1936 yılında imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi, iki dünya savaşı arasındaki dönemde hızla değişen uluslararası güç dengelerinin ve Türkiye’nin artan güvenlik kaygılarının bir sonucu olarak ortaya çıkan bir sözleşmedir.
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından, 1923 Lozan Boğazlar Sözleşmesi ile İstanbul ve Çanakkale Boğazları askerden arındırılmış, boğaz geçişlerinin denetimi uluslararası bir komisyona bırakılmış ve Türkiye’nin bölgedeki egemenlik yetkileri sınırlandırılmıştı. Ancak 1930’lu yıllarda Almanya’daki Nazi yönetiminin silahlanma politikaları, İtalya’nın Akdeniz’deki yayılmacı siyaseti ve Milletler Cemiyeti’nin kolektif güvenliği sağlamakta yetersiz kalması, Avrupa’yı yeni bir savaşın eşiğine getirmişti. Bu gelişmeler karşısında boğazların savunmasız bırakılmasının Türkiye’nin güvenliği açısından kabul edilemez olduğunu değerlendiren Türkiye Cumhuriyeti yönetimi, Boğazlar rejiminin yeniden düzenlenmesini talep etti. Türkiye’nin girişimiyle toplanan uluslararası konferans sonucunda 20 Temmuz 1936’da imzalanan ve 9 Kasım 1936’da yürürlüğe giren Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’ye Boğazları yeniden askerileştirme ve geçiş rejimini doğrudan denetleme yetkisi kazandırırken, Karadeniz’e kıyıdaş devletlerin güvenliği ile uluslararası deniz ulaşımı arasında hassas bir denge oluşturdu.
Bu süreç, aynı zamanda Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün yaklaşan dünya savaşının işaretlerini önceden okuyarak değişen uluslararası güç dengelerini, Türkiye’nin milli egemenliğini ve güvenliğini güçlendiren diplomatik bir kazanıma dönüştürme konusundaki stratejik öngörüsünün ve devlet adamlığı vizyonunun somut bir göstergesiydi.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sadece Türkiye’nin egemenlik haklarını güçlendirmekle kalmamış, Karadeniz’de güvenlik ve istikrarın korunmasında da belirleyici bir rol üstlenmiştir. Ticaret gemilerinin geçiş serbestisini güvence altına alırken, savaş gemilerinin geçişine, tonajına ve Karadeniz’de kalış sürelerine getirdiği sınırlamalarla bölgenin büyük güçler arasında sınırsız bir askeri rekabet alanına dönüşmesini sınırlandıran bir denge mekanizması oluşturmuştur. Hatta Montrö’nün Karadeniz’e kıyısı olmayan büyük güçlerin askeri varlığını sınırlandırması, Türkiye’nin bölgede daha rahat hareket etmesine ve doğal gaz arama ve üretim faaliyetlerini daha elverişli bir güvenlik ortamında yürütmesine de katkı sağlamıştır. 2022 yılında başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı sırasında Türkiye’nin Montrö’nün 19. maddesini uygulayarak savaşan tarafların savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini kısıtlaması, sözleşmenin aradan geçen yaklaşık doksan yıla rağmen stratejik önemini koruduğunu bir kez daha göstermiştir.
Ancak son dönemde Rusya-Ukrayna Savaşı Karadeniz’de yeni bir boyut kazanmıştır. Rusya’nın Kırım merkezli füze ve hava savunma sistemleriyle Ukrayna ve NATO kuvvetlerinin Karadeniz’deki hareket ve harekât serbestisini sınırlandırma çabaları, Ukrayna’nın insansız deniz araçlarıyla Rus Karadeniz Filosu’nun hareket alanını daraltması ve NATO’nun bölgedeki gözetleme faaliyetlerini genişletmesi, askeri güç dengesini fiilen yeniden şekillendirmektedir. Deniz karakol uçakları, insansız sistemler, kıyı konuşlu füzeler, gelişmiş radar ağları, istihbarat paylaşımı ve çok uluslu komuta yapıları, Karadeniz’e ilave yabancı savaş gemileri gönderilmeden de bölgedeki askeri etkinin artırılmasını sağlamaktadır.
Bölgedeki TürkAkım ve Mavi Akım gibi stratejik enerji nakil hatları, Türkiye’nin Sakarya Gaz Sahası başta olmak üzere Karadeniz’de keşfedilen doğal gaz rezervleri, Romanya’nın Neptun Deep doğalgaz projesi ve Ukrayna’nın tahıl ihracat güzergâhları, Karadeniz’i sadece askeri rekabetin değil, enerji güvenliği, ekonomik çıkarlar ve jeopolitik nüfuz mücadelesinin de merkezine yerleştirmiştir. Son dönemde Türk sahipli ticari gemilerin yanı sıra Romanya ve Bulgaristan açıklarında seyreden gemilerin de saldırılara hedef olması, kritik enerji altyapılarının güvenliğine ilişkin endişelerle birleşerek bölgenin güvenlik sorunlarını daha da ağırlaştırmıştır. Bu nedenle Karadeniz’deki rekabet artık yalnızca denizlerdeki askeri üstünlük üzerinden değil, enerji kaynaklarının, kritik altyapıların ve ticaret yollarının kontrolü ile güvenliği üzerinden de şekillenmektedir.
Montrö’nün geleceğine ilişkin tartışmalar çoğunlukla sözleşmenin değiştirilmesi veya tamamen ortadan kaldırılması ihtimali üzerinde yoğunlaşmaktadır. Ancak günümüzün değişen askeri teknolojileri ve güvenlik anlayışı dikkate alındığında, asıl üzerinde durulması gereken ihtimal, Montrö hukuken yürürlükte kalırken sözleşmenin sağladığı stratejik dengenin aşındırılmasıdır. Daha açık bir ifadeyle, Montrö, savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini ve özellikle Karadeniz’e kıyısı olmayan devletlerin askeri deniz varlığını sınırlandırmaya devam ederken, askeri üstünlüğün belirleyici unsurları giderek sözleşmenin doğrudan düzenlemediği alanlara kaymaktadır. Karadeniz’de askeri sorumluluğun giderek kıyıdaş ülkelere aktarılması, buna karşılık istihbarat, teknoloji ve stratejik koordinasyonun bölge dışındaki güçlerin etkisinde kalması, Montrö’nün korumayı amaçladığı dengeyi farklı bir boyuttan tartışmaya açma olasılığı içermektedir.
Bu nedenle Türkiye’nin Karadeniz stratejisi, Montrö’nün hukuki hükümlerini savunmanın ötesine geçerek, yeni güvenlik mimarisinin askeri, teknolojik ve kurumsal koşullarını şekillendirmeye odaklanmalıdır. Bölgesel deniz güvenliği girişimlerinde komuta ve karar yetkisinin kıyıdaş ülkelerde kalması, Türkiye’nin deniz gözetleme, insansız sistemler, hava savunması ve kritik altyapı güvenliği kapasitesini güçlendirmesi, müttefiklerle kurulacak ortaklıklarda teknoloji paylaşımı ve maliyetlerin adil dağılımının gözetilmesi bu yaklaşımın somut unsurlarıdır. Rusya ile doğrudan çatışma ihtimalini artıracak askeri düzenlemelerin Türkiye’nin güvenlik çıkarları üzerindeki etkisi de açık biçimde değerlendirilmelidir. Zira büyük güçler arasındaki rekabette bölgesel sorumluluk üstlenmek, ancak bu sorumluluğun stratejik karar alma gücüyle desteklenmesi hâlinde gerçek bir kazanıma dönüşür.
Doksan yıl önce Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün uluslararası güç dengelerini doğru okuyarak Türkiye’nin egemenliğini güçlendiren bir diplomatik kazanıma dönüştürdüğü Montrö, bugün de benzer bir stratejik öngörüyü gerekli kılmaktadır. Gelişmeler göstermektedir ki, Montrö’nün geleceğini belirleyecek olan Boğazlardan hangi savaş gemilerinin geçeceği değil, Karadeniz’de güvenliği kimin sağlayacağı, stratejik kararları kimin alacağı ve bu kararların askeri ve ekonomik bedelini kimin üstleneceğidir.
