Birileri bana “Hayat, nedir?” diye sorsa körün fili tarif etmesi gelir aklıma.

Bir fil getirmişler ortaya. Beş farklı köre filin herhangi bir uzvunu tutturmuşlar ve her birine fiilin ne olduğunu sormuşlar. Hortumunu tutan, fil bir borudur, demiş; kuyruğunu tutan, fil bir yılandır; kulaklarını tutan, fil bir yelpazedir; kuyruk ucunu tutan, fil, kıl yumağıdır; dişlerini tutan, fil bir oktur, demiş. Körler, algılarına göre fili deneyimlerinden esinlenerek ya söylediklerine benzetmişler ya da bizzat o zannetmişler.

Fil, buysa hayat, nedir? Hayat, birkaç damla gözyaşıdır; hayat, pişmanlıktır; hayat, sevgidir; birkaç dosttur, sağlıktır. Beklentilerine, önemsediğin değerlere göre de değişebilir hayatın tanımı. Hayat; paradır, kadındır, vatandır. Hayat; annedir, eştir, evlattır. Bunların hiçbiri ya da hepsidir. Konjonktür, yaşananlar, beklentiler, idealler de değiştirebilir hayatın anlamını ve tanımını.

Bir bakış açısına göre hayatını dolu dolu yaşamış diyebileceğimiz; ancak kendince hayatı “pişmanlık” sözcüğüyle tanımlayan bir avukat, bakınız ibretlik itiraflarda bulunmuş:

Kusursuz bir beden, şık kıyafet, daha büyük bir ev; aslında hiçbir önemi olmayan insanların yapmacık saygısı… En değerli şey olan zamanının, tamamen boşa gitmesi…

Dördüncü evre pankreas kanseriyim, doktorlar bana altı ay ömür verdiler… Bu beş ay önceydi, şu an belki dört haftam kaldı. Kimsenin sana söylemediği bir gerçek var, uyarı gelmiyor hazırlanmak için, zamanın olmuyor. Bir gün iyisin, ertesi gün bir doktor gözlerinin içine bakarak “Geri dönüş yok.” diyor ve bir anda önemli sandığın her şey, hiçbir anlam taşımamaya başlıyor.

Ben büyük bir hukuk bürosunda avukattım, kurumsal davalar, yüzlerce müvekkil, uluslararası şirketler ve şahıslar… 38 yaşında ortak oldum, altı haneli maaş… Plazanın en üst katında ofis…  20 yıl boyunca haftada 70 saat çalıştım, dile kolay 70 saat…

Oğlumun okul gösterilerini kaçırdım; çünkü duruşmalar vardı. Evlilik yıldönümlerini kaçırdım; çünkü acil dosyalar vardı. Kendime hep şunu söyledim: “Biraz daha şu seviyeye ulaşayım, sonra yavaşlarım, aileme zaman ayırırım, tatile gideriz; hiç yavaşlamadım, o tatile artık hiç gidemeyeceğim. Kızım şu an 16 yaşında, geçen haftalarda bana şunu söyledi: “Baba seni neredeyse hiç tanımıyorum.” ve sonra ekledi: “Fiziksel olarak hep vardın; ama hiç gerçekten burada değildin.”

Komik olan ne biliyor musun, hastalığı öğrendiğimde iki hafta sonra 20 yıldır beklediğim mail geldi; beni kıdemli ortak yapıyorlardı. Uğruna hayatımı verdiğim unvan… Maili okuduğumda hiçbir şey hissetmedim, aslında hayır öfke hissettim; çünkü hayatımı hiçbir anlamı olmayan bir unvanla takas ettiğimi fark ettim.

 Bir arkadaşım vardı, Murat. Hukuk fakültesinde iken tanışmıştık, birinci sınıfın sonunda okulu bırakmıştı. Nedenini ona sorduğumda “Hayatımı adliye koridorlarında geçirmek istemiyorum.” demişti. Onu aptal sanıştım. Devlet okulunda öğretmen olmuştu. Kendimi ondan çok üstün hissediyordum daha çok kazanıyorum diye. Murat, çocuklarının her etkinliğine gitti, eşiyle hafta sonları küçük tatillere çıktı, her pazar bir yardım derneğinde gönüllü oldu. Kitap okudu. Geçen ay Murat beni hastanede ziyarete geldi, ona baktım ve fark ettim: Ben sadece çalışmıştım, biriktirmiştim, kazandım; ama yaşamadım.

Eşim Zeynep 43 yaşında, 18 yıldır evliyiz. Geçen hafta hastane odasında yanımda oturuyordu, bana dedi ki “Evliliğimizin onuncu yıl dönümünde Antalya’ya gitmek istemiştik, hatırlıyor musun? Hatırlamıyordum, işler biraz sakinleşince gideriz, demiştin.” dedi. Beni asıl yıkan büyük anlar değil, küçük anlar aslında. Cumartesi sabahları kızım beraber kahvaltı hazırlamak istediğinde, “Kızım işim var.” deyişim. Sonsuz zamanım var sandım; meğerse yokmuş.

Şu an yataktayım, yürüyemiyorum. Günleri karıştırıyorum. Peşinden koştuğum şeyler; para, başarı, kıdem, daha büyük olmayı istemek; ama bunlardan daha önemli şeyler varmış: Sevilmek. Ben 20 yıl değerli hissedilmek için çalıştım, sonunda kızım elimi tutup “Seni seviyorum.” dediğinde aradığım şeyin bu olduğunu anladım. O his, her akşam evdeydi; ben göremedim ve duyamadım. Bir yapılacaklar listem var, asla tamamlanmayacak.

Bir ay sonra kızım 17 yaşına giriyor, muhtemelen yanında olamayacağım; eşimin elini tutamayacağım.

Ben geri dönemem; ama siz hala buradasınız. O yüzden beklemeyin mutluluğu, ertelemeyin. Hayatınızı, başarıya feda etmeyin; çünkü hayat olmadan başarı sadece boşluk, sadece bir hiç. Benim zamanım bitti; ama sizinki henüz bitmedi.

Peki ne yapacaksınız?

Fatih ve Boğaziçi köprüleri ile 9 paralı yolun 25 yıllık geliri 5-7 milyar dolara satılmak isteniyor. Bununla ilgili bir yabancı firma yetkilendirilmiş.

Diyelim ki iktidarın beklediği rakama satış gerçekleşirse, bu köprü ve otoyolların gelirinden 25 yıl mahrum kalması karşılığında, devletin kasasına 7 milyar dolar girecek.

“Eski Türkiye’nin” yaptığı bu son eserlerin gelirleri de satılırsa, dışarıdan bu kadar bir döviz girmesi bütçenin deliğine yama olabilecek mi?

Prof. Dr. Esfender Korkmaz’ın verdiği bilgilere göre;

“2025 Ocak-Kasım 11 ayda MB ödemeler bilançosuna göre, net hata ve noksan kaleminden çıkan ve kaynağı belirsiz döviz tutarı 18 milyar 29 milyon dolardır.”

Çünkü, yurt içi tasarrufların bir kısmı yurt dışına çıkıyor. Mesela “yurt dışında gayrimenkul alımı için çıkan yerli sermaye, gayrimenkul almak için giren yabancı sermayeyi geçti.”

“Son zamanlarda bazı aylarda yurt dışına çıkan doğrudan yatırım sermayesi de giren yabancı yatırım sermayesinden fazla oldu.”

“TÜİK verilerine göre, Türkiye’de hane halkı tasarruf oranı 2018’de yüzde 16,5 iken 2024’te yüzde 11,3’e geriledi. Bunun en önemli nedeni, maaş ve ücretlerin geçim seviyesinin altına düşmüş olmasıdır. Demek ki bugün halkın ancak yüzde 89’u tasarruf edemiyor. Geliri geçimine zor yetiyor. Ya da varsa tasarruflarından yiyor, söz gelimi malı mülkü varsa satıyor, yastık altı varsa bozduruyor veya borçlanıyor.”

Yani çok zor para biriktirebiliyoruz. Ama bu paraları bile içeride tutamıyoruz.

Bu yüzden iktidar, sadece bir yılda dışarı kaçan döviz miktarı yaklaşık 20 milyar dolar iken, bunun 7 milyar dolarını köprüler ve otoyolların gelirlerinin satışıyla kapatmaya çalışıyor.

******************************

12 Günlük Faiz İçin 2 Köprü, 9 Otoyol Satılıyor

“2 köprü ve 9 otoyolun 25 yıllık gelirinin satılması bütçedeki hangi deliği kapatabilir” sorusu için benzer bir hesabı İYİ Parti’den Turhan Çömez TL üzerinden yapmış:

“Orta vadeli planda 2026 özelleştirme hedefi 185 Milyar TL. (Anlaşılan 2 köprü ve 9 otoyol satışından elde etmeyi umdukları para bu.)

Şimdi dikkat ediniz: Yalnızca Ocak ayında ödenen faiz 453 Milyar TL

Yani kendilerinden önce yapılan köprüleri, otoyolları (25 yıllık gelirlerini) satıp, kendilerinin yaptığı borcun 12 günlük faizini ödeyecekler.

Özelleştirme işlemini de Londra merkezli bir şirket yönetecek.”

****

Sadece bu iki veri bile Türkiye ekonomisinin tam bir çıkmaza girdiğini gösteriyor.

Bir yandan da “hukuk devleti” olmaktan uzaklaştığımızı gösteren “tek adam yönetimi” risk yaratıyor. “Denge ve denetim mekanizmalarının” çalışmadığı, “kurumlarına ve kuralların objektif uygulanacağına güven olmayan” ülkelere de dış sermaye gelmiyor.

Bu ortamda dış yatırımcı gelmediği gibi içeriden dışarıya bir sermaye çıkışının önü alınamıyor.

Nitekim geçen sene Manisa’da büyük bir yatırım yapacağı ilan edilen ve bunun karşılığı olarak birçok imtiyaz tanınan Çin’in otomotiv devi BYD şirketi Türkiye’ye yatırım yapmaktan vaz geçti.

İktidar “batan geminin mallarını satarak” bütçeyi denkleştiremediği için her sıkıştığında yaptığı gibi petrol ve doğalgaz çıkarma ümidi satıyor. O da yetmeyince işlemeyeceğini defalarca denenmiş olan, vatandaşlarımızın zor günler için yastık altında biriktirdiği altınları ekonomiye kazandırma projelerini raftan indiriyor.

******************************

Ekonomide Yapısal Sorunlar

Türkiye ekonomisinin yapısal sorunu sürekli “dış ticaret açığı” veriyor olmasıdır. Yani dışarıdan aldıklarımızın tutarı kadar ihracat yapamıyoruz. Bu açığın bir kısmı turizm gelirleriyle kapatılıyor. Geride “cari açık” kalıyor.

Türkiye, 2003 yılından 2025 yılına kadar, 22 yılda 1 trilyon 314 milyar 405 milyon dolar dış ticaret açığı verdi. Dış ticaret açığı vermesek turizm gelirlerimizle ilave yatırımlar yapabilir, çok hızlı büyüyebilir ve refah içinde bir toplum olabilirdik.

Bu açığı kapatmak için ya doğrudan sermaye girişi veya borç almamız gerekiyor.

Türkiye’ye artık doğrudan yabancı yatırım sermayesi gelmiyor. Bu yüzden daha çok borç almak ve daha fazla faiz ödemek zorunda kalıyoruz. Sıcak para girişleriyle durumu idare etmeye çalışıyoruz.

Sözde “faize karşı olan bir yönetim” altında Türkiye dünyanın en yüksek faiz oranlarıyla borçlanabiliyor. 2026 toplam faiz yükü 2,7 trilyon TL’ye çıkacak.

Döviz ihtiyacımız arttığı, ihracatla karşılanamadığı için kurlar yükseliyor.

Beş yıldır dünyanın en yüksek ve yapışkan enflasyonlarından birini yaşıyoruz. Avrupa ülkelerinin bir yıllık enflasyon oranı toplamı Türkiye’nin Ocak ayı enflasyonu kadar etmiyor.

Tarım ve hayvancılıkta yapılan fahiş hatalar sebebiyle gıda enflasyonu düşürülemiyor. İnsanlarımız yetersiz beslenmeden kaynaklı sağlık ve çocuklarımız zekâ gelişememesi sorunları yaşıyor.

“Kuvvetler ayrılığının” uygulanmadığı tek adam yönetimlerinin önceliği uzun vadeli yapısal sorunları çözmek değil, iktidarını devam ettirmektir. Bu zihniyetle katma değerli, yüksek teknolojili üretimin oranı artırılamıyor.

Ülkenin kaynakları bu amacı finanse etmeye yönlendirildiği ve hukuka, kurumlara ve kuralların eşit uygulanacağına güven verilemediği sürece yapısal sorunların çözülmesi beklenemez.

Bu sorunlar çözülemez değildir.

Öncelikle bir “zihniyet değişimi” yapmak gerektiğinin farkında olmamız gerekiyor.

Kuvvetler ayrılığı ile erkler arası denge ve denetim mekanizmaları kurulmadan batan gemiyi yüzdüremeyiz.

Topluluklar arası ilişkiler, sosyal psikoloji ve grup psikolojisi başlıkları altında inceleniyor. 25 Ocak Cumartesi yazısında, dostum ve patronum İbrahim Kiras bu alandaki önde gelen araştırmalardan birini yazdı. Muzaffer Şerif Onaran’ın meşhur Robbers’ Cave deneyini. Aynı deneyden ben de geçen yılki birkaç yazımda bahsetmiştim. Selçuk Şirin Hoca da Bakışınızı Değiştirecek 10 Deney – İnsan (Mundi 2024) kitabında aynı deneyi yazmış.

Robbers’ Cave’i iki cümlede özetleyeyim: Rastgele iki gruba ayrılan gençler hemen iç-grup, dış-grup kimliklerini benimsiyor. İç-gruba mensubiyet hissiyle bağlanıyor, dış-grubu rakip görüyorlar.

Şeriflerin (Muzafer Sherif ve eşi C. W. Sherif), Gerçekçi Çatışma Teorisi adı verilen deneyleri 1953 tarihlidir. 1970’ler ve 1980’lerde, İngiltere’de Henri Tajfel ve öğrencisi John Turner daha kapsayıcı bir Sosyal Kimlik Teorisi geliştirdi. Tajfel’in deneylerinde denekler, tıpkı Şerif’teki gibi rastgele gruplara ayrılıyordu. Sonra verilen bir ödülü, mesela belli bir miktar parayı deneye katılanlar arasında paylaşmaları isteniyordu. Gruplara ayırma, yazı-tura atarak  olsa bile, insanlar kendi gruplarına iltimas yapıyordu. Hatta kendi gruplarının üyelerini hiç görmeseler bile. Şöyle ki mesela deneğe kayıt sırasında “Sen falan gruptansın.” deniyor, sonra paylaşım sırasında ödül veya para verecekleri insanların da grupları belirtiliyordu. Kendi gruplarındaki veya diğer gruplardaki insanları hiç görmeyen denekler kendi gruplarına torpil geçiyordu.

İnsan hep aynı insan

Muzaffer Şerif’in ve Henri Tajfel’in deneyleri iki şeye işaret ediyor.

Birincisi açık: İnsanlar âdeta, mensup olacağı grubu arayan mıknatıslar gibi davranıyor. Tanımlayabildikleri ilk insan grubuna katılıyor ve “iç-grup” diye onu benimsiyorlar. Doğru dürüst bir sebep yokken bile. Sonra o gruptan olmayanlara da “dış-grup” diye bakıyor ve onları rakip görüyorlar.

İkinci husus bütün bu deneyleri kapsayan bir kabul. Deneylerin ayrıntısından bağımsız olarak psikologlar ve sosyal psikologlar, bu deneylerde gözlediklerinin dünyadaki bütün insanlar ve bütün toplumlar için geçerli olacağını kabul ediyor. Bu tartışılmıyor bile. Şerif’in denekleri Amerikan, Tajfel’inkiler İngiliz. Bulunan sonuçlar mesela Almanlar, Fransızlar, Çinliler için de geçerli mi acaba diye sorulmuyor! Bu da insan davranışlarının bütünüyle yerel kültürlerin sonucu olduğu, izafi olduğu iddiasının, sosyal inşacılık teorisinin sessizce reddi demek. Bütün insanlarda müşterek bir insan tabiatının, bir fıtratın varlığı kabul ediliyor.

İbni Haldun

Bu çalışmalara sonradan ekler yapıldı. Dış-grupla rekabet arttıkça iç-grup bağlılığının o ölçüde arttığı gözlemlendi. “Biz” ve “onlar” veya moda tabirle “öteki”, sosyal psikolojinin ana kavramları. Öyle ki onlar olmadan biz de olmuyor.

Şerif ve Tajfel’in buldukları ilk defa keşfedilmiyor. Onlardan altı asır önce, İbni Haldun, Muqaddime’de, “asabiye”yi, yani iç-grup bağlılığını anlatıyor ve bunun devlet kurmanın ve tutmanın ön şartı olduğunu söylüyordu. Haldun’a ilk sosyolog denmesinin sebebi bu keşifleridir.

Bu bilgileri, insan doğası hakkındaki bu keşifleri yan yana koyduğumuz zaman, dünyanın niçin bugünkü gibi olduğunu daha iyi anlıyoruz. Başlangıçtan beri insan, önce toplum içinde yaşamayı, bir topluluğa “benim toplumum” demeyi, onu iç-grup kabul etmeyi seçmiştir. İç-grup ancak dış-grubun varlığıyla mümkündür.

Klan-Kabile-Millet

İç gruba bağlılık ve dış-grupla rekabet tarih boyunca değişmedi. Değişen, insanın iletişim imkânlarının menzili oldu. İletişim arttıkça iç-gruplar büyüdü. Klandan, kabileden millete kadar uzandı. Millet sosyoloğu Benedict Anderson’un, millet oluşumunu “basın kapitalizmi”ne bağlaması bundandır. Basın ve matbaa, iletişimin menzilindeki tarihî bir sıçramadır.

Haldun, bedevi (göçebe) toplumun hadari (yerleşik) toplumdan daha kuvvetli asabiyete sahip olduğunu söyler. Niçin? Çünkü göçebe toplumun daha geniş alanlarda daha çok insanla iletişimi vardır. Hadari toplumun iletişim menzili kısa olduğu için kendi içinde, iç ve dış-gruplara bölünmeye eğilimi vardır.

19. asırdan itibaren, hele hele 20. ve 21. asrın bütün dünyayı kapsayan iletişim menzili ile millet, artık tek iç-gruptur. İnsanların rekabeti de iş birliği de milletler arasındadır. Bir gerçeğin gerçek olması, birilerinin onu kabul veya reddetmesine bağlı değildir. Gerçekleri olduğu gibi gören pilot, uçağı güvenle piste indirir. Göremeyen, dağa çarpar.