İnsan, bahar mevsiminde seyrederken; zemin yüzünde, haşir ve büyük neşr’in / Kıyamet sonrasında olacakların, binlerce örneklerini görür. Seyran ve seyelan / akış içinde kafile kafile arkasında gelen geçen varlıklara şahit olur. Özellikle küçücük canlıların kısa bir zamanda görünüp kaybolmaları; insanın dikkatini çeker. Onların, daimî müthiş bir faaliyet içinde ölüm ve yok oluşları; görünüşte çok hazindir. İnsanın yufka yürekliliğine şiddetle dokunarak, insanı ağlatır. O güzel ve küçücük canlıların ölümleri; insan kalbini acıya boğar. Bu akıbete uğrayanların görüntüleri; insanın ruhî bir vaveylasına sebep olur. Hayat; insana azap olarak görünür.
Bitki ve hayvanlar âleminde gayet güzel, sevimli ve çok kıymetli canlılar olarak, ortaya çıkarılanlar; insanın dikkatini çeker. Onların, bir dakikada gözlerini açıp, bu kâinatı seyredip, çok geçmeden çekip gitmeleri çok düşündürücüdür. Hatta, bu hâli seyreden insanın ciğerlerini sızlatır! İnsan, âdeta, ağlayarak şikayetini şu şekilde ortaya koyar:
“Neden geliyorlar, hiç durmadan gidiyorlar?” diye feleğe karşı kalbi, dehşetli sualleri sıralar durur. Ve sorar da sorar!
Böyle faydasız, gayesiz, neticesiz, çabuk yok edilen bir san’atla yaratılmış olanlar; göz önünde bu kadar ihtimam, dikkat, san’at, cihazlar, terbiye ve tedbir ile kıymetli bir şekilde icat edildikten sonra;
Son derece önemsiz paçavralar gibi parçalanıp, hiçlik karanlıklarına atılmalarını gören insan;
Kemalâta meftun, güzelliklere müptelâ ve kıymetli şeylere âşık olan insanın; tüm lâtifeleri ve duyguları feryat eder. Sanki, şöyle seslenir ve bağırır:
“Neden bunlara merhamet edilmiyor? Yazık değil mi? Bu baş döndürücü deverandaki fena ve zeval nereden gelip, bu zavallılara musallat oluyor?”
Diye hayat mukadderatının dış yüzünde bulunan acıklı durumlariyle; kadere karşı, dehşetli itirazlar başladığı sırada, tevhid / Allah’ın bir oluş hakikati imdada yetişir. O karanlıkları aydınlatır.
Çünkü, vahdet sırrıyla görünür ki:
Her bir mahlûk, özellikle herbir canlının tevhid sırrı ile, çok büyük sonuçları ve genel faydaları vardır.
Şöyle ki: Herbir canlı, meselâ bir çiçek, bir arı; öyle mânâlı, İlahî, manzum bir kasideciktir ki: Hadsiz şuur sahipleri onu tam bir lezzetle mütalâa eder.
Öyle kıymetli bir kudret mucizesidir. Bir hikmet ilân-nâmesidir. Yaratıcısının san’atını, nihayetsiz takdir ehline, çekici bir şekilde teşhir eder.
Hem kendi san’atını kendisi seyretmek, kendi fıtrat güzelliğini kendisi müşahede etmek ve kendi isimlerindeki parlaklığın güzelliklerini, aynacıklarda kendisi seyretmek isteyen; Fâtır-ı Zülcelal’in nazarına görünmek ve mazhar olmak, gayet yüksek bir hilkat / yaratılış neticesidir.
Hem kainattaki hadsiz faaliyeti gerektiren Rububiyet tezahürüne ve İlahî mükemmelliklerin belirmesine hizmeti dahi, yüce bir fıtrat vazifesidir. Böyle faydaları ve sonuçları vermekle beraber; kendi yerinde, bu şehadet âleminde rûh sahibi ise, rûhunu ve hadsiz hafızalarda ve sair mahfuz levhalarda suretini ve hüviyetini ve tohumlarında ve yumurtacıklarında mahiyetinin kanunlarını ve bir çeşit gelecekteki hayatını ve gayp âleminde ve esma dairelerinde aynalık ettiği mükemmellikleri ve güzellikleri bırakıp, sevinçli bir şekilde terhis mânâsında bir zahirî mevt / ölüm ile bir zeval perdesi altına girer; yalnız dünyevî gözlerden saklanır mahiyetinde görünür.
Evet, kâinatın bütün tabakalarında ve umum çeşitlerinde göz ile görünen ve her tarafa kök salan gayet esaslı ve çok kuvvetli ve kusûrsuz ve nihayet derecede parlak olan bu cemaller ve güzellikler; elbette şirk’in gerektirdiği; çok çirkin ve haşin ve gayet menfur ve perişan olan evvelki vaziyetin, muhal / imkânsız ve mevhum / vehmî olduğunu gösteriyor.
Çünkü, böyle çok esaslı bir cemal perdesi altında, böyle dehşetli bir çirkinlik saklanamaz ve bulunamaz. Eğer bulunsa, o hakikatli cemal; hakikatsız, asılsız ve anlamsız olur.
Demek şirkin hakikati yok. Yolu kapalı. Bataklıkta saplanır. Hükmü muhal, mümteni’ ve imkânsızdır.


