amellerim yok oldu. Bu iş tâ ecel
gelinceye kadar devam etti. Ey Rabbimiz, ey Rabbimiz, (yardım Senden kurtuluş
Senden. Ayaklarımızı sırat köprüsünün üzerinden kaydırma, mizan terazimizi ağır
kıl, günahlarımızı bağışla ey Rabbimiz ey Rabbimiz.’

Ebüssuûd
Efendi’nin duâsı çok mânidar bir münâcattır. İçindeki mânâlar düşündürücüdür.
Daha ziyâde kişinin ömrünün fuzuli gidişinin ve bir an evvel tedbir alınması
gerektiği noktaları tavsiye eylemektedir. Zâten dinimizin maksadı bizi uyarmak,
yaptığımız duâların hepsi bizi Hakk’a yaklaştırmaktır. Yoksa kuru kuruya duâ
etmenin hiç bir fâidesi yoktur.

Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi Ve Fetvâları
Hakkında…

Fetva, ‘İslâm hukuku ile alâkalı, daha önce
karşılaşılmamış bir mesele hakkında müftü veya Şeyhüsislâm tarafından ileri
sürülen görüş’ olarak târif edilebilir. Fetva, Osmanlı hukuk sisteminde
önemli bir yere sâhiptir. Elde bulunan fetva mecmuaları ise Osmanlı hukuk
sistemi ve bu sistemin tebaa üzerindeki tasarrufuna dâir önemli birer kaynaktır.
Şeyhülislâm Ebussuud Efendi’nin verdiği fetvâlar, kendisinden sonra da
başvurulan hükümler olmuştur.

Osmanlı dînî
düşüncesinin olgunlaşmasında şüphesiz Ebussuûd Efendi’nin ayrı bir yeri vardır.
Fetvâlarından anlaşıldığı üzere O, bu çalışmaları kendisinden önceki
Şeyhülislâmlardan özellikle de Çivîzâde Mehmed Efendi ve İbn Kemal’den
devralmış, onların başlattıkları faaliyetleri daha da olgunlaştırarak yerleşik
hâle getirmiştir.

Târihçiler,
Osmanlı dînî düşüncesinin en problemli döneminin Kanûnî Sultan Süleyman devri
olduğunu belirtmektedir. Bu dönemde bâzı hareketlerin ortadan kaldırılmasına
çalışıldığı gibi, bâzı hareketlerin de ıslahına çalışılmış, bir yandan devletin
kanun, kaide ve kurumlarını kemâle erdirmeğe çalışırken, bir taraftan da
özellikle Şeyhülislam İbn Kemal ile başlayan, dînî düşüncenin tashihi ve ve
kemâle erdirilmesi çalışmalarına Ebüssuûd Efendi ile devam edilmiştir. Bu
meyanda çeşitli eserler yazılıp, fetvâlar yayınlandığı gibi, bâzı tarîkatlerin
faaliyetleri yasaklanmış, özellikle Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal gibi
devlete karşı ayaklananlar idam edilmiştir. İçlerinde Kadirî, Rufâî, Mevlevî,
Bektâşî ve Nakşibendî gibi büyükleri de bulunan on iki tarikatın dışında
kalanların faaliyeti yasaklanmıştı.

Ebüssuûd
Efendi, kendi döneminden önce Serez’de îdam edilen Şeyh Bedreddin için; ‘sâir kefere gibi adın anmayıp lâ’net etmeyip
kendi hâlinde olan Müslüman kâfir olmaz’ 
diyerek Şeyh Bedreddin’den yana tavır koymuştur. Bununla birlikte
Bedreddin adına ortaya çıkan sapık tarîkatlar hakkında sert tavır koymaktan
çekinmemiştir

Hubmesihçiler Meselesi:

Osmanlı
Devleti kuruluşundan beri, fethettiği yerlerde gayr-i müslim teb’a ediniyor ve
bunlarla ilişkilerini belirli bir düzene koyuyordu. Bu ilişkilerden birisi de
dînî tartışmalardır. Nitekim 1354 yılında Osmanlılara ait Biga, Bursa ve
İznik’te kalan Selanik Başpiskoposu Grigorios Palamas’ın, Sultan Orhan’ın,
Osmanlı yöneticileri ve Osmanlı uleması ile rahatça Hıristiyanlık-Müslümanlık
üzerine tartışmalar yaptığını mektuplarla anlatmıştır. Ancak zamanla bu
tartışmalar belirli bir ideolojinin propagandası, ardında da devlete karşı bir
başkaldırı olarak gelişme göstermiş ve devlet içinde düşünce hürriyetinin
ötesine geçerek siyâsî bir problem hâlini almıştır. Bu problemin bir yansıması
da bâzı kaynaklarda ‘Hubmesihçilik’
olarak ifâde edilen boyuttur.

Başkent
uleması arasında ‘İsevî Müslümanlık’
yahut Müslümanlar arasında ‘Hz. İsa Kültü’
şeklinde târif edilebilecek olan Hubmesihçilerin, Hz. İsa’ya olağandan fazla
ağırlık veren değişik bir Müslümanlık anlayışını temsil ettikleri gözleniyor.
İstanbul’da böyle bir Müslümanlık anlayışı 17. yüzyılda bile yaygındı.

Ebussuûd
Efendi bu mevzu ile alakalı olarak verdiği fetvâda bu düşüncede insanların
katledilmesinin vacip olduğunu açıkça ifâde etmiştir.

Kızılbaşlar Meselesi:

Kızılbaşlık
Anadolu’ya Şah İsmâil tarafından, Anadolu’nun düzenini bozmak, Osmanlı
Devleti’ni zayıflatmak ve neticede bütün Anadolu’da Şiîliğin hâkim olmasını
sağlamak maksadıyla yerleştirilmeye çalışılmıştır. Bütün bu çalışmaların nihâî
maksadı, Anadolu topraklarını ele geçirmekti. Şah İsmâil bu düşüncesini
tahakkuk ettirebilmek için Şiiliği kabul etmeyen, yönetimi altında bulunan
kendi ülkesi İran’daki Sünni Müslümanları kılıçtan geçirmiş, 40.000 kişiyi
öldürtmüştü. Kanuni Sultan Süleyman zamanındaki bir Kızılbaş isyanını da
Sadrazam İbrahim Paşa epey güçlükle bastırabilmiştir. Sonraki yıllarda
Anadolu’da çeşitli amillerin tesiri altında zuhur eden isyanlarda da
Kızılbaşlığın rolü olduğu bilinmektedir. Kızılbaşlar; Allah’ın ve Muhammed’in
Hz. Ali’nin şahsında birleştiğini ve üçünün bir olduğunu iddia ediyorlardı. Bu
düşüncenin, kuruluşdan beri Muhammedî İslâm’a inanmış ve ona hizmet etmeyi
hayatının gayesi olarak kabul etmiş Osmanlı Devleti tarafından hoş karşılanması
düşünülemezdi.  Ebüssuûd Efendi, meseleyi
tetkik ederek, Osmanlı’nın gücüne ve birliğine kast edenleri muaf tutarak
diğerleri ile savaşılmasının ve katledilmesinin câiz olduğuna dâir fetvâ
vermiştir.

BOĞAZİÇİ YAYINLARI:

Alemdar Mahallesi
Çatalçeşme Sokağı Nu: 44 Kat: 3 Cağaloğlu, İstanbul Telefon: 0.212-520 70 76
Belgegeçer: 0.212-526 09 77  e-posta: bogazici@bogaziciyayinlari.com
//   www.bogaziciyayinlari.com.tr  

Faydalanılan Kaynaklar

Abdullah Aydemir: Büyük Türk Âlimi Ebüssuûd Efendi ve Tefsirdeki Metodu, Ankara 1968. 

Abdullah Kaleli: Yüksek Lisans Tezi. Adıyaman Üniversitesi 2014. 

 Ahmet
Akgündüz: Diyânet İslâm Ansiklopedisi.
C: 10, s: 365-371, İstanbul 1994.

: Diyânet İslâm Ansiklopedisi.
C: 12, s: 441, İstanbul 1995

Diyânet
İslâm Ansiklopedisi.
C: 22, s: 456-458, İstanbul, 2000

 Diyânet İslâm Ansiklopedisi. C: 29, s:
72, 73, İstanbu, 2003

Aykut Avcı: Ebüsuûd Efendi’nin Ahkâm Âyetlerini Yorum Metodu. Sakarya
Üniversitesi Sosyal İlimler Enstitüsü, Sakarya 2008.  

Bengisu Battal: Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi ve Fetvâları. Hacettepe Üniversitesi,
Ankara 2017.

 Emeti
Çalışkan: Yüksek Lisans Tezi. Yalova
Üniversitesi 2017.

 Hüseyin
Nihal Atsız: İstanbul Kütüphânelerine
Göre Ebüssuûd Bibliyografyası. İstanbul 1967.

Pehlül Düzenli: Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi’nin Fetvâları. Marife Dinî Araştırmalar
Dergisi. İstanbul 2005

Selâmi Bakırcı; EKEV Akademi Dergisi, Yıl 7, S: 16, İstanbul 2003.

 Süleyman
Ateş: Ebüssuûd Efendi. www.dergipark.org.tr 

ANSİKLOPEDİLER:

 Diyânet
İslâm Ansiklopedisi:
Türkiye Diyânet Vakfı

Yeni
Rehber Ansiklopedisi:
Türkiye Gazetesi Yayını.

 Yeni Türk Ansiklopedisi: Ötüken Neşriyat
Yayını. 

Ebüssuûd Muhammed Efendi, kendisi 30
yıl şeyhülislâmlık yapan bir İslâm âlimidir. Aynı zamanda yüksek seviyeli bir
müderristir¹. Yetiştirdiği talebeler arasında, sonraki yıllarda; şeyhülislam,
kazasker, kadı ve müderris unvanına sâhip olmuş âlimler vardır. Devrinin ‘en tesirli şahsiyetlerinden biri’ olarak
tanınır. Çok yönlü bir İslam âlimi olmakla birlikte özellikle tefsir ve fıkıhtaki
mahâreti ile tanınmış ve ön plâna yerleşmiş, şeyhülislamlığı ve fetvalarının
yanı sıra İrşâdü’l-Akli’s-selîm ilâ
Mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm isimli tefsiri ile haklı bir şöhrete mazhar
olmuştur.

Ebussuûd’un
olgunluk döneminde kaleme aldığı ve telif ettiği eserini yaklaşık yirmi yılda
tamamlamıştır. Kur’an nazmındaki mânayı bütün yönleriyle açığa çıkarmayı
hedefleyen ve bu maksatla dil ve belagat tahlillerine ağırlıkla yer veren
müteahhirîn dönemi² dirayet tefsirlerinin²
hususiyetlerini taşır. Âyetlerdeki ince ve gizli mânaları tespit etmeye yönelen
Ebussuûd, lügat açıklamaları yanında dildeki ihtilafların ve ibârelerdeki
tercih unsurlarının tespit ve izahında çok başarılıdır. Bu yönüyle de üst
seviyede bir dil âlimi pâyesine erişmiştir. Eser bu yönüyle yer yer en önemli
iki kaynağı olan Zemahşerî’nin⁴ el-Keşşâf’ını⁵ ve
Beyzâvî’nin⁶ Envârü’t-tenzîl’ini⁷ aşan bir muhteva
zenginliğine sahiptir. Ebussuûd’un dirayetini sergilediği eseri dil ve üslup
özellikleriyle Arap belagatının⁸ zirvesinde kabul edildiğinden İslam
dünyasında kısa sürede yayılmış, Zemahşerî ve Beyzâvî’den sonra hiçbir tefsirin
erişemediği bir şöhrete nail olmuş, kendisinden sonraki tefsirlerin ana
kaynakları arasında yerini alarak medreselerde okutulmuş ve üzerine çeşitli
çalışmalar yapılmıştır.

Ebüssuûd
Efendi kitabının mukaddimesinde tefsirini kaleme alırken Zemahşerî, Fahreddin
er-Râzî ve Kâdî Beyzâvî’den faydalandığını zikrediyorsa da dönemindeki telif
geleneğine uyarak gerek rivâyet gerekse dirâyetle ilgili konularda başka
tefsirlerden de faydalanmıştır. Kaynaklardan aldığı bilgileri bâzen
özetleyerek, bâzen da şahsî görüş ve düşüncelerini ilâve etmek suretiyle kendi
üslûbuna dökmüştür. El-Keşşâf’ı esas almakla birlikte Zemahşerî’nin i‘tizâlî⁹
görüşlerine katılmamıştır. Müellif, dil ve belâgat yönüyle Arap edebiyatının
doruk noktasında bulunan tefsirinden dolayı, ‘Zamanın görmediği, kulakların duymadığı sözler söylemiştir’
şeklinde övgüyle anılmıştır. Kâtib Çelebi¹⁰ de tefsirin nüshalarının
İslâm dünyasına yayıldığını, ifâde ve üslûbunun güzelliği sebebiyle büyük
âlimlerin kabulüne mazhar olduğunu, el-Keşşâf ve Envârü’t-tenzilden başka
hiçbir tefsirin bu ölçüde itibar görmediğini kaydeder.

İrşâdü’l-akli’s-selîm,
başta Şevkânî¹¹ ve Şehâbeddin Mahmûd el-Âlûsî¹² olmak
üzere daha sonraki müfessirlere örnek olmuştur. Âlûsî, hemen hemen her âyetin
tefsirinde Ebüssuûd’un ibâresini alıp bazı değişiklikler yaptıktan sonra
kendisinden kattığı kelimelerle ifâdeye yeni bir şekil kazandırmaktadır.

Eser üzerinde
muhtelif çalışmalar yapılmıştır. Kâtib Çelebi’nin tesbitine göre ‘Zeyrekzâde’ diye meşhur olan Muhammed
b. Muhammed el-Hüseynî¹³ 1595 yılında Ebüssuûd tefsirine uzun bir
önsöz yazmıştır. Akhisarlı Şeyh Ahmed er-Rûmî¹⁴ de 1631 yılında bu
tefsirin Rûm sûresinden Duhân sûresine kadar olan kısmını şerhetmiştir.
Radıyyüddin Yûsuf el-Makdisî¹⁵ , eserin yarısına kadar olan kısmına
yazdığı şerhi Kudüs’e gelen Es’ad b. Sa’deddin’e hediye etmiştir.

Tefsir
üzerinde akademik çalışmalar da yapılmış olup Abdullah Aydemir’in 1968 yılında
hazırladığı doktora tezi bunların ilk örneklerinden birini teşkil eder.
Bedriyye bint Sâlih b. Gadûn, ed-Dahîl fî tefsiri Ebi’s-Suûd el-mûsemmâ
(bi-)İrşâdi’1-akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kur’ani’l-Kerîm adıyla bir yüksek
lisans tezi hazırlamıştır.

Tefsir
kelimesi lügatte ‘örtülü ve kapalı olan
şeyi ortaya çıkarmak, açmak, beyân etmek’ olarak açıklanır. İslâmî
ilimlerde tefsir; beşer kudreti dâhilinde, Kur’ân-ı Kerîm âyetlerindeki Allahü
teâlânın murâdını bildiren ilimdir. Kelâm-ı İlâhî olan Kur’ân-ı kerîmden
murâd-ı İlâhîyi anlayıp, bildiren âlimlere müfessir denir. Buna göre tefsir
ilminin mevzûu, Kur’ân-ı Kerîmdir. Kur’ân-ı Kerîm, Allahü teâlânın kelâmı,
sonsuz bilgiler, hükümler, hikmetler ve faziletler kaynağıdır. Cenâb-ı Allah
Kur’ân’ı, insanların en yükseği olan sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (sav)
Efendimize indirmiştir. Bu sebeple Kur’ân-ı Kerîm’in kapalı ve anlaşılması zor
âyetlerini kerîmeleri, Peygamberimiz, İslâmiyet’i, ‘sahâbe’ denilen berâberindeki insanlara açıklamıştır.  Daha sonra da tefsir âlimleri yetişmiş, tefsir
ilmi gelişmiştir.

Arapçayı çok
iyi bilenler de Kur’ân-ı Kerîm’i tam mânâsıyla anlayamazlar. Kur’ân’ın
tercümesinin yapılması asla mümkün değildir. ‘Meâl’ denilen kısa açıklamalar da yeterli değildir. Tefsir
kitaplarının da birkaç kişiden oluşan heyet tarafından hazırlanmış olanları
tercih edilmelidir. Veya müfessirin, diğer tefsir âlimlerinin çalışmalarından
faydalanmış olması gerekir. Müslümanların çoğu, bâzı tefsir kitaplarını da tam
olarak anlayamıyor olabilirler. Bu sebeple müfessirlerin sâdece anlama
kabiliyetleri değil, anlatma kabiliyetlerinin de üstün olması gerekir. Buna ‘belâgat’ denilmektedir. Güvenilir
kaynaklardan günümüze intikal eden bilgilere göre belâgati en yüksek Müslüman
şüphesiz Hz. Muhammed idi. İkinci sırada Hz. Ali (kav) vardır.

Tefsir ilmi,
diğer Temel İslâmî ilimlerle ilişki içerisindedir. Zira diğer Temel İslamî
ilimlerin de birinci kaynağı, Kur’ân-ı Kerîm’dir. Tefsir ilminin birebir ilişki
içerisinde olduğu Temel İslam ilim dallarından birisi de İslâm Hukuku’dur.
Tefsir ilminin fıkıhla olan ilişkisi özellikle Kur’ân-ı Kerim ortak paydasında
ahkâm âyetlerinde belirginleşmektedir. Tefsir usulleri içerisinde sâdece
Kur’an-ı Kerim’deki ahkâm âyetlerini konu edinen tefsirlere ‘ahkâm tefsirleri’ denir. Bunun dışında
rivâyet ve dirayet tefsir çeşitleri de bulunmaktadır.

Ebîssuûd
Efendi, gerekli yerlerde âyetlerin fıkhî yönden tefsirlerini yapmıştır. Zira
Kur’ân’ı baştan sona açıklamayı kendisine gaye edinen her tefsir, Kur’ân’da
geçen ahkâm âyetleri sebebiyle fıkıhla irtibat hâlinde olmak durumundadır.

Ebüssuûd
Efendi aynı zamanda hukukçu olduğundan, İslâm hukuku ilim sâhasında da
güvenilir bir söz sâhibi idi.

Ebüssuûd
Efendi, otuz yıla yakın bir süre Osmanlı Devleti’nin en önemli makamlarından
birisi olan Şeyhülislamlık makamında bulunmuştur. Bu makamda bulunduğu müddet
zarfında halkla iç içe olmuş, gündelik sosyal problemlerle mücâdele etmiştir.
Osmanlı Devleti’nde problem olarak görülen para vakıfları, devlet arazileri
meselelerinde bir hukukçunun yapması gerektiği gibi sorumluluğu üzerine almış
ve bu konular hakkında hükümler ortaya koymuş, koyduğu hükümler aynen
uygulanagelmiştir. Günümüzde de uygulanmaktadır. 

Ebüssuûd
Efendi, eserinde Kur’ân-ı Kerîm’in fesâhat ve belâgat üzerinde durduğu gibi,
âyetler arasındaki münâsebetleri açıklayıp cümlelerin taşıdığı ince ve gizli
mânâları ortaya çıkarma hususunda son derece hassas davranmıştır.  Bazen gramerle ilgili açıklamalarda bulunarak
âyetlerin kolay anlaşılmasını sağlamıştır. 

Ebussuûd
Efendi, eserinde şiirleri de delil olarak kullanmıştır. Bütün bu saydığımız
özellikleriyle eser, edebî tefsirlerden kabul edilir.

Ebussuûd
Efendi, tefsirinde İsrailiyyata yer vermiş ve bununla beraber bunlardan
bazılarının uydurma olduğunu, akıl ve nakille bağdaşmadığını belirtmiştir.
Meselâ Bakara sûresi 102. âyetinde Hârût ile Mârût hakkında nakledilen rivâyet
buna örnek olarak gösterilmektedir. Âyetin tefsirinde Hârût ile Mârût hakkında
nakledilen İsrailiyyat menşeli rivayeti naklettikten sonra, bu habere
güvenilemeyeceğini, bu tür hikâyelerin sadece irşad maksadıyla nakledilen
meselelerden ibâret olduğunu söylemektedir. Ayrıca ahkâm âyetlerini
yorumlarken, Hanefî mezhebini öne çıkarmış, bunun yanında diğer mezheplerin
görüşlerini de belirtmitır. Bâzen de mezheplerin delillerini zikrederek mezhepler
arası karşılaştırmalar yapmış ve Hanefî mezhebinin görüşünü deliliyle birlikte
belirtmiştir.

Osmanlı
âlimlerinden Kâtib Çelebi, Ebüssuûd Efendi tefsirinin nüshalarının İslâm
dünyasına yayıldığını, ifâde ve üslûbundaki güzelliği sebebiyle eserin büyük
âlimlerin kabulüne mazhar olduğunu, el-Keşşâf ve Envârü’t-tenzilden başka
hiçbir tefsirin bu ölçüde itibar görmediğini kaydeder.

…………………..

¹müderris: Profesör. 

²müteahhrin dönemi: Sonradan gelenler anlamında bir fıkıh
terimidir. Hicrî üçüncü asırdan ve özellikle beşinci asırdan sonra gelen
âlimler hakkında kullanılır.  Zıddı ‘Mütekaddimun’dur. Mütaahhirun’a ‘Halef’, Mütakaddimun’a ‘Selef’ ismi de verilmektedir. Bu ayırım
daha çok Ehl-i Sünnet mensupları hakkında kullanılmaktadır. Müteahhirun ve
Mütekaddimun ayırımı sâdece zaman unsurunu ilgilendiren bir ayırım değildir.
Üçüncü asırdan sonra gelen âlimler nitelik bakımından da Mütekaddimun’a nazaran
birtakım farklılıklar arzederler. Hattâ Mütekaddimun dönemine İslâm hukukunu
canlı tuttuklarından dolayı ‘Müctehidler
devri’ adı verilmektedir.

³dirâyet tefsiri: Kur’an’ın akla göre yapılan tefsirine verilen
isimdir. Rivâyetleri ikinci plana atan, akıl ve mantık yoluyla yapılan tefsir
türüdür. Zıddı ‘rivâyet tefsiri’dir.
Kur’ân ^yetlerini âyetlerle, hadislerle ve sahâbe sözleriyle açıklamak
demektir. ⁴Zemahşeri: (1075-1144 İran’ın
Zemahşer şehrinde doğdu. Tefsir, kelâm, fıkıh, lügât ve belâgat gibi birçok
konularında söz sâhibi olan bir İslâm âlimidir. 

⁵el-Keşşaf: İslâm’ın temel bilgi
kaynaklarının en önemlilerinden biridir. 
Zemahşerî’nin hazırladığı tefsir kitabıdır. Kur’ân’ı Kerim’in
mucizeviliğini anlatmasıyla, dilindeki üstünlük sebebiyle bilinir.

⁶Beyzâvî: (?-1286) İran’ın Şiraz şehri yakınlarındaki
Beyda kasabasında doğdu. Hukukçu ilim adamı ve Şafi’i-Eş’ari müfessirdir.                                                                                                                        
⁷Envarü’t-tenzil: Beyzâvî’nin Kur’âm
tefsiri. ‘Kadı Tefsiri’ olarak da anılır. Yazar, eserini 1252 yılında Tebriz
şehrinde yazmaya başlamıştır.

⁸belâgat: İyi, güzel konuşma, sözle inandırma
yeteneği. 

⁹itizâlî:
Mutezile
Mezhebiyle alakalı görüş. 

¹⁰Kâtip Çelebi: (1609-1657) Tarih, coğrafya, bibliyografya ve
biyografya sâhasında çalışmalar yapmış Türk-Osmanlı ilim adamı Dünya ilim
edebiyatında en ünlü ve bilinen eseri; İslam dünyasının en değerli eserlerini
içeren 15.000’e yakın kitabı ve 10.000’e yakın müellifi alfabetik dizin
sistemine göre tanıtan Keşf ez-zunûn ‘an esâmî el-kutub ve’l-fünûn ve daha
sonra İbrahim Müteferrika tarafından basılan meşhur coğrafya ansiklopedisi
Cihannümâ ile tanınır.

 ¹¹Şevkânî: (?-1760) Şiî İslâm
âlimi. Zeydîliğin teşkilâtlanmasında önemli tesiri vardır.

¹²Alûsî: (1802-1854) Iraklı müfessir. 

¹³Muhammed el-Hüseynî: Câferî mezhebine mensup İslâm tarihi
öğretim üyesi.

¹⁴Ahmet er-Rumî: (?-1631) Kıbrıs’ta doğdu. Adanın fethinden
sonra Anadolu’ya Akhisar’a geldi. Osmanlı dönemi müelliflerindendir. Eserlerini
Farsça ve Arapça yazdı.

¹⁵Yusuf el Makdisî: Hanbeli mezhebine mensup İslâm âlimi. 

Ebussuûd
Efendi Hazretlerinin Hâtimesi 

                                                                                                                                                   
                      Celîl
(celal sâhibi) Rabbine yakaran zelil kul der ki: Ey ismet ve irşat velisi, ey
azgınları hayır ve rahmet yoluna hidâyet eden, kâinatı yoktan var eden,
boyunların yegâne mâliki olan Allah’ım!

Yalnız sana
tevekkül ediyorum ve sana dönüyorum. Yardıma muhtaç şaşkın mazlumun imdadına
yetişen yegâne sensin; korkulan belâlardan koruyan da ancak sensin. Zamanın
felâketlerinin gailelerinden senin güvenli haremine sığınıyorum; senin sağlam
himâyene iltica ediyorum; senin sağlam kalene sığınıyorum; senin gizli
sırlarının hâzinelerinde saklı olan tükenmez iyiliklerden, yaratma kaleminin
yazdığı din ve dünya işlerinin en hayırlı olanlarını diliyorum; çeşitli fitne
ve şerlerden özellikle aldatıcı olan dünya yurduna dayanmaktan, onun
nimetlerine ve câzibesine aldanmaktan, onun göz alıcı süs ve ziyneti yüzünden
fitneye düşmekten sana sığınıyorum.

İmdi, ey
Rabbim! Beni himâyen ile koru; bana inâyetinle yardım eyle; beni karanlığın
engellerinden kurtaracak, cismâni bağlardan soyutlandıracak o aydmlatan ilâhî
nurları ve parıldayan sübhanî feyizleri bahşet; benim serkeş nefsimi kötü tabiat
ve ahlâkın kirlerinden arındır; benim katı kalbimi o aydınlatma ışınlarıyla
ışıklandır ki, insanlık sırlarını geçmeye istidadı olsun ve Hazeretü’l Kuds’e
(Firdevs Cennetine) gitmeye hazırlanabilsin!

Allah’ım! Beni
hak ve hidâyet caddelerinde sâbit kadem eyle; beni hayır ve takvâ yollarına
irşat eyle; benim en aziz meramımı rızânın talebi eyle ve en şerefli günümü de
seninle buluşacağım gün eyle! O gün ki, insanlar, fırka fırka âlemlerin
Rabbinin huzuruna duracaklar. Ve beni kendilerine büyük nimetler bahşettiğin
peygamberler, sıddıyklar, şehidler ve sâlihler ile beraber haşreyle! Bunlar ne
güzel arkadaştır!

YAYINEVİNİN
ŞÜKRAN YAZISI

Üç seneyi
bulan bir uğraşmadan sonra bu muazzam eseri yayınlayabilmiş olmanın şükrünü edâdan
aciziz. Âlemlerin Rabbine sonsuz hamdüsenâlar, ‘Yaratılmışların en hayırlısına’
selâtü selâm Ebussuûd Hazretine rahmet olsun..

Bu vesileyle
bir noktaya açıklık getirmek isteriz.

Bu eser, târihimizin
belki en büyük tefsiri olmakla klasik tefsirler zümresine girmektedir.

Halbuki yarım asırdan
beri ülkemizde tefsir sâhasında ya Mısırdan veya diğer Arap ülkelerinden
müdevver yahut oryantalizmin tesiri altında kalmış tefsirler bilhassa okumuş
yazmış çevrelerde ön almıştır. Diğer İslâm ülkelerinden iktibas edilen
tefsirlerin büyük kısmında o ülkedeki siyasî çalkantıların tesirleri de başrolde
görünmektedir. Veya Muhammed Elmalı gibi güvenilir müfessirlerin çeşitli
versiyonları tekrar edilmek durumunda kalınmıştır.

Muhteşem
Süleyman’ın devrinin tefsiri olan Ebussuûd tefsiri ise zâten ülkemizdeki hemen
bütün tefsirlerin önemli bir kaynağı idi. Bu bakımdan klasik tefsirlerle çağdaş
tefsirler arasında kıyaslama yapmak gerektiğinde, Ebussuûd Efendi Tefsiri en
uygun klâsik tefsir makamındaydı.

Bu mümtaz
tefsirin tamamı târihî bir vesika olarak ortaya çıkınca asıl özelliği ve
güzelliği, gözleri kamaştıran bir şekilde belirginleştiği gibi klasik
tefsir-çağdaş tefsir münâkaşasına da aydınlık getirdi.

Elbette klasik
tefsirler de tenkit edilebilir. Bilhassa yazıldıkları zamanın ilmî seviyesinde
kalmaları, belki dayandıkları hâdislerin sıhhati ve nihâyet yürüttükleri
muhakemeler ve edebî üslub bakımından birçok tenkidi dâvet edebilirler. Ne var
ki hiç kimse çağının ilerisindeki ilmî gelişmeleri bilmedi diye ayıplanamaz. Fakat
bilhassa itikad noktasında, tanınmış klasik tefsirlerin büyük bir dikkat ve
ihtimam gösterdikleri aşikârdır. Dinin orijini ve temeli de itikattadır.

Bu tesbitte
Ebussuûd Hazretlerinin, saf ve temiz iman günlerinin pırıltılarıyla süslenmiş
açık, aydınlık ve fakat tevhit ve İslâm’ın izzeti konusunda tâviz vermeyen,
yorumlarını (Al-i İmran ve bilhassa Beyyine suresi yorumunda) sayfalarca
okuyunca beş yüz yıl öteden ecdadın mânevî yardıma geldiğini hissetmekteyiz. Fetih
ruhunun kanatlarının rüzgârını içimizde duymakta, İslâm’ın şevket günlerinin
kavi imanını yaşamaktayız.

Redaktörlerden
bazılarının çalışmaları esnasında ‘Okudukça
imanımız arttı’ dedikleri gibi.

Rahmetli büyük
imanlı şâir Süleyman Nazif’in;

Ahfadımın en son doğacak ferdine benden

Bir tuhfei iman götür ey son nefesim sen

mısraları
fehvasınca Ebussuûd Hazretleri, beş yüz yıl öteden ahfadına itikad yönünden
yardıma gelmiş gibidir.

Bu tefsirde
muhterem müellif, bilhassa âyetler arasındaki irtibatı görülmedik bir
zenginlikte tesis etmiş, her konuda hemen her iddiayı zikretmiş ve fakat
sonunda uygun olmayanları apaçık belirtmiştir. Cevap verileceklere cevap
vermiş, tenkit edilmesi gereken hususları da ortaya koymuş, zaman zaman Allah’ın
büyüklüğü karşısında heyecanlanmış ve birçok kere ‘Allah en iyisini bilir’ diyerek iddiacılık yapmaktan çekinmiştir.

Böyle bir
eseri Türkçeye kazandırabildiğimiz için, tercüme edene, redaktörlere,
dizenlere, baskıda titizlik gösterenlere ve her türlü emeği geçenlere teşekkür
ve Cenab-ı Bariye sonsuz hamd-ü senâ ve Resulüne selatü selâm eder merhum
Ebussuûd Hazretlerine rahmetler dileriz.

BOĞAZİÇİ YAYINLARI:

Alemdar Mahallesi Çatalçeşme Sokağı Nu: 44 Kat: 3 Cağaloğlu, İstanbul Telefon:
0.212-520 70 76 Belgegeçer: 0.212-526 09 77 
e-posta: bogazici@bogaziciyayinlari.com //   www.bogaziciyayinlari.com.tr