4 Şubat 2022 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7354 sayılı
Öğretmenlik Meslek Kanunu ile eğitim ve öğretim hizmetlerini yürütmekle görevli
öğretmenlerin atamaları ve mesleki gelişimleri ile kariyer basamaklarında
ilerlemelerini düzenlemek amaçlanmıştır. Aslında bu tip yeni düzenlemeler,
kanunun kabulünden sonra mesleğe intisap edenlere uygulanması gerekir.

Öğretmen kariyer basamakları uygulaması ilk defa 2005-2006
yıllarında Sayın Hüseyin Çelik’in Milli Eğitim Bakanlığı döneminde yapıldı.
Meslekte 8 yılı dolduran öğretmenler sınava tabi tutularak, yüksek lisans
(master) yapan öğretmenler ise sınavsız olarak Uzman Öğretmen yapıldı.
Başöğretmenlik unvanı için sınav açılmadı, sadece doktora yapan öğretmenlere
sınavsız olarak Başöğretmen unvanı verildi. Bu süreçte 75 bin öğretmene Uzman
Öğretmen, 330 öğretmene de Başöğretmen unvanı verildi. Ben de o dönemde
branşımda birinci sırada Başöğretmen oldum. 
Bu öğretmenler çalıştıkları sürece diğer öğretmenlerden bir miktar farklı
maaş aldılar. O tarihte devlet okullarında 600 bin öğretmen vardı. Bir daha
sınav açılmadığı için 525 bin civarında öğretmen mağdur oldu. Emekli olunca ise
Uzman Öğretmenler de Başöğretmenler de unvansız öğretmenler gibi emekli
oldular. O tarihte öğretmen kariyer basamakları ile ilgili yasal bir düzenleme
yapılmadı. 

Bu düzenlemenin yükseköğretim kurumlarındaki öğretim
elemanlarının Öğretim Görevlisi, Dr. Öğretim üyesi, Doçent ve Profesör unvanlarıyla
bir ilgisi yoktur. Çünkü Yalnız şöyle bir ilişkisi vardır. Bu kanuna göre
yüksek lisans (master) yapan öğretmenler sınavsız olarak Uzman Öğretmen,
doktora yapan öğretmenler de sınavsız olarak Başöğretmen unvanı alacak. Fakat
öğretmenler emekli olunca, unvanı ne olursa olsun farklı maaş alamayacaklar,
tek tip maaş alacaklar. Sadece kıdemleri maaşlarını etkileyecek. Hâlbuki yükseköğretim
kurumlarındaki öğretim elemanları emekli olunca, unvanlarına göre maaş alırlar.
Subaylarda emekli oldukları rütbelerine göre maaş alırlar.

Öğretmen Kariyer Basamakları Sistemi Ne Getirecek?

Milli Eğitim Bakanlığı, öğretmen kariyer basamakları
sistemine, öğretmenleri yüksek lisans ve doktora yapmaya, kendilerini
geliştirmelerine, mesleki alanda rekabeti artırmaya teşvik etmek için geçti.
Ama bu haliyle sistemin bu amaca uygun sonuç vermesi mümkün değil, aksine
öğretmenlerin moral ve motivasyonlarının bozulmasına yol açacak.

“Aday Öğretmenlik ve Öğretmenlik Kariyer Basamakları
Yönetmeliği”nin “Yazılı sınav” başlıklı 24. Maddesine göre;  “Yazılı sınav, Ölçme, Değerlendirme ve Sınav
Hizmetleri Genel Müdürlüğünce uzman öğretmenlik ve başöğretmenlik için ayrı
ayrı olmak üzere yılda bir defa yapılır. Bu sınavlarda 100 puan üzerinden 70 ve
üzerinde puan alanlar başarılı sayılır.” Buna göre, sınvda 70 puanın altında
kalan öğretmenle başarısız sayılacak. Bu durumda bu sınavlar, öğretmenin zaten
yıpranmış olan itibarını iyice yıpratacak. Sınavda başarısız olan öğretmenler,
büyük bir motivasyon kaybına uğrayacaklardır. Bunun çeşitli yansımaları
olacaktır. Bu durum hem ruh sağlıklarını etkileyecek, huzursuz ve mutsuz yapacak,
hem de mesleki verimini düşürecektir. Milli Eğitim Bakanlığı’nın bu durumu da
göz önünde bulundurması gerekir.

Öğretmenlik kariyer basamakları sınavlarında kesinlikle
öğretmenlerin mesleki yeterlilikleri ölçülmüyor. Bir öğretmenin uzman öğretmen,
başöğretmen olması için önce branşında uzman olması gerekir. Halbuki bu
sınavlarda hiç branş sorusu sorulmuyor, mesleki performansı ölçülmüyor. Bu
programlarda hangi konularda soru sorulacağına bir göz atalım. Uzman öğretmenlik
ve Başöğretmenlik sınavlarında yaz dönemlerinde verilen eğitim programlarındaki
şu konularla ilgili sorular sorulacak: Öğrenme ve Öğretme Süreçleri, Ölçme ve
Değerlendirme, Özel Eğitim ve Rehberlik, Eğitim Araştırmaları ve Ar-Ge
Çalışmaları, Eğitimde Kapsayıcılık, Çevre Eğitimi ve İklim Değişikliği, Sosyal
Etkileşim ve İletişim, Dijital Yetkinlik, Güvenli Okul ve Okul Güvenliği.
Başöğretmenlik için verilen ve sınavlarında bu konulara ek olarak şu konulardan
da sorular sorulacak: Okul Geliştirme ve Liderlik, Sosyal Duygusal Öğrenme Becerilerin
Geliştirilmesi, Bilişsel Düşünme Becerileri.

Görüldüğü gibi bu sınavlarda kesinlikle branşla ilgili soru
sorulmuyor. 2006 yılında yapılan kariyer basamakları sınavlarında maalesef bazı
yetersiz öğretmenler sınav kazanarak uzman öğretmen oldular. Ayrıca
öğretmenlerin mesleki performansı da ölçülmüyor

     Avrupa’da Durum
Nasıl?

  Avrupa ülkelerinin
bazılarında öğretmenliğe başlamak için, öğretmen eğitimi diploması yeterlidir.
Bazı ülkelerde (İspanya, Fransa, İtalya, Lüksemburg, Arnavutluk ve Türkiye)
aday öğretmenler tam yeterliliği elde etmek için rekabetçi bir sınavı geçmek
zorundadırlar. Bazı ülkelerde ise  yazılı
sınavlar, mülakatlar, portfolyoların değerlendirilmesi, öğretmenlik
uygulamasının gözlemlenmesi veya bu yöntemlerin herhangi bir kombinasyonu şeklinde
organize edilebilmektedir. Mesleğe başlayan öğretmenler, sürekli mesleki
gelişim faaliyetlerine katılırlar. 

  Avrupa ülkelerindeki
öğretmenlik kariyer basamakları üzerinde yapılan bir araştırmaya göre, 42
Avrupa ülkesinden 21 ülkede Düz Kariyer Yapısı, 21 ülkede ise Çok Seviyeli
Kariyer Yapısı uygulanmaktadır. Düz Kariyer Yapısında: kariyer basamakları
bulunmamaktadır. Çok Seviyeli Kariyer Yapısı uygulayan ülkelerden birkaçında
kariyer basamaklarına bakalım.

Kıbrıs ‘ta, üç kariyer seviyesi, okul yönetimindeki bir
ilerlemeye karşılık gelir: (1. Öğretmen, 2. Başöğretmen ve 3. Müdür Yardımcısı
A). Letonya’da kariyer yapısı beş “Kalite Seviyesi” ne dayanmaktadır.
Romanya;  (1. Başlangıç Öğretmeni, 2.
Öğretmen, 3. Öğretme Seviyesi II ve 4. Öğretme Seviyesi I). Bulgaristan: (1.
Öğretmen, 2. Kıdemli Öğretmen, 3. Baş Öğretmen). İrlanda: (1. Öğretmen, 2.
Asistan Öğretmen II, 3. Özel Yetkili Öğretmen, 4. Asistan Öğretmen /Asistan
Müdür Yardımcısı, 5. Müdür Yardımcısı, 6. Müdür). Fransa: (1. Öğretmen, 2.
Öğretmen Eğiticisi, 3. Pedagojik Danışman). Arnavutluk: (1. Öğretmen, 2.
Nitelikli Öğretmen, 3. Uzman Öğretmen, 4. Usta Öğretmen).

           
Öğretmenler bu kariyer basamaklarına sınavla değil, mesleki eğitim
başarılarına, bu konularda yaptıkları eğitime ve performanslarına göre
yükselirler. Burada şunu da belirtmek gerekir, öğretmene meslek içinde
-mentorluk dâhil- her türlü destek verilmektedir.  Fransa’nın ortaokul öğretmenleri 100’lük bir
ölçekte değerlendirilir ve bu derecelendirmenin % 40’ı okul lideri ve% 60’ı da
müfettiş tarafından yapılır. Polonya’da, “performans değerlendirmesi” yazılı
olarak verilir ve ‘olağanüstü’; ‘pozitif’; veya ‘negatif’ gibi notlardan
biriyle sonuçlanır.  Slovenya’da düzenli
değerlendirme ölçeği beş, Karadağ’da ise 10’un üzerindedir. Birleşik Krallık’ta
(İngiltere ve Galler), değerlendirme, öğretmenin maaşının artmasını formüle
eder.

            Kariyer
ilerlemesi ve maaş, kariyer yapısında daha yüksek bir seviyeye yükselme, çok
seviyeli bir kariyer yapısına sahip ülkelerin çoğunda maaş artışına bağlıdır.
Almanya’da; ‘Öğretmenler’ A12 maaş grubunda başlar, “Kıdemli Öğretmen”
olduklarında A13 maaş grubuna geçer ve “Çalışma Şefi” olarak A14 maaş grubunda
maaş alır. İrlanda’da öğretmenler, kariyer seviyesine göre ücret alırlar.

Sistemin Mahzurları Nasıl Ortadan Kaldırılır?

           
Öğretmenlik kariyer basamakları sınavının mahzurlarının ortadan
kaldırılması için yapılması gerekenleri şöyle özetleyelim:

Belli süreleri dolduranlar doğrudan sınava alınmalı, arşiv
evrakı peşinde koşturulmamalıdır. Ücretli öğretmenlikte geçen süre de görev
süresine dâhil edilmelidir.

Sınav yapılacaksa, öğretmenlere en az yüzde 40 oranında
kendi branşıyla ilgili sorular sorulmalı, ayrıca mesleki performansı da
değerlendirilmelidir. 

Lisansüstü eğitim (master, doktora) yapan öğretmenler,
eğitim görmeden ve sınava girmeden doğrudan kariyer sahibi olmaktadırlar. O
zaman Milli Eğitim Bakanlığı’nın üniversitelerle işbirliği yaparak,
öğretmenlerin branşlarında veya eğitim bilimleri alanında, fazla mali külfet
yüklenmeden lisansüstü eğitim yapmaları sağlanmalıdır.

Milli Eğitim Bakanlığı, Avrupa’da kariyer sistemi uygulayan
ülkelerin yaptığı gibi, öğretmenlere sınavla kariyer verip zam yapmaktan
vazgeçmeli, kıdemlerine göre kariyer ve maaş verilmelidir. 

Önemli olan öğretmenlere ülkenin yükselmesinde aldıkları
sorumluluğa denk bir maaş verilmelidir. “Ücretli, sözleşmeli ve kadrolu
öğretmen” ayırımı kaldırılmalıdır. Metropollerdeki öğretmenlere barınma ve
ulaşım desteği verilmelidir. Bütün öğretmenlere yıpranma payı verilmelidir.
Hepsinden önemlisi öğretmenlere özel bir uzmanlık mesleğinin mensubu olduğu,
her türlü destekle hissettirilmelidir. 

            Sınava
girme konumunda olan bütün öğretmenler, bütün bu olumsuzluklara rağmen, mağdur
olmamak için, bu tartışmalardan uzak kalarak, 19 Kasım 2022 tarihinde yapılacak
olan Uzman Öğretmenlik ve Başöğretmenlik kariyer sınavlarına katılmalıdırlar.
Sınava girecek bütün öğretmenlerimize sınavda başarılar diliyorum.

     Bir dönem Kıbrıs’ta çözüm süreci ile yatıp
kalktığımız, her yeni güne Kıbrıs haberleri ile başladığımız Kıbrıs konusuna ne
oldu?

     Ülkemizin AB’ye giriş süreci ile başlayan,
2004-2008 yılları arasında adeta ülke gündemimize damgasını vuran, 2008’le,
2021 yılları arasında türlü görüşmelere sahne olan Kıbrıs konusuna günümüz
Türkiye’sinden bakıldığında göze çarpan, gündemi sarsan bir gelişme var mı?

     2017’de
Crans Montana’ da Rum tarafının her görüşmede yaptığı gibi müzakere masasından
kaçmaları sonrasında, 2021 yılında BM genel sekreterinin arabuluculuğu ile
Cenevre’de yapılan görüşmelerden de bir sonuç çıkmadığından; Kıbrıs’ta beklenen
çözüm süreci yine çözümsüzlüğe mahkûm oldu!

      Aslında Kıbrıs konusu ne oldunun cevabı 20
Temmuz 1974’de verilmiş;  1963 yılından
beri adayı kana bulayan Rum çetelerine, Makarios’un sözde ordusu RMMO’na
gerekli dersi veren Mehmetçiğin, ada Türklerini topyekûn ölümden kurtarması ile
Kıbrıs sorunu yıllar öncesi hallolmuştu!

      Daha doğru bir ifade ile 1968 yılından beri
süregelen Kıbrıs’ta çözüm müzakerelerinin her birisinde Rum tarafının Kıbrıs
Türk’üne azınlık haklarından bir fazlasını vermeyeceğini açıklaması, bu
görüşmelerden bir sonuç çıkmayacağının en net ifadesi olmuştu.

     Pekiyi bundan sonrası ne olacak?

     Adada yaşanan gerçeklere bakıldığında
Kıbrıs’ın kuzeyinde bir Türk devleti, güneyinde ise bir Rum devleti var!

     Uluslararası camia kuzeydeki Türk devletini
tanımasa da, bu devlet 1983 yılından beri yaşayan bir gerçek. Bir hafta sonra
da 39’ncu kuruluş yıldönümü var. 15 Kasım 1983’de kurulan KKTC devletini
illegal olarak tanımlayan BM ve şürekâsına inat bu devlet her türlü organı ile
dimdik ayakta, yaşamaya devam ediyor.

      Ama gelin görün ki! Adanın güneyinde bulunan
Güney Kıbrıs Rum Yönetimi sanki adanın yegâne sahibi gibi uluslararası camiada
tanınmaya devam ediliyor, 1960’ta kurulan bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin devamı
gibi kabul görüyor!  

   Hâlbuki adada gerçekleşen 15 Temmuz 1974
Yunan cuntası destekli darbe ile ortadan kaldırılan Kıbrıs Cumhuriyetinin,
Yunanistan’a bağlı ‘’Helen Cumhuriyeti’’ olarak ilan edilmesiyle başlayan süreç
sonrasında gelişen askeri ve siyasi durum, günümüz dünyasında Kıbrıs
Cumhuriyeti yaşıyormuşçasına kabul görebilir mi?

    Ama ne acıdır ki Hristiyan âlemi adanın
güneyindeki bu sözde devleti:  GKRY’ni
tanıyor. Annan tuzak planı ile AB’ye üye yaptığı gibi tüm yardımlarını da Rum
kesimine yapıyor!

     Rum tarafı da bu haksız, hukuksuz durumunu
çok iyi kullanıyor!

     Gerek Akdeniz’deki hidrokarbon
yataklarının kullanımını, gerek münhasır ekonomik bölgelerin paylaşımını, gerekse
adanın stratejik konumunu, bu bölgede çıkarı olan devletlere pazarlamada önemli
adımlar atıyor!

    Uluslararası ilişkilerde böylesi adımlar
atan Rum tarafı, dünya kamuoyuna kendilerinin ne kadar mazlum olduklarını
gösteren mesajlar vermekten de geri durmuyor!

   Geçtiğimiz haftalarda 29 Ekim tarihini,
‘’Adadaki kayıpları günü’’ olarak ilan etmeleri yetmiyormuş gibi! 1955’ten
1974’e kadar Kıbrıs Türk’ünü diri diri toplu mezarlara gömen, ada Türklerinin ata
yadigârı vatan topraklarını, malını mülkünü gasp eden EOKA terör örgütünün
kurucusu eli kanlı Albay Grivas adına bir de müze kurulması için Rum
meclisinden onay alıp, milyonlarca avroluk bütçe ayırıyor!

    Bir süre önce büyük bir bölümü Osmanlı
vakıf arazisi olan Maraş bölgesinde birkaç caddeyi kullanıma açan KKTC
yönetimini topa tutan BM ise Rumların bu kışkırtıcı adımlarını sessizce
izliyor!

    Rum tarafının bu kışkırtıcı adımları
karşısında, bizim taraftan birkaç protesto mesajının dışında bir hareket yok!

    Neden?

    Rum tarafı Türkiye Cumhuriyeti Devletinin
kuruluş tarihi olan 29 Ekimi ‘’Adadaki kayıpları günü mü’’ ilan etti? Bizde
buna cevap olarak, Yunanistan’ın bağımsızlık günü olan 25 Mart tarihini
‘’Adadaki kayıplarımız günü’’ olarak ilan edelim.

   Kıbrıs’taki Türkleri topyekûn ortadan
kaldırmaya yeminli terör örgütü olarak kurulan EOKA’nın kurucusu eli kanlı Grivas
adına müze mi kuruluyor? Bir kahraman gibi dünya kamuoyuna tanıtılmak mı
isteniyor!

    Bizde buna cevap olarak; Kıbrıs Türk’ünün
adadaki var olma mücadelesinde; EOKA’nın Kıbrıs Türklerine yaptığı mezalimleri
gösteren, eli kanlı bu çetecilere karşı koyan TMT’yi anlatan, bu kahraman
teşkilatın kurucu lideri Yarbay Rıza Vuruşkan’ın adını taşıyan bir müze açalım.    

    Bu da yetmez!

    Adanın elimizden kayıp gitmesini önleyen,
bugün Türkiye’nin Akdeniz’de söz sahibi olmasında katkı sahibi olan tüm devlet
adamlarımız, isimsiz nice kahramanlarımız için de bir müze açalım. Açalım ki,
gelecek nesiller 1950 yılından beri Türkiye’nin gündeminde olan Kıbrıs
konusunun neden bu kadar önemli olduğunu öğrensin, unutmasın!

    Değerli okur;

    Tarihi gerçekler unutulmaz, unutturulmaz!

    Hele ki ata yadigârı topraklar, ay yıldızlı
bayrağımız uğruna verilen mücadeleler asla unutulmaz. Kıbrıs adasında
yaşananlar da, milli mücadele tarihimizde unutulmayan/unutturulamayan
gerçeklerdendir.

     Kıbrıs
adasındaki var oluş mücadelemiz hala devam etmektedir. Bu nedenledir ki, tarihe
mal olmuş gerçekleri yaşatmak, zaman zaman bu gerçekleri hatırlatmak; şühedaya
olan minnet ve vicdan borcumuzdur.

    Ne mutlu bizlere ki, adada 39 yıldan beri
yaşayan bir Türk devleti, bu devletin gönderlerinde hala nazlı nazlı dalgalanan
ay yıldızlı bayrağımız var.

Yücel Demiral & Alpaslan Ertürk’ün 2013 yılında yayınladıkları Safety
and health in mining in Turkey (Türkiye’de madencilikte güvenlik ve sağlık)
çalışmasının üzerinden üç yıl sonra Matteo Spada& Peter Burgherr’in (2016) “An aftermath
analysis of the 2014 coal mine accident in Soma, Turkey: Use of risk
performance indicators based on historical experience[1]” “Türkiye Soma 2014
kömür maden kazasının ardından bir analiz: Tarihsel deneyime dayalı risk
performans göstergelerinin kullanımı isimli) araştırmasında Soma olayı gibi dünyada son yıllarda
görülmemiş feci bir kömür madeni kazasının istatistiksel anlamda sonuçları
tarihsel gözlemlere dayalı olarak analiz edilmiştir. Araştırmacılara göre Türkiye
için yıllara göre, hem kaza sayısında hem de ölümlerde önemli bir artış
göstermekte ve bu da güvenlik seviyelerinin zaman içinde iyileşmediğini
göstermektedir. Görünen o ki, 2002 yılındaki özelleştirme, işletmecilerin
güvenliğe yatırım yapmaması ve düzenleyici tarafından denetim ve müdahale
eksikliği nedeniyle durumu daha da kötüleştirmiştir (Türk Kömür
İşletmeleri, 2013). Kamu sektöründe işçi sayısı 1995’ten beri neredeyse sabit
kalırken (yaklaşık 15.000 işçi), özel sektörde işçi sayısı aynı zaman diliminde
neredeyse dört katına çıkmıştır(1995’te yaklaşık 10.000 işçi 2008’de yaklaşık
40.000’e), Maden Mühendisleri Odasına göre (TMMOB) (2010), aşırı kaza ihtimali
muhtemelen bu sebeple artmış olabilir. Bu ifade beklenti analizinin Türkiye’de
Soma tipi feci kömür madeni kazalarının diğer OECD (Ekonomik İşbirliği ve
Kalkınma Teşkilatı) ülkelerine göre daha yüksek olduğunu göstermesiyle açıklanabilir.
Soma tipi aşırı yıkıcı olayların önlenmesi için kömür madeni sektöründe
güvenlik ve yatırımlar öncelikli konu haline gelmelidir. Bunu başarmak için,
hükümet ve politikaları tarafından da desteklenen düzenleyicinin
güçlendirilmesi gerekmektedir. Böyle bir girişim bir yandan birçok kömür madeni
işçisinin hayatını kurtarabilir, diğer yandan Türkiye kömürünün güvenliğinin
artmasına katkıda bulunacaktır:

Türkiye’nin yerli enerji kaynakları
çoğunlukla elektrik üretimi için kullanılan kömürden oluşmaktadır. Bu nedenle,
ülke, örneğin petrol ve doğal gaz ithalatına büyük ölçüde bağımlıdır.
Uluslararası Enerji Ajansı’na (2014) göre, yerli kömür üretimi son 20 yılda %44
oranında güçlü bir artış göstererek 2013 yılında toplam 68 Mt’a (milyon ton)
ulaşmıştır. Kömür (her biri 2 Mt) ve koklaşabilir taş kömürü[2]dür (1
Mt). Ayrıca, kömür ithalatı son 20 yılda artan bir eğilim göstererek toplam
yaklaşık 2013 yılında ithal edilen 50 Mt taşkömürü (30 Mt), buhar kömürü (24
Mt) ve koklaşabilir taş kömürü (6 Mt) olmak üzere (International Energy Agency,
2014) açıklanmıştır. Türkiye, linyit konusunda Almanya (2013’te 183 Mt), Rusya
(2013’te 73 Mt), ABD (2013’te 70 Mt) ve Polonya’dan (2013’te 66 Mt) sonra
dünyanın en büyük üreticileri arasında yer almaktadır (Uluslararası Enerji
Ajansı, 2014). Soma kömür madeni hem arazi kullanımı (18000 ha) hem de yıllık
üretim (2,5 Mt linyit/yıl) açısından en büyük madenlerden biridir. Soma’da
linyit içeren tortul havza, Miyosen[3]
boyunca gelişen kıta içi genişlemeli tektonik sürecin bir sonucu olarak ortaya
çıkmıştır. Soma havzası, Miyosen yaşlı alüvyon/akarsu göl yatakları içinde yer
alan üç linyit istifinden (Alt, Orta ve Üst) oluşmaktadır. Bununla birlikte,
yalnızca daha düşük kömür dizisi, kullanılabilir bir damar içerir. Kömürün
damarı, ortalama %60,05 kül içeriğine sahip, düşük kalorifik değerli (1840
kcal/kg) 20 m
kalınlığında alt bitümlü linyittir (KM2). Soma’da konvansiyonel madenciliği hâlâ
baskın yöntem olmasına rağmen, bazı panellerde tamamen mekanize bir yöntem
başlatılmıştır. Konvansiyonel sistemde kömür, kömür damarının doğrultusuna dik
olarak oluşturulan panellerden çıkarılır. Kömür damarı oldukça kalın olduğu
için (yaklaşık 20 m),
bahsedilen sistemde kömür damarının dilimlere bölündüğü ve aynı anda hem asma
hem de ayak duvarından çıkarılan çok seviyeli yöntem kullanılmaktadır. Öte
yandan, mekanize sistemde paneller, konvansiyonel sisteme göre daha uzun panel
uzunluklarına sahip olacak şekilde doğrultu boyunca inşa edilir. Bu sistemde
tamburlu kesici, zırhlı bir yüz konveyörüne (AFC) düşen kömürü keserken, çatı şerit
bağlantılı kalkan tipi elektrikli ekipman tarafından desteklenir. 13 Mayıs 2014
tarihinde Soma kömür madeninin ana girişinden 270 m derinlikte ve 2000 m uzaklıkta eski bir
panoda kendiliğinden alev alan yangın yeni panolar için havalandırma havası ile
karışarak açık aleve dönüşmüştür.  Yeni
panellerden biri madenin giriş havası yolundadır ve madendeki ana kapı
yollarında bantlı konveyörler, ahşap destekler, elektrik kabloları ve PVC’den
yapılmış su hatları yanmaya başlamıştır. Yangın ürünleri (duman ve dumanlar)
madenin havalandırma havası yoluyla dağıtılarak karbon monoksit ve metan gazı
zehirlenmesi nedeniyle 301 ölüm ve 80’den fazla yaralanma meydana gelmiştir.
Yangın, madenin vardiya değişimi sırasında meydana gelmiş ve kaza anında 787
işçi yeraltındadır. Bu kaza 1970 yılından bu yana dünya genelinde ve özellikle
Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) ülke grubunda bir kömür
madeninde meydana gelen en kötü olaylardan biri olarak kabul edilmektedir.
Türkiye’deki kömür madenciliği sektörü, zayıf güvenlik siciliyle tanınmaktadır.
Türkiye’deki kömür madenlerinin, 2000-2008 döneminde Türkiye’de üretilen Mtof
kömür başına (ortalama 6) Çin’den (ortalama 3) daha fazla ölüm olduğunu bildirilmektedir.
Bu durum Türkiye’nin diğer ülkeler arasında, OECD güvenlik standartlarına
ulaşması ve Avrupa Birliği’ne tam üyelik için açık bir engeldir. Türkiye
özelinde, farklı araştırmalar, genel olarak yeraltı kömür madenciliği
endüstrisinin, bir kaza nedeniyle ölümlerin sayısını azaltmak için güvenliği
artırmaya yönelik stratejiler gerektirdiği sonucuna varmıştır. Bu bağlamda, bu
amaca ulaşmak için, örneğin mekanize paneller için üretkenlikteki iyileşmenin,
güvenlikteki iyileşmeden daha belirgin olduğu bulunmuştur. Enerji İle İlgili
Ciddi Kaza Veritabanı (ENSAD)[4]
1990’ların sonlarında enerji sektöründeki geçmiş kazaların kapsamlı, dünya
çapında bir veri setini tanımlamak için geliştirilmiştir, çünkü mevcut diğer
veritabanlarının çoğu öncelikle bu sektörü hedeflememiştir. ENSAD veri tabanı,
çok sayıda ticari ve ücretsiz olarak erişilebilen birincil bilgi kaynaklarından
oluşturulmuştur ve Matteo Spada&
Peter Burgherr’in (2016) çalışması 1970–2014 dönemi kapsamaktadır.
Kazalar yalnızca gerçek güç üretim adımında meydana gelmediğinden, ENSAD tam
enerji zincirlerini dikkate alır ve her kazayı belirli bu zincirlerdeki
faaliyetlerle açıklar. Ayrıca, ağır kazaların kapsamlı bir küresel kapsamını
elde etmek için konum, kaza türü ve farklı sonuç türleri (örn. insan sağlığı,
çevresel ve ekonomik etkiler) hakkındaki bilgiler kodlanmıştır. ENSAD
veritabanı, ciddi ve daha küçük kazaları ayırt etmek için kriterler kullanır. Bu
kriterler arasında en az 5 ölümlü kazalar önemlidir çünkü yüksek ölüm sayısı
Türkiye’deki kömür madenlerindeki temel sorundur[5].

Tablo-1: 1970-2014 Yılları İçin Grup Başına
Analiz Edilen Alt Kümelere Genel Bakış

Kaza başına ciddi (≥5 ölümlü) kaza sayıları,
bunlara karşılık gelen ölümler verilmiştir.

Country/group: Ülke/grup

Accidents: Kazalar

Fatalities: Ölümler

Fatalities/accident: Ölümler/kaza oranı

OECD: Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma
Teşkilatı Ülkeleri

OECD w/o Turkey: Türkiyesiz OECD Ülkeleri

Türkiye

USA

Matteo Spada& Peter Burgherr’in (2016)
çalışmasında kömür madeni kazalarına genel bir bakış, risk, bir
kazanın sıklığı ile şiddeti arasındaki ürün olarak tanımlanmaktadır. İlki,
zaman içindeki teknolojik ve düzenleyici değişikliklerle yaygın olarak ilgili
geçici eğilimlerden etkilenen yıllık kaza sayısı iken, ikincisi, belirli bir
şiddette (örneğin ölümler) bir sayıdan etkilenen kaza sayısıdır. örneğin,
kazanın çevresindeki insan sayısı gibi parametreler vardır. Bu çalışma,
1970-2014 döneminde, Soma kazasından önce, OECD ülkelerinde ve özellikle
Türkiye’de kömür madenlerinde meydana gelen kazalara dayanmaktadır. Bu seçim,
OECD grubu, Türkiyesiz OECD, Türkiye ve karşılaştırma yapmak gerekirse, OECD
Türkiye veri setinde en fazla kazaya sahip ülke olduğu için ABD (15)
sonuçlarını karşılaştırmak için yapılmıştır. Almanya ve Rusya’dan sonra dünya
çapında üçüncü büyük linyit üreticisidir (Uluslararası Enerji Ajansı, 2014). OECD
ülkelerinde kömür madenleriyle ilgili hem kazaların hem de ölümlerin yaklaşık
üçte biri Türkiye’den gelmektedir. Toplam kaza başına tesis oranı 30’dur.
Bu değer, OECD, Türkiye hariç OECD ve sırasıyla 25, 22 ve 23 olan kaza başına
toplam ölüm oranından önemli ölçüde yüksektir. OECD ve OECD arasındaki fark
Türkiye’siz olarak 1970–2014 döneminde kaza başına 3 ölüm olduğundan, bu
değerler Türkiye’nin tahmini oran üzerindeki önemli etkisini açıkça
göstermektedir. OECD ülkeleri arasında özellikle en ciddi kazaların ABD
(12), Türkiye (10) ve Japonya’da (9) gerçekleştiğini gösterirken, 2000-2014
yılları arasında Türkiye 12 ciddi kaza ile baskın konumda bulunan ülke
olmuştur. Onu 5 ile Meksika (1994’ten beri OECD üyesi) izlemektedir. Şiddetli
kazaların neden olduğu yıllık ölümlerin sayısı benzer bir model göstermiş yani
1990’dan sonraki ölümlerin çoğu Türkiye’ye atfedilebilmektedir. Aslında,
Soma’dan önceki en uç olay da Türkiye’de yaşanmış ve 1992 yılında 263 ölümle
sonuçlanmıştır (TMMOB Maden Mühendisleri Odasi, 2010). 1997-2013 yılları
arasında Türkiye’de ciddi kazalarda toplam 150 ölüm kaydedilmiştir. 106 ölümle
Meksika tarafından izlenmiştir. Son olarak, ölümlerin bir fonksiyonu olarak
kaza sayısı görülmektedir (şiddet dağılımı). Türkiye olmadan OECD ve Türkiye
için kazaların çoğu 5-50 ölümle sonuçlanmıştır. Bununla birlikte, 50’den fazla
ölümle sonuçlanan olaylar, 70’li ve 80’li yıllarda çoğunlukla Türkiye ve
Japonya’da (her biri 3) ve ABD, Almanya ve Meksika’da (her biri 1) meydana
geldiğinden, Türkiye’yi ağırlıklı olarak OECD’nin geri kalanından ayıran bir
eşik olarak görülmektedir. ABD (125 ölüm/1972), Japonya (93/1981, 83/1984,
62/1985) ve Almanya’daki (51/1988) kazalar gözlem süresinin ilk yarısında
gerçekleşmiştir. Japonya örneğinde, kömür üretiminin 1980’lerden ve özellikle
2001’den bu yana güçlü bir şekilde düştüğünü belirtmek önemlidir. Bu, bir
yandan Kyushu bölgesindeki düşük kaliteli kömür nedeniyle, diğer yandan,
Japonya’daki iki ana kömür çıkarma bölgesi olan Hokkaido bölgesindeki karadaki
madenlerden kömürün taşınmasındaki zorluklardır (International EnergyAgency, 2014).
Meksika’nın daha sonra OECD’ye kabulü nedeniyle, 50’den fazla ölümlü tek kaza
1990’dan sonraki döneme denk gelmektedir (66/2006). Son olarak, Türkiye’de
1970’den 2014’e kadar 106 (1983), 68 (1990) ve 263 (1992) ölümlü üç kaza
meydana gelmiştir. Bunlardan sonuncusu, Zonguldak kömür madenciliği alanında
Soma’daki 2014 etkinliğinden önce OECD’deki en kötü kazadır[6].

25 Aralık 1991 tarihinde
Sovyetler Birliği Devlet Başkanı Mihail Gorbaçov’un istifa etmesinin ardından
Sovyetler Birliği’ni teşkil eden cumhuriyetlerin bağımsızlığını kazanmalarıyla
26 Aralık 1991’de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği resmen dağılmış
bulunuyordu.

                Sovyetler
birliğine bağlı Türk cumhuriyetlerinin birbiri ardına bağımsızlıklarını
kazanması, Türk Milletinin bir ferdi olarak beni çok heyecanlandırmıştı. Nasıl
heyecanlanmayayım ki, gençliğimizin baharından itibaren dış dünyaya
baktığımızda 150 Milyona yakın Türk’ün büyük çoğunluğu Sovyet Rusya’nın ve
Kızıl Çin’in esareti altında yaşamaktaydı.

                Ve
işte Gerek Mustafa Kemal Atatürk’ün gerekse Alpaslan Türkeş’in çeşitli
zamanlarda dile getirdiği: “Sovyetler birliği
er veya geç dağılacaktır, bu dağılmadan sonra bağımsız kalan Türk
Cumhuriyetlerinin yeniden kurulmasına yardımcı olmak için hazırlıklı olmamız
gerekiyor.”  Sözleri haklılık
kazanarak Türk dünyasında bahar rüzgârları esmeğe başlamıştı.

                Bir
yandan o günlerin Kültür Bakanı Namık Kemal Zeybek, Türk Dünyası ile
koordinasyon bağlantıları kuruyor, Türk Dünyası Vakfı Başkanı merhum Prof. Dr.
Turan Yazgan ilim adamları ve Türklük sevdalıları ile Türk Cumhuriyetlerine seyahatler
düzenliyor, Türkistanlılar Kültür ve Sosyal Yardım Derneği Başkanı Prof. Dr.
Ahad Andican(Şimdi İYİ Parti Milletvekili) Türk Cumhuriyetlerinin Büyükelçilikleri
ve yetkilileriyle sürekli görüşmelerde bulunuyorlardı.

                “12 Eylül Darbesi” Türk
Milliyetçilerinin üzerinden bir silindir gibi geçip ezmeğe çalışmışsa da yukarıda
görüldüğü gibi o yıllarda “Bozkurtların
Dirilişi” gibi tekrar toparlanmışlar, yaşanan olumlu gelişmeler görüldükçe
herkes 21. Yüzyılın Türk asrı olacağını konuşuyordu. Yani Türk Milliyetçilerinin
Hayalindeki “Kızıl Elma” ya
kavuşmalarına az kalmıştı.

                Fakat
heyhat!…

                Son
20 yıldır Ülkeyi tek başına idare eden AKP iktidara geldiği günden buyana Türk
Milliyetçileri için bu yirmi yılda yaşadıkları bir kâbusa dönüştü.

–         
Türk Milliyetçiliğini ayaklarımın altına
alıyorum denildi,

–         
AKP sayesinde Türk olmaktan kurtulduk denildi,

–         
Tarihte Türk diye bir milletin olmadığından
bahsedildi.

–         
Türk Ordusuna kumpas kuruldu.

–         
Salon konuşmalarında Türk milleti, kimi zaman 27
etnik parçaya, kimi zaman 36 etnik parçaya bölünüyordu. Bu sözlerle: “Egemenlik kayıtsız şartsız Türk Milletindir!”
sözüne Türk vatanına değişik kimliklerle ortak çıkarılmaya çalışılıyordu.

…

                Yandaş
medya ve yazarları tarafından bir hafta boyunca bol bol reklamı yapılan Cumhuriyetimizin
99. Yılında hazırlanan Cumhurbaşkanı tarafından okunan çok ince bir
mühendislik harikası! “Türkiye Yüzyılı”
konuşmasını dinlerken değişen bir şey yine olmadı.

                Şok
üzerine şok yaşadık!

                6108
kelime ve 24 sayfadan oluşan konuşma metni 1,5 saat sürdü. “Türkiye Yüzyılı” konuşmasının sadece bir
yerinde “Türk” sözcüğü geçiyor o da;
“Türk Ordusu” cümlesinin içinde.

                Aslında
Erdoğan gibi düşünmeyenlerin birçoğu gibi ben de, Sayın Cumhurbaşkanı’nı
dinlerken aşağılandığımı ve aptal yerine konulduğumu hissettiğim için çoğu
konuşmalarını dinlemem ama bol reklamı yapılan bu konuşmayı dinlemek zorunda
kaldım.

                Erdoğan
bir asırlık geçmişi “milli iradenin
üstünlüğüne dayanmak yerine vesâyetçilikle,” bazı yöneticileri “emperyalizmin maşası” olmakla suçlarken
diğer yandan “Gelin, 29 Ekim 2023’e
kadar Türkiye geleceği vizyonunu konuşalım, tartışalım, tekliflerimizi ortaya
koyalım” diyor. “Gelin, Türkiye
Yüzyılı vizyonunu birlikte inşa edelim, yeni bir milli mutabakat zemini haline
dönüştürelim”, diyor. “Gelin Türkiye
Yüzyılında demokrasimizi katılımcı demokratik bir Cumhuriyet kimliğiyle taçlandıralım”
diyor.

                İyi
güzel de bu çağrının muhatapları kimler? Emperyalistler ve vesayetçilerle
işbirliği yapmış olanlara mı, bu çağrı, kim bunlar?

                Yazımın
sonuna gelmişken şunu söylemek isterim ki; Türkiye’nin geleceğini görmek
istiyorsanız değil 100. Türkiye vizyonu, 200. Vizyonu da yazsanız, Milli
Bayramlarımızın törenlerinden sonra Atasına, Anıtkabir’e oluk oluk akan Türk Gençliğine bakmanız
yetecektir.

Sağlıklı kalınız.

– İlk, Orta, Lise, Üniversite ve sonrası; makam, mevki,
işyeri, ev, hepsi devam, bitmezlik, tükenmezlik esası üzerinde ortaya çıkıyor
ve kendilerini istetiyorlar. Demek ki devamı, geleceği olmayan şeyler; dikkati
çekmiyor, arzu edilmiyor, peşinde koşulmuyor! İçimize sönmeyen bir devam etme
ettirme emeli konmuş! Demek ki, vermek istemeseydi, istemek vermezdi. Küçücük
bir mide için, yeryüzü sofrasını hazırlayan; bitmez tükenmez arzularımız için,
kimbilir neler hazırlamıştır. Bir nimetin büyüklüğü, devamlı olup olmayışı ile
değer kazanır. Nitekim Cennet’in Cennet’liği içindekileri yüzünden değil, ebedî
oluşundan ötürüdür.

– Yıkmak için saray yapılmaz. Ya İnsan Sarayı; ölünce,
toprakta farelere yem olsun diye yaratılmıış olabilir mi? El bebek gül bebek,
binbir naz ve niyazlarla büyütülsün; süt, yağ, börek, bal gibi, bin bir gıda
ile beslensin; sonra da farelere yem olsun! Olacak şey mi? Bir fabrikada
üretilenler, çöplüğe dökülsün diye üretilmiş olabilir mi?

– İnsanın her bir uzvu, bir ilim dalını doğurmuş. O konuda
ömür boyu çalışan ihtisas sahibi bilginler; ömür boyu çalıştıkları ilim
sahasını halledebilmiş değiller.

– İmtihan / Sınav; sonraki hayatımızın tanzimine yön verdiği
gibi, Dünya’daki sınavımız da, âhiret hayatımıza yön vermemiz için
yapılacaktır.

– Tarihin başlangıcından beri mazlumlar, ezilmişler, hakları
çiğnenen ve yenenler çoğunlukta! Hakları gasbedilmiş olarak bu dünyadan
geçiyorlar! Haksız ve gâsıp olanlar ise yaptıkları yanlarına kâr olacak
şekilde, bu dünyadan gidiyorlar! Bu duruma vicdanlar isyan ediyor! Âdeta
fıtratlar galeyana geliyor! Âh u feryatları yürekleri dağlıyor! Elbette fıtrat
yalan söylemez. Vicdan ise asla haksızlığı onaylamaz! Öyleyse bütün bu
haksızlıkların hesap sorulacağı bir yer olması lâzım. Bu yer olmazsa olmaz.
İşte bu yer Mahkeme-i Kübra / En Büyük Mahkeme’dir ki, Haşir Meydanı’nda
kurulacak; boynuzsuz koyunun hakkı, boynuzlu koyundan alınacak. Hak yerde kalmayacak,
herkes boyunun ölçüsünü görecektir. Tıpkı şairin:

     “Alma mazlûmun
âhını, çıkar âheste âheste!” dediği gibi. 

– Sınavı yapılmayan ders, çalışılmaz.

– Sorumlu olmayan, dikkat etmez.

– “Re’sü’l-hikmeti mehafetullah.” / “Hikmetin başı Allah
korkusudur.” Çünkü Allah’tan korkmayan her türlü kötülüğü yapabilir.

– Hesaptan muaf olan / hesaba çekilmeyeceğini bilen kimse, ne
helal dinler ne haram! Ölümden sonra, hesaba çekilmeyeceğini sanan kimse de,
hatâ, kusur ve günahlardan çekinmez ve korkmaz.

– İncir ağacı, meyve vermiyorsa kesilir. Çünkü ağaç, meyvesi
için yetiştirilir. Yoksa yeri ateştir.

Ya insan ağacı?

– Meyveli ağaç taşlanır. Meyvesiz olan, kimsenin umurunda
değildir.

– Nerede metruk / kapalı bir dükkân görsem içim cızz eder.
Çünkü kapalılık ve devamsızlık; beka isteğime gölge düşürür!

– Doğmadan önceki zaman, geriye doğru ne kadar uzun! Öldükten
sonra bizden sonra sürecek olan zaman ne de çok! Bu iki uzun süre arasındaki
ömrümüz ne kadar da kısa! İşte bu iki zaman arasındaki o kısacık hayatımız
için, gösterdiğimiz gayretin daha çoğunu, beka âlemindeki sonsuz hayat için de,
üstelik daha fazlasıyla göstermemiz gerekmez mi? Hâlbuki ebed için çok az,
geçici hayat için, lüzumundan fazla gayret sarf ediyoruz! Oysa hiç ölmeyeekmiş
gibi dünyaya, yarın ölecekmişiz gibi de âhirete çalışmamız icap etmez mi?

     Bu hususu,

     İyice bir düşünmek
gerek.

     Bu husus aslında,

     Olmalı en büyük
erek.

     Kaldı mı
söylenecek başka söz?

     Unutmayalım ki,

     Her kul, ebed
kapısına getirilecek!

Kömür Madenciliği ve Kazalar

Fatih Yilmaz & Selcuk Alp, “Underlying Factors of Occupational
Accidents: The Case of Turkey”, isimli çalışmalarında, Türkiye Örneğinde İş
Kazalarının Altında Olan Faktörleri özetlemektedir: Kömür Madenciliği Sanayi
için “Çalışan Katılımının Yetersizliği” ölçütü ön plandadır. Ardından “Eğitim
Yetersizliği” ve “İdame Yetersizliği” gelir. Türkiye’de kömür madenleri kırsal
kesimde, eğitim ve ücret düzeyi düşük işçilerle ve kötü koşullarda
işletilmektedir. Bazı kömür madenleri eskidir ve teknolojiden yoksundur.
Kömür işletmeleri, artan enerji talebini çözmek için üretimi artırmak ve buna
bağlı olarak iş yükünü artırmaktadır. Bazı kömür madeni işletmecilerinin
madencilik konusunda deneyimi yoktur ve güvenlik, deneyim ve hassasiyetle
ilgili konularda yeterli bilgiye sahip değildir. Sonra Türkiye’de kömür
madenlerinin özelleştirilmesinde, özel sektör işletmeleri de özelleştirme
sonrası gerekli önlemleri almamıştır. Madenlerde yeterli iş teftişi yoktur.
Bu nedenle kömür madenciliği sektörü, Türkiye’de en çok iş kazasının meydana
geldiği sektör haline gelmiştir. Böylece özellikle Soma ve Ermenek’te 2014
yılında meydana gelen büyük kazalar sonucunda 354 işçi hayatını kaybetmiştir.
Türkiye’deki istatistiklere bakıldığında, güvenlik ve sağlık uygulamaları
beklenen faydaları sağlayamamaktadır. Mevzuat dışında, güvenlik uzmanlarının
görevlendirilmesi, risk analizi ve diğer önleyici faaliyetler yetersizdir. İşletmelerin
önlemler için gerekli mali kaynakları ayırmaları, tüm işlerin denetlenmesi için
sürekli bir izleme sistemi oluşturmaları, iş disiplini oluşturmaları, yeterli
teknik eleman ve mühendisleri görevlendirmeleri, yeterli iş teftişi ve iş gücü
denetimi yapmamaları gibi gerekli önlemleri almamaları durumunda iş kazalarının
önlenmesi mümkün değildir. İş yerindeki kazaların kayıtlarını tutmakla
Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliğine genel bir bakışla yaklaşılmaktadır. Tüm
sektörleri kapsayan tek tip düzenlemeler yapılmaktadır. Farklı sektörlerdeki
üretim koşulları ve araçları, çalışanların durumu, bölgesel farklılıklar,
farklı sektörlerdeki riskler ve etki düzeyleri sonuçları etkilemektedir. Bu
eksiklikler aynı zamanda düzenlemelerin ve iş teftişinin etkinliğini de
azaltmaktadır. İstatistiklere göre kömür madenciliği, inşaat ve metal
ürünleri gibi riskli sektörler için ayrı bakış açılarına, politikalara ve
planlamaya ihtiyaç olduğu anlaşılmaktadır. Madenlerde ve şantiyelerde risk
analizi yapılmalı, çok kötü durumda olan işletmeler durdurulmalıdır. Özellikle
madencilik ve inşaat sektöründe, gerekli tüm güvenlik koşulları tam olarak
sağlanıncaya kadar işletmelere ruhsat verilmemelidir. Koruyucu sağlık ve
güvenlik hizmetleri zaman ve kalite açısından yetersizdir. Kontrol
mekanizmasının etkinliğini azaltır ve kaza riskini artırır. Ayrıca birçok “Dış
İSG (İş Sağlığı ve Güvenliği) Birimi” personel, teknik imkânlar ve
uzmanlık açısından yetersizdir. Dış İSG birimlerinin hizmet fiyatları
piyasadaki rekabet tarafından belirlenir. Bu durumda dış İSG birimlerinin risk
değerlendirme raporları, acil eylem planları, güvenlik uzmanı sözleşmeleri,
güvenlik eğitimi gibi gerekli belgeleri ücret karşılığında hazırlayıp
işyerlerine göndermekten başka bir görevi yoktur. İş müfettişlerinin ve teftiş
sürelerinin yetersizliğinden dolayı yüz binlerce işletme hiçbir şekilde teftiş
edilememektedir. Bu durumda yükümlülükler ve cezalar uygulanmamakta ve iş
kazalarının önüne geçilememektedir. Risk değerlendirmesi, Türkiye’deki tüm
işyerleri için yasal olarak zorunlu hale gelmiştir. Ancak uygulamada bir
bütünlük yoktur. Sektör, işletme türü, çalışan sayısı, kullanılan hammadde
ve donanım gibi çeşitli parametrelere göre hangi risk değerlendirme yönteminin
kullanılacağı ve hangi aralıklarla yapılacağı net olarak belirlenmemiştir.
İşverenlerin, iş güvenliği uzmanlarının ve hekimlerin bu konudaki bilgi ve
deneyimleri yetersizdir. Ayrıca bu konudaki düzenlemeler kötü hazırlanmış ve
yol gösterici değildir. Kurumsal firmaların iş yerlerinde yapılan iş sağlığı ve
güvenliği eğitimlerinde güvenlik kültürü vurgulanmaktadır ancak çoğu orta ve
küçük işletme bu konuda yetersiz kalmaktadır. Eğitim pek çok işyerinde yasal
bir zorunluluk olarak görülmektedir. Bu hizmetleri sunan dış İSG birimlerinden
başlayarak özellikle KOBİ eğitiminde “eğitim katılım belgeleri” hazırlanarak
arşivlenmiştir. Türkiye’de son yıllarda önemli bir eksiklik olan “çalışan
katılımı” konusunda düzenlemeler yapılmıştır. İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na
göre Türkiye’de “İSG Temsilcileri” önemli bir işleve sahiptir. Temsilciler, iş
güvenliği ile ilgili tehlikeleri işverene bildirme ve hükümete ve önleyici
faaliyetleri talep etmek hakkına sahiptir. Ancak işverenler ve yöneticiler bu
konuya yeterince önem vermemektedir. Bu konu iş müfettişleri tarafından
yeterince incelenmemektedir. Hem genel hem de sektörel ağırlık taşıyan önleyici
faaliyetler birbirinden farklılık göstermektedir. Türkiye’de son yıllarda
önleyici İSG hizmetleri ve risk değerlendirmeleri konusunda önemli çalışmalar
yapılmıştır. Ancak, iş teftişi, bakım, eğitim, çalışan katılımı ve işyeri
denetimi gibi diğer gerekli önlemler yeterince uygulanmamaktadır. İş sağlığı ve
güvenliği hem işletmelerin hem de ulusal düzeydeki bir sistemdir. Bu sistemin
herhangi bir aşaması yetersiz kalırsa, diğer önlemlerin önleme düzeyini düşürür[1].

            Yücel Demiral & Alpaslan Ertürk
(2013), Safety And Health İn Mining İn Turkey, Türkiye’de Madencilikte
İş Sağlığı ve Güvenliği isimli makaleleri, Onaltı Maden Ülkesindeki Duruma
İlişkin Madencilikte İş Sağlığı ve Güvenliği isimli eserde yayınlanmıştır.

Yücel Demiral & Alpaslan Ertürk’e (2013) göre Türkiye’de 2010
verilerinde maden işletmelerinin yaklaşık %80’i küçük ölçeklidir. 2010 istatistiklerine
göre madencilik sektörlerinde 125.500 işçi istihdam edilmiştir. Bunların %42’si
taş ocaklarında %40’ı kömür ve linyit madenciliğinde ve %16’sı metalik cevher
madenciliğinde çalışmıştır. Çalışanların %6’sının kayıt dışı çalıştığı tahmin
edilmektedir. Ocaklar hariç, maden işçilerinin %1’den biraz fazlası yardımcı
işlerde çalışan kadındır. İş Kanunu’na göre, madencilik dâhil tehlikeli
endüstrilerde kadınların istihdamı birçok alanda sınırlandırılmıştır.  %96’sı çoğunlukla küçük ve orta ölçekli özel
şirketler olan 1.768 maden iş birimi bulunmaktadır. Türkiye’de meslek
hastalıkları teşhisi olması gerekenin çok gerisinde kalmaktadır. Beklenen
meslek hastalığı sayısının 25.000 ile 90.000 arasında olduğu tahmin
edilmektedir, ancak her yıl yalnızca 500 kadarı bildirilmektedir. Türkiye’de en
çok meslek hastalıkları madencilik sektöründe görülmektedir. Örneğin, 2007
yılında 1.208 hastalıktan 1.001’i, Türkiye’de 2009 yılında 539’dan 328’i ve
429’dan 300’ü madencilik sektöründen bildirim almıştır. Madencilik
faaliyetlerinde bu yüksek bildirim oranlarının nedeni, kamu sektörünün
madencilik faaliyetlerinin diğer endüstriyel faaliyetlere göre payıdır. Üstelik
yakın zamana kadar tüm ülkede meslek hastalıkları konusunda uzmanlaşmış sadece
üç hastane vardır. Bunlardan biri yoğun madencilik faaliyetlerinin olduğu
Karadeniz Bölgesi’ne tahsis edilmiştir. Bu nedenle, vakaların çoğu, özellikle
pnömokonyoz olmak üzere madencilikle ilgili hastalıklarda iyi deneyime sahip bu
özel hastaneden bildirilmiştir. Türkiye’de yıllık genel meslek hastalığı
insidans oranı %0,01 iken, kömür madenciliği sektöründe bu oran %0,20’dir.
Pnömokonyoz, madencilikte meslek hastalıklarının önemli bir bölümünü
oluşturmaktadır. Türkiye’deki linyit madencilerinin %14’ünün pnömokonyozdan
muzdarip olduğu görülmektedir. Uzun vadede Türkiye, dünya pazarlarında hammadde
üreten ve satan bir ülke olmaktan çıkıp, katma değeri yüksek kaliteli ürünlerin
ihracatçısı konumuna geçmelidir. Bunun, çalışma koşulları ve işçiler için iş
sağlığı ve güvenliği sağlama olasılığı üzerinde büyük etkileri olacaktır. Kısa
vadede, Türkiye’de madencilikte iş sağlığı ve güvenliğinin (İSG) geliştirilmesi
için öncelik olarak kabul edilebilecek birçok konu bulunmaktadır. Bu öncelikler
iki ana düzeye ayrılabilir: politika düzeyi ve çalıştay düzeyinde
uygulamalardır. Bu iki seviye ayrı varlıklar değil, daha çok birbiriyle
bağlantılıdır ve birbirlerini etkilerler. Çalışma hayatındaki son eğilimlerin
bir sonucu olarak, Türkiye’de madencilik sektöründe taşeronluk ve taşeronluk
uygulamaları yaygınlaşmıştır. Bu olgunun madencilik endüstrisindeki sağlık ve
güvenlik uygulamalarını olumsuz etkilediği iyi bilinmektedir. İki sorunun
ele alınması gerekmektedir. Birincisi, taşeronlaşma Türkiye’de zaten düşük
ve zayıf olan sendikalaşma oranını olumsuz etkilemektedir. Toplu pazarlık
taraflarına genellikle ulusal standartların belirlenmesi ve denetim üzerinde
önemli ölçüde prosedürlere önem verilmelidir. Sendikaların gücünün azalması
da güvenli koşullarda çalışma talebinin azalmasına neden olabilir. İkinci
olarak, taşeronluk, işyerinde iş sağlığı hizmetlerinin sunulmasını
engellemektedir. İSG hizmetleri açısından taşeron ve asıl işverenin
sorumluluklarını tanımlamak güçtür. Bazı durumlarda, birincil işverenler, İSG
uygulamalarından kaçınmak için alt yüklenicilerle çalışır. Alt yüklenicilerdeki
değişiklikler de denetim hizmetlerini karmaşık hale getirebilir. Ayrıca, yasa
ve standartların uygulanmasını sağlamak için şirket düzeyinde ikili güvenlik
komiteleri oluşturulmalıdır. Bunu başarmak zordur. Bu nedenle, taşeronluk
sıkı bir şekilde düzenlenmeli ve çekirdek madencilik faaliyetlerinde
yasaklanmalıdır. ECC 89/391[2] dâhil
olmak üzere İSG ile ilgili bir dizi Avrupa Birliği direktifi Türkiye’nin AB’ye
katılım döneminde yayınlanmıştır. Bu direktifler sadece Türkçe’ye
“çevrilmiştir” ve yerel yönetmeliklere uyarlanmamıştır veya
uyumlaştırılmamıştır. Hükümet, bu direktifleri yerel yönetmeliklerle uyumlu
hale getirmek ve işyerlerini bunların uygulanmasına hazırlamak için yeterli
zaman ve çabayı harcamamıştır. Bu durum “çevrilmiş” ve “ulusal” düzenleyici
altyapı arasında uyumsuzluklara neden olmuştur. Bu nedenle düzenlemeler
uygulamaya konulamamıştır. Bu direktifler çerçeve yönergeler olarak alınabilir
ve geleneksel düzenleyici altyapı içinde yerel ihtiyaçlara cevap veren sağlam
düzenlemeler oluşturulmalıdır. Yeni İSG kanunu, özellikle küçük işletmeler için
İSG hizmet hükümleri açısından net bir çerçeve sağlamamaktadır. Hükümet, İSG
alanında piyasa odaklı politikaların kullanımını başlatmıştır. İş sağlığı
profesyonellerine yönelik eğitim ve öğretim faaliyetleri ile İSG uygulamaları
özel şirketlere açılmıştır. Son yıllarda yapılan düzenlemeler sonucunda,
standartlaştırılmamış eğitim ve öğretim programları, eğitim programlarının
kalitesi ve kursiyerlerin yetkinliklerine uygunluğu sağlanmadan kontrolsüz bir
şekilde artmaktadır. Sağlık Bakanlığı’ndan (SB) farkındalık yaratmak için bazı
çabalar olmasına rağmen meslek hastalıklarının teşhisinde hala birçok yapısal
zafiyet bulunmaktadır. Öncelikle Sağlık Bakanlığı iş güvenliği ve iş güvenliği
konusunda güçlü bir kurum ve birim kurmalıdır. Halk Sağlığı Kurumu bünyesinde
“Tüketici ve Güvenlik Daire Başkanlığı” başlıklı tek bir bölüm bulunmaktadır.
Ayrıca İSG ile çalışan taşra kurumu bulunmamaktadır. Sağlık Bakanlığı,
özellikle organize sanayi bölgelerinde taşra teşkilatlarını da içeren güçlü bir
daire oluşturmalıdır. Türkiye’de akredite iş sağlığı ve güvenliği ekipmanları
kalibrasyon ve test üniteleri bulunmamaktadır. Bunu geliştirmek için devlet
kurumları inisiyatif almalı ve sorumlulukları profesyonel sivil toplum
kuruluşları ile paylaşmalıdır. İş müfettişlerinin sayısının yetersiz olduğu
dikkate alındığında, meslek örgütlerin yanı sıra işçi sendikaları da yer almalı
ve madencilik sektörü için ek uzmanlık hizmetleri sağlamalıdır. Türkiye’de
sağlık ve güvenlik kültürü hala çok zayıf ve güçlendirilmesi gerekmektedir. Bu,
hızlı bir şekilde çözülemeyecek bir sorundur. Uzun vadeli ortak çabalar
gerektirir ve sendikalar, meslek birlikleri ve ilgili hükümet ve sivil toplum
kuruluşları tarafından dayanışma oluşturulmalıdır[3].