Bu benzetmeyi Taha Akyol’un yazısında okudum.  Ziya Gökalp’in yakın arkadaşı Ahmet Ağaoğlu 1939’da yaptığı konuşmasında şöyle diyor: Ziya Gökalp “kendisine defaatle teklif olunan Bakanlık sandalyesini aşağı görerek reddeylemiştir. Zaten Bakanlık sandalyesini ‘FİRAVUN SANDALYESİ’ diye adlandıran odur…” (İş Mecmuası, 1939, sayı 19, sf. 160)

Ziya Gökalp, bu ifadeyi dönemin “bakanlık makamı” için kullanmıştı. Ama özünde kastettiği şey “iktidarın/ makamın insanı dönüştürme gücü” idi.

Bugün bu anlamı genişleterek, “Firavun sandalyesi”ni yalnızca bakanlık değil; gücü denetlenmeyen, hukukun üstüne çıkan, hesap sorulamayan her türlü otoritenin oturduğu koltuk olarak yorumlayabiliriz. Mevkiyi işgal eden kifayetsiz muhterislerin koltuktan aldığı güçten zehirlenmesi, kibir, eleştiriden rahatsızlık, “devlet benim” duygusu gibi olumsuzluklara dikkat çektiğini söyleyebiliriz.

Çünkü tarih boyunca, gücün sınırları kalktığında insanın zaafları da içindeki kötülükler de ortaya çıkar.

Bu durumdan ilgili tüm ekosistem etkilenir. Bu otorite devlet başkanı ise tüm ülke, Trump gibi bir devlet başkanı ise tüm dünya etkilenir.

Öncelikle iktidarların tepesinde başlayan denetimsiz güç yoğunlaşması aşağıya doğru bir zincirleme etki yaratır. Bu durum siyasi, ticari veya idari alandaki tüm iktidarlar için geçerlidir.

Denetim mekanizmaları zayıfladığında yalnızca üst kademedeki karar süreçleri değil, bürokrasinin tüm basamakları etkilenir.

Gücünü hesap sorulamayan otoriteden alan alt kademe yetkilileri de hesap vermekten bağımsızlaşır. Bu kademeler için kurallar yerine kişisel sadakat öne çıkar; zamanla “kural dışı olanın normalleştiği” bir düzen oluşur.

Yetkisini sınırlandırılmamış biçimde kullanan her makam, etrafında küçük iktidar adacıkları üretir. Bu küçük iktidar adacıklarında oturanlara Ziya Gökalp muhtemelen “KÜÇÜK FİRAVUNLAR” derdi.

Bu küçük firavunlar, çoğu zaman mevzuata değil, bağlı oldukları merkezin iradesine göre hareket eder. Her küçük firavun kendi etki alanı içinde denetimsiz gücünü, ne pahasına olursa olsun, devam ettirmek kaygısına düşer. 4Y (yolsuzluk, yoksulluk, yasaklar ve yalanlar) yaygınlaşır.

Kısacası, denetimsiz güç yalnızca merkezde değil, çevrede de yozlaşmayı büyütür.

************************************

Siyasi Ahlak Yasası Neden Çıkmaz?

Hatırlayınız Ahmet Davutoğlu Başbakanlığı döneminde “Siyasi Ahlak Yasası” çıkarmayı gündeme getirmişti.

Ama bu tasarı, “Uygulanırsa görev yapacak il/ilçe yöneticisi bile bulamayız” kaygısıyla rafa kaldırıldı.

Bu gerekçe, aslında iktidarın bir kabullenişini gösteriyordu: Başbakan kurumsal temizlik istiyor ama Cumhurbaşkanı ahlakın maliyetini göze alamıyordu.

Çünkü sadakati, liyakatin önünde tutmayı tercih ediyor. Böylece denetimsiz gücün devamı sağlanabiliyordu.

Ancak görüldü ki, gücü sınırlandırmayan sistem kendini temizleyemez hale geliyor.

****

Bizim geleneğimizde devlet halkın değil, halkın devlete ait olduğu bir yapıydı.

Padişah “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi”ydi; Cumhuriyet’te bile “devlet büyüğü” söylemi bu kalıbı sürdürdü.

“Hikmet-i hükümetten sual olunmaz” deyimi, denetlenemez ve hesap sorulamaz yöneticiler için bir meşruiyet zemini oluşturmaya devam etti.

Modern demokrasinin istediği ise bunun tam tersidir: Gücün kaynağı halktır, ama sınırını hukuk (Anayasa ve kanunlar) çizer.

Hangi seviyede olursa olsun, hiç kimse “Anayasa ve yasalara uymuyorum” diyemez. Derse meşruiyetini yitirir.

Osmanlı’da “padişahın adaleti” kavramı, eşit bireylerin hukukuna değil yönetimin yüceltilmesine dayanıyordu.

Hukukun üstün olduğu bir sistem arzusunu dile getiren “Şeriatın (hukukun) kestiği parmak acımaz” gibi sözlerimiz de vardır. Ama bu sözün özünde (şeriat kavramına verilen dini anlam yüzünden) “hukukun üstünlüğü” anlamını bulamadık.

Cumhuriyet döneminde de “devlet büyüğü” anlayışı, her bir vatandaşın eşit birer birey olduğunu algılamamızın önüne geçti.

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın, işçi örgütlerinin 1 Mayıs bayramını Taksim meydanında kutlamak istemeleri üzerine söylediği, “Ayaklar baş olursa kıyamet kopar” sözü; Gezi Parkı eylemcilerine söylediği “Ayaklar ne zamandan beri baş olmaya başladı?” sözü de bu anlayışla söylenmiş olmalıydı.

Yani bu anlayışa göre, yönetenin iradesi esastı, kurumsal denetim ise kanunlarda yazan lüzumsuz sözlerdi.

Modern demokrasinin özü ise bunun tam tersidir: Kişiye değil, kurumlara güven esastır.

Hukuk devletini ayakta tutan, kim olursa olsun, yetkinin sınırlandırılabilmesi ve gücün hukuka uygun olarak kullanıldığının denetlenmesidir.

************************************

Dünyada Da Güçlü Liderler Dönemi Var Ama…

Bugün dünyada da benzer eğilimler yaşanıyor. ABD’de popülist liderlik, Avrupa’da aşırı sağ partiler güçlenmekte. Birçok ülke tek adamlar tarafından yönetiliyor.

Ancak bu ülkelerin gelişmiş olanlarında denge-denetim mekanizmaları hâlâ işliyor.

Basın, yargı, sivil toplum güçlü ve seçim süreçleri iktidar gücünden bağımsız. Kurumlar iktidar talimatlarına göre değil, kurallara uygun çalışıyor.

Bizde ise, özellikle partili Cumhurbaşkanlığı sistemine geçtikten sonra, kuvvetler ayrılığı bitti; kurumlar devletin değil, siyasi iktidarın kurumları haline geldi. Kurallar herkese eşit olarak uygulanmaz oldu.

“Siyasi rakiplere düşman hukuku uygulanıyor”, “Yargı siyasi rakiplerin tasfiye aracı oldu” algısı yerleşti.

Kurumlar kişilere bağlı hale geldiğinde, hukuk normu yerini keyfiliğe bırakıyor.

Böyle olunca ekonomik istikrar ve toplumsal huzur üretilemiyor.

****

Demokrasiyi kurmak ve korumak bir anayasa meselesinden çok bir zihniyet ve bir kültür meselesidir.

Kuvvetler ayrılığı, yalnızca teknik bir hukuk düzenlemesi değildir. “Güç bozar, mutlak güç bozar” sözüyle kastedilen bozulmayı önleme veya bozulan ahlakı terbiye etme aracıdır.

Kuvvetler ayrılığını sağlamadan sıkıntılarımız bitmeyecek. Ama günümüz şartlarında kuvvetler ayrılığı, güçler arası denge, denetim, hukukun üstünlüğü ilkelerine dönüş kolay olmayacak.

Yine de tarihi tecrübemiz umut vericidir:

Bu ülke Meşrutiyet’i, Cumhuriyet’i, çok partili sistemi ve her darbeden sonra yeniden demokrasi arayışını başlatmayı başardı.

Bugün genç kuşakların adalet, özgürlük ve şeffaflık talepleri, o birikimin devamıdır.

Toplum bilgiyle, eleştirel düşünceyle olgunlaştıkça; gücün cazibesi azalır, adaletin itibarı artar.

Gerçek demokrasinin ölçüsü, kimlerin yönettiği değil, nasıl denetlendiğidir.

Ve bu ilkeler yerleştikçe, denetim bilinci kökleştikçe, hiçbir sandalye oturanı “Firavunlaştıracak” kadar etkili olamaz.

Cumhurbaşkanı Erdoğan ile ABD Başkanı Trump arasında yapılan zirve öncesi, Trump’ın Eskişehir-Beylikova Nadir Toprak Elementleri (NTE) rezervlerini gündeme getireceği söylentisi vardı. Trump’ın NTE rezervlerimizi stratejik hedef olarak gördüğü, Türkiye’yi bu alanda ortaklığa ikna etmeyi amaçladığına dair kulis bilgileri paylaşılmıştı. Ancak NTE konusunun Trump-Erdoğan görüşmesinde gündeme gelip gelmediğini bilmiyoruz.

Bu görüşmede resmi talep olmasa bile Trump’ın stratejik niyeti olan rezervleri kontrol etme hedefinden vazgeçmeyeceği kesindir.

Çünkü artık “nadir elementler çağı”nda yaşıyoruz. 17 elementten oluşan bu özel grup, hayatın her yerinde: cep telefonundan elektrikli otomobile, radar sistemlerinden rüzgâr türbinlerine kadar her teknolojik ürünün kalbinde onlar var. Bu elementler olmasa savunma sistemleri çalışmaz, dijital hayat yavaşlar.

**************************************

Trump’ın Maden Diplomasisi

Bugün Çin NTE alanında küresel tedarikin %60’ını, bazı elementlerde ise %95’ini tek başına karşılıyor. ABD, Çin’in nadir elementlerdeki hâkimiyetini kırmak istiyor. Dünyadaki enerji kaynaklarını büyük ölçüde kontrol ettiği gibi NTE üretimi ve pazarını da kontrol etmek istiyor.

Trump seçilir seçilmez Grönland’ı ABD topraklarına katmak istediğini açıkça söylemişti. Yorumcular Trump yönetimi Grönland’ı sadece coğrafi konum için değil, nadir toprak elementleri ile lityum, titanyum gibi kritik mineraller için stratejik bir hedef olarak gördüğünü söylüyorlar.

Trump’ın Ukrayna savaşını bitirme yaklaşımı da bu çerçevede. Trump, Ukrayna’ya yapılan savaş yardımlarına karşılık, ülkenin nadir toprak elementlerinden 500 milyar dolarlık bir pay talep etti. Zelenski ise “Ukrayna satılamaz” diyerek direndi. Bu direniş sonucunda anlaşma, tek taraflı sömürü biçiminden çıkarılıp “ortak yatırım mutabakatı” çerçevesine indirildi. Ancak herkes biliyor ki ABD’nin asıl amacı, Ukrayna’nın yeraltı zenginlikleri üzerinde kontrol kurmaktır.

Bu tablo, Türkiye açısından da ciddi bir uyarıdır. Beylikova sahası, yakın gelecekte benzer tekliflerin hedefi olabilir. Eskişehir Beylikova’daki 694 milyon tonluk cevher rezervi, Türkiye’yi Çin’in Bayan Obo sahasından sonra dünyanın en büyük ikinci rezerv alanı.

Trump, ağzını sulandıran bu rezervler için, “yatırım” ya da “teknoloji ortaklığı” adı altında anlaşmalar yapmak isteyecektir. Trump’ın bize “siz çıkarın, biz işleyelim” demesi şaşırtıcı olmaz. Bu tür anlaşmalar, ülkeyi kendi madenlerinde söz hakkı kalmayan bir taşerona dönüştürebilir.

Bugün için Türkiye’nin en büyük riski, bu rezervi “çıkarıp satmak”la yetinmek olur. Daha önce de benzer hatayı yaptık; dünyanın en kaliteli kromunu, borunu ve bakırını yıllarca ham madde olarak ihraç ettik, sonra işlenmiş hâlini kat kat pahalıya ithal ettik.

**************************************

Önce İnsan Kaynağı Yatırımı

Bu elementlere sahip olan ülkeler, bu kaynaklar sayesinde jeopolitik üstünlük elde ediyor. Petrol ve doğalgaz zengini ülkelerden bile belirleyici hale gelebilir. Petrolün 20. yüzyılda yarattığı stratejik güç, bugün nadir toprak elementlerinde toplanıyor.

Bu rezerv Türkiye için hem muazzam fırsatlar ve hem de ciddi riskler barındırıyor. Turgut Özal’ın “iyi ki petrol ve doğalgaz zengini değiliz” demişti. “Bu kaynaklara sahip ülkeler gelişmedi, fakat Japonya, Almanya gibi bu kaynaklardan mahrum ülkeler insan kaynaklarıyla gelişti” manasında bir sözdü bu.

Gerçekten insan kaynağını bilgi ve yüksek teknoloji üretir hale getiremeyen ülkeler, kıymetli madenlerini değerlendiremiyor ve emperyalist güçlerin sömürgesi haline geliyor.

Bu metaller nadir, çıkarılması ve ayrıştırılması son derece zor. Çin, 1990’larda Japonlardan bu teknolojiyi öğrendi ve bu alana yaptığı yatırımlarla üretimde ve ihracatta dünya lideri haline geldi. Türkiye de aynı yolu izleyebilir.

ABD, Japonya ve Avrupa ülkeleri Çin’e bağımlılığı azaltmak için alternatif kaynak arayışına girmiş durumda. İşte bu noktada Türkiye devreye giriyor.

İlk tespitlere göre Türkiye, yaklaşık 10 farklı nadir element rezervine sahip. Ancak rezerv zenginliği tek başına yetmez; asıl mesele bu elementleri ürüne dönüştürecek teknolojiye sahip olmak gerekiyor.

**************************************

Çin Ve Ukrayna Vakalarından Çıkaracağımız Dersler

Çin, Japon şirketlerini ülkesine çekerken onlara teknoloji paylaşımı şartı koydu. Düşük maliyetli iş gücü, devlet planlaması ve uzun vadeli stratejiyle üretim zincirini baştan sona kurdu. Ardından “kaynak milliyetçiliği” politikasıyla ham madde ihracatını sınırladı ve kendi sanayisini güçlendirdi.

Türkiye bu modelden dersler çıkarmalı:

1- Devlet yönlendirici olmalı; nadir elementler piyasa değil, milli güvenlik konusudur.

2- Katma değeri içeride tutmalıyız; maden çıkarmak değil, mıknatıs, batarya, radar, çip üretmek hedef olmalı.

3- Bağımsız teknoloji geliştirmek gerekir; Çin gibi Türkiye de başka ülkelere değil, kendi bilgi gücüne yaslanmalıdır.

*****

ABD- Ukrayna anlaşması bizim için bir uyarı olmalıdır. “Yardım veriyorum, o halde madenlerine ortak olacağım” anlayışı, yeni bir sömürü biçimidir. Zelenski, güvenlik garantileri olmadan kaynaklarını vermeyeceğini ilan ederek ülkesinin onurunu kısmen korudu. Türkiye de benzer baskılarla karşılaşırsa daha da kararlı olmak zorundadır.

Herhangi bir ülke ile nadir element anlaşması yapılacaksa: Milli kontrol şartı açıkça yazılmalı, Teknoloji transferi zorunlu olmalı, Kamu denetimi ve şeffaflık sağlanmalıdır. Burada belli şirketler üzerinden rant paylaşımı anlayışına izin verilmemelidir.

Bu kaynaklar yalnızca ekonomik değil, stratejik değere sahiptir. Onların mülkiyeti, ülkenin bağımsızlık alanını belirler.

NTE konusu yalnızca ekonomik kalkınma değil, milli güvenlik meselesidir. “Nadir toprak elementleri çağı”nda, bağımsızlığın ölçüsü artık toprağın altındaki bilgiye sahip olmaktır.

Bugünlerde vereceğimiz kararlar “kaynak mı, güç mü olacağız?” sorusunun cevabını belirleyecektir.

Türkiye’nin önünde iki yol var: Ya Çin gibi üretim zincirini kurup kendi teknolojik çağını başlatacak, ya da kaynaklarını ucuz pazarlıklarla kaptırma riski taşıyacak.

Trump’ın Ukrayna’ya yaptığı teklif, yarının Türkiye’sine yapılacak baskının provası olabilir.

O yüzden şimdi karar zamanıdır: Toprağın sahibi miyiz, yoksa toprağın altındakilerin kölesi mi olacağız?

 “Kitapsız yaşam kör, sağır ve dilsiz yaşamaktır.” Seneca

Kitap okumak, bireyin zihinsel ve duygusal gelişimi için hayati önem taşır. Çocuklardan yetişkinlere kadar birçok insan, “hayatlarının yoğun temposu ve teknolojik dikkat dağıtıcılar vb.” nedenlerle kitap okumayı ihmal etmektedirler. Anne babaların, eğitimcilerin ve sanatkârların en çok sitem ettiği konudur okumamak.

 “Neden okumuyoruz” sorusuna yanıt ararken, ailelerin ve okulun kitap okuma alışkanlığı kazandırmadaki rolüne ve bu süreci nasıl daha verimli hale getirebileceklerine ışık tutacağız.

Neden Kitap Okumuyoruz?

1. Teknolojinin Etkisi: Modern çağda teknoloji, aile bireylerini ve yaşamlarını doğrudan etkiliyor. Özellikle televizyon, akıllı telefonlar ve tabletler, aile içinde okuma alışkanlığını büyük ölçüde baltalamakta. Çocuklar ve yetişkinler, kitap okumak yerine, dijital içeriklere yöneliyor ve zamanlarının büyük bir kısmını bu mecralarda geçiriyor.

2. Aile İçinde Kitap Okuma Kültürünün Eksikliği: Çocukların kitap okuma alışkanlığı geliştirmesinde en önemli rol, ailelerin ve okulun nasıl bir model oluşturduğudur. Kitap okumayan ebeveynler, çocuklarına bu alışkanlığı kazandıramazlar. Evdeki okumayan bireyler, çocukların zihninde kitap okumanın gereksiz olduğu algısına neden olurlar.

3. Zaman Yönetimi ve Hayatın Hızı: Çocuklar ve yetişkinler, yoğun okul ve iş hayatı, ev işleri ve sosyal sorumluluklar arasında, kitap okumaya vakit ayırmakta zorlanıyor. Günlük yaşamın stresi içinde, kitap okumak bir lüks gibi görünse de, aslında zihinsel ve duygusal sağlığımız için bir ihtiyaçtır.

“Zamanım yok, çok meşgulüm, işlerimi yetiştiremiyorum vb.” nedenler doğru değildir. Her nereye giderseniz yanınızda kitap bulundurun. Beklerken, metroda ayaktayken bir iki satır okuyun. Uzun kitaplara odaklanamıyorsanız, öykü ya da şiir okuyarak başlayın. Kısa bir süreliğine de olsa zihninizi besleyin.

4. Kitapların Anlamlı Olmaması: Çocuklar, okudukları kitapların onları etkileyip etkilemediğine bakar. İlgi çekici, yaşlarına ve seviyelerine uygun kitaplar sunulmadığında, okumaya olan ilgileri azalır.

5.Param Yok Bahanesi: Günümüzde parasızlık, kitap okumamak için bir engel değil artık. Para vermeden kitaplara ulaşabileceğimiz o kadar çok seçenek var ki. Halk kütüphaneleri, sahaflar vb.

 Okuduğunuz ve bir daha okumayacağınızı kitapları yenileriyle takas edin. İnternetten ücretsiz ya da düşük ücretli e-kitaplar bulun. Telefondan, tabletten ya da herhangi bir elektronik cihazdan okuyun.

6. Nereden Başlanacağını Bilmemek: Elinize ilk geçen kitabı okuyun. Okumak zaman içinde öğrenilecek, okuya okuya sevilecek bir aktivitedir. Okudukça neyi sevdiğinizi, hangi türe daha fazla yakınlık duyduğunuzu anlayacaksınız. Farkında olmadan bazı kitaplarla bağ kuracaksınız, belki de hayatınızın kitabını bulacaksınız. Öğretmeninize, arkadaşlarınıza, kütüphane görevlisine ya da bir kitapçıya danışın. Kitaplarla haşır neşir olan birilerini bulun. Ya da bir kitap kulübüne katılın. Edebiyat tartışmalarında bulunmak zihninizi açar.

7.Çok Yorgun Olmak: Eğer okuduğunuz kitaba kendinizi kaptırmışsanız, okumayı bırakıp uyumak istemezsiniz. Ya da kitap okurken bir fincan çay ya da kahve içmeyi tercih edebilirsiniz. Yorgun olmadığınız zamanlarda okumayı deneyin. Kitap okurken uyuyakalmak aslında o kadar da kötü  değildir.

8.Filmini/Dizisini İzlerim Bahanesi: İzlediğinizfilmi sevdiyseniz orijinal hali olan kitabı daha da sevebilirsiniz. Örneğin macera, gizem, gerilim türünde bir şeyler arıyor olabilirsiniz. Bu türdeki birçok klasik, filme ya da diziye uyarlandı. Sherlock Holmes, Harry Potter, Alice Harikalar Diyarında gibi kitapları önce izleyin sonra okuyun.

9.Okumanın Zor Gelmesi:  Okumak her zaman kolay değildir, ama çok zor da değildir. Eğer az zamanınız ya da enerjiniz olduğunu düşünüyorsanız büyük kitaplar seçmeyin. Bir kitap seçin ve onu keyifli bir deneyim haline getirin: Gülün, ağlayın, şaşırın, merak edin.

10.Alışkın Olmamak: O zaman alışın. Azar azar başlayın. Her gün için bir hedef koyun, birkaç dakika okumakla başlayın. Yavaş yavaş süreyi uzatın. Sonra zaten çok seveceksiniz ve bırakamayacaksınız. Sadece kendinize okumak zorunda da değilsiniz. Bir çocuğa da okuyabilirsiniz. Kitapları hayatın bir parçası yapmak hiç de zor değil. Sadece bir yerden başlamak lazım.

Ailelerin Kitap Okuma Alışkanlığını Kazandırmadaki Rolü

Aile içinde okuma kültürünün geliştirilmesi, sadece bireylerin değil, toplumsal gelişimin de önemli bir parçasıdır. Ailelerin, çocuklarına kitap okuma alışkanlığı kazandırırken dikkat edebilecekleri bazı temel noktalar vardır:

1. Rol Model Olmak: Ebeveynler, çocuklarına okuma alışkanlığı kazandırmada rol model olmalıdır. Çocuklar, ebeveynlerinin davranışlarını gözlemleyerek öğrenirler. Anne ve baba düzenli olarak kitap okuyorsa, çocuklar da okur. Evde belirli bir saati birlikte kitap okumaya ayırmak, bu alışkanlığı geliştirmenin ilk adımıdır.

2. Birlikte Okuma Saatleri Oluşturun: Aile içi kitap okuma etkinlikleri, çocuklar için kitap okumayı eğlenceli hale getirir. Aile üyeleri, belirli günlerde bir arada aynı kitabı okuyabilir veya her birey farklı bir kitap okuyup kitaplar hakkında konuşabilir. Bu tarz etkinlikler, okuma alışkanlığını pekiştirir, aile içi iletişimi güçlendirir.

3. Kitap Seçiminde Özgürlük Verin: Çocuklar kitap seçiminde özgür olursa, okuma alışkanlığı edinirler. İlgi duydukları kitapları seçmelerine izin vermek, onları okumaya teşvik eder.

4. Kitaplar Üzerine Sohbet Edin: Kitap okumanın sadece bireysel bir aktivite olmadığını göstermek için, aile içinde okunan kitaplar üzerine sohbet edilebilir. Bu, çocukların okudukları hikâyeleri düşünmelerine ve anlamlandırmalarına yardımcı olur. Aile bireyleri arasında derinlemesine sohbetlere de zemin hazırlar.

5. Teknolojiyi Doğru Kullanın: Teknolojinin dikkat dağıtıcı etkilerini reddetmek yerine, onu doğru kullanmak kitap okuma alışkanlığını teşvik edebilir. Örneğin, e-kitap uygulamaları, sesli kitaplar ve çocuklar için eğitici dijital kitaplar, teknolojiyi faydalı hale getirmenin yollarından sadece birkaçıdır. Aileler, bu teknolojileri kullanarak çocuklarının kitaplara olan ilgisini artırabilirler.

Kitap okumak, bireyin zihinsel ve duygusal gelişimini destekleyen en önemli alışkanlıklardan biridir. Aileler, çocuklarına erken yaşlardan itibaren kitap okuma sevgisi aşılayarak onların hayat boyu sürecek bir okuma alışkanlığı kazanmalarına yardımcı olabilirler.

Unutulmamalıdır ki, kitap okuma sadece bireysel bir kazanç değil, aile içi iletişimi güçlendiren ve toplumsal gelişime katkıda bulunan bir alışkanlıktır.

Sevgiyle kalın…

Toplum Çalışmaları Enstitüsü (TÇE) Türkiye’nin STK göğünde bir kuyruklu yıldız.

8 Ekim’de, Ankara Sheraton Oteli’nde Türkiye’nin Milliyetçilik Haritası anketini sundular. Bu sunuş aynı zamanda birinci yıl jübilesiydi. 10 Ekim 2024’te, aynı salonda Türkiye Toplumsal Eğilimler Araştırması ile işbaşı yaptıklarını duyurmuşlardı.

Bahçeli’nin namlı “Öcalan gelsin TBMM’de DEM grubunda konuşsun.” ve Özel’in “El yükseltiyorum, devlet vaat ediyorum.” konuşmalarından sonra yaptığı anketle TÇE, fenomen olma yolundaki ilk adımını atmıştı. Birçok şirket birçok anket yapıyor. Bol da dedikodu var. TÇE’nin farkı ne? Terör ve Açılım başlıklı 25 Ekim anketinin birinci farkı, hızındaydı. Bahçeli ve Özel’in konuşmaları 22 Ekim’de, anketin yayımı 25 Ekim’deydi. Arada sadece iki gün var. İki günde anket planlanmış, hazırlanmış, yaptırılmış ve rapor hâline getirilip yayımlanmıştı. Çarpıcı sonuç, MHP ve CHP seçmen tabanının bu beyanlardan hoşlanmadığı ve CHP’nin yaklaşık beş seçmeninden birini, MHP’nin üç seçmeninden birini kaybettiğiydi. Meşhur, “Bu pazar seçim olsa…” diye başlayan anket sorusuna verilen cevaplar bu çarpıcı sonuca işaret ediyordu. Aradan geçen bir yıl içinde MHP ve CHP kayıplarının büyük kısmını telafi etmiş gibi. Bunu da yine TÇE’nin anketlerinde görüyoruz.

Güvensizlik denizine güvenli bir ada

TÇE’nin ikinci farkını, başkanları Osman Ertürk Özel’in geçen Çarşamba konuşmasında bulabilirsiniz: “Toplum 2024 çalışmamız, ‘Türkiye’de güvenmediğim kurum yok’ diyenlerin oranının yalnızca %10,6 olduğunu ortaya koyuyordu. Tam da bu nedenlerle Enstitümüzün önceliğini itibarlı bir kurum inşa etmek olarak belirledik. Bu 1 senelik süre zarfında finansal ve siyasal bağımsızlığımızı korumak noktasında ise zannedilenin aksine büyük bir çaba göstermemize de gerek kalmadı. Yalnızca kendimize ve sizlere verdiğimiz sözü tuttuk. Talepkâr olmadık, sipariş ile iş yapmadık, çalışmalarımızın neticelerinden kimlerin mutlu, kimlerin huzursuz olduğunu bir an bile düşünmedik. Enstitümüzü bir geçim kapısı olarak görmedik. Hiçbir ad veya nam altında, hiçbir kişi ya da kuruluştan, resmî yahut gayri resmî yollarla destek talep etmedik. Toplum Çalışmaları Enstitüsü olarak söz verdiğimiz gibi yalnızca matematiğe, veriye ve doğru bilgiye bağlılık gösterdik; siyasi tarafgirlik yapmadık. Çok kez, bizlerin de hoşnut olmadığı neticeleri çalışma etiğimiz gereğince en ufak bir müdahaleye yer vermeksizin kamuoyu ile paylaştık.”

Güvensizlik denizinin ortasında güvenli bir ada olabilmek. Bir de sadece ve sadece kendinin patronu olmak- olabilmek. Bu değerlerle, bu kendine güvenle işe girişen insanların motivasyonları muhakkak yüksek olacaktı. Herkesin günlere yaydığı işe iki-üç gün içinde karar verip yapıp bitireceklerdi.

Hız, karar ve atılım

Nitekim Bahçeli ve Özel’in konuşmalarından sonra bu beyanların o partilerin oylarını nasıl etkilediğini öğrenmek için para harcayacak bir müşteri de bulamazdınız.

TÇE’nin yıldızını daha da parlatan atılımlarından bir diğeri, mart ayında İmamoğlu protestolarına katılan gençler arasında yapılan “Kim Bu Gençler?” başlıklı anketti. Bu, olaydan bir gün, iki gün sonra değil, aynı anda, gösteriler devam ederken protestocuların arasına girerek yapıldı.

Anket piyasası Türkiye’de on yıllar içinde büyüdü. Artık anketler iş bölümüyle gerçekleştiriliyor. Anketin altında imzasını gördüğünüz firma soruları hazırlıyor. Hangi hata payına razı olacağına, dolayısıyla kaç kişiye sorulacağına ve başka teknik hususlara karar veriyor. Ondan sonra anketin fiilen yapılmasını, bu işte ihtisaslaşmış şirketlere veriyor. İşte bu veri toplama şirketleri elemanlarını protestocuların arasına sokmaktan kaçınıyorlardı. Ne yapmalı? Karar verdiler: Kendimiz yapalım. Ankara’daki protestocuların arasına girdiler ve o harran gürra arasında yüzlerce protestocuyu “denek” eylediler.

Başarı hikâyesi

Bu özverili çalışma sonucunu başkanları konuşmasında özetliyor,

“Geride bıraktığımız 1 yılda; 84 makale, 8’i anket niteliğinde 14 rapor, 35 video içeriğini ve onlarca infografiyi sizlerle paylaştık. Çalışmalarımız ulusal çapta da büyük yankı buldu. 208 basılı, 3078 dijital haberin, 94 televizyon haber ve yayınının konusu olarak toplamda 146.014.800 dijital erişime ulaştık.

“Kim Bu Gençler? raporumuz Financial Times’ın referans verdiği bir çalışma olurken, Gazze infografimizdeki verilerimiz ana muhalefet partisinin Meclis’i olağanüstü toplantıya çağırmasına referans oldu.”

Toplum Çalışmaları Enstitüsü’nü anlatmaktan, Türkiye’nin Milliyetçilik Haritası raporuna yerim kalmadı. Belki bir başka yazıda raporun bende tetiklediği düşünceleri anlatırım. O raporu, bu yazıda bahsettiğim diğer raporları ve bahsetmediğim çalışma ve makaleleri Enstitü’nün  adresinde bulabilirsiniz.

Toplum Çalışmaları Enstitüsü

Üzüntü ve hayretle karşılamamak mümkün değil. Ya biz böyle değildik ya da hep böyleydik de ben yeni fark ediyorum.

İnsanlar, niye birbirlerine güvenmezler, güven duygusunun kişiye vereceği yüksek cesaretten kendilerini mahrum ederler?

Emeklilik dönemimde öğrenmenin, öğrenici olmanın hazzını yaşıyorum, dostlarıma tavsiye ediyorum. “Halk Üniversitesi” adıyla faaliyetlerini sloganlaştıran KO-MEK kursları benim için fırsat oldu. Organizasyonda görev yapanlara teşekkür ediyorum. Gittiğim Sıhhi Tesisat Kursunda katılımcılardan duyduklarım beni ziyadesiyle üzüyor. Müteahhit olup malzemeden çalmayan neredeyse yokmuş. İnşaatın içinde bulunan işçi de usta da amele de mutlaka bir şekilde malzemeden, mesaiden çalar, her çaldığını kar bilirmiş. Müteahhit yönetmeliklerde belirtilen kaliteyi yüzde on düşürse on daireden birini, otuz daireden üçünü bedavaya getirirmiş. Müteahhit çalıyor, mühendis çalıyor; betoncu, elektrikçi, sucu çalıyormuş. Biz zavallı müşteriler de görselliğine bakarak daireleri beğenip alıyormuşuz. Kullanıcı olarak sonra arızalarla uğraşıyor, ilk depremde yıkılan binanın altında kalıyor, buna “Kader” diyoruz. Hırsızlığımızı “kader”le aklıyoruz. Biz, niye böyleyiz?

Domateslerin ezik ve çürüklerini arkada saklayıp gizlice baskülüne koyan satıcıya güvenmiyoruz, evimizi veya arabamızı sigorta ettirdiğimiz brokere güvenmiyoruz, memleketi yöneten siyasetçiye güvenmiyoruz. Biz niye böyleyiz?

Ayrıca kedimizi çok seviyoruz, bencilliğimiz üst seviyede. Bir yakınım, bir gün çocuklarıyla piknik yapan, çok sevdiği yeğeninin yanına gider. Sevgi ve coşkuyla ondan çay ister. Yeğeninden “Çay bize kadar, fazla yok.” cevabı alınca derin bir kırgınlık yaşar. Bir bardak çay kadar değerin olmadığını duyması onun bütün sevgisini öfke ve dargınlığa dönüştürür.

Verici olmak, güvenilir olmak kişiyi yücelten, değerli kılan nitelikler. Alarak değil vererek büyümek ve zenginleşmek, şeytani nefsi öldürerek elde edebileceğimiz ayrıcalık bir meziyet. En zor şartlarda dahi adaletten, yardımseverlikten, merhametten vazgeçmemek, bu niteliklere sadakatle bağlanmış biri olarak tanınmak ve bilinmek, istendiğinde herkesin kazanabileceği yüksek vasıflar.

Haşr suresindeki 9. ayet dikkatimi çekti. Allah (CC): “Onlardan (muhacirlerden) önce o yurda (Medine’ye) yerleşmiş ve imanı da gönüllerine yerleştirmiş olanlar, hicret edenleri severler. Onlara verilenlerden dolayı içlerinde bir rahatsızlık duymazlar. Kendileri son derece ihtiyaç içinde bulunsalar bile onları kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden, hırsından korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” buyurur. Bu surenin şu olay üzerine indirildiği rivayet edilir:

Bir adam Peygamberimiz (s.a.s.)’e gelerek: “Ben açım” der. Allah’ın Resul’ü, hanımlarının her birinden “Seni Peygamber olarak gönderen Allah’a yemin ederim ki evde sudan başka bir şey yok” cevabı alınca ashabına dönerek: “Bu gece bu şahsı kim misafir etmek ister?” diye sorar: Ensar’dan Ebu Talha, “Ben misafir ederim ya Resulallah” diyerek o yoksulu alıp evine götürür. Eve varınca hanımına: “Resulullah’ın misafirini ağırlayalım” der. Sonra: “Evde yiyecek bir şey var mı” diye sorar. Hanımı: “Hayır, Sadece çocuklarımın yiyeceği kadar bir şey var” diye cevap verir. Sahabi: “Öyleyse çocukları oyala. Sofraya gelmek isterlerse onları uyut. Misafirimiz içeri girince de lâmbayı bir bahaneyle söndür. Sofrada biz de yiyormuş gibi yapalım” der. Sofraya otururlar. Misafir karnını doyurur; onlar da aç olarak yatarlar. Sabahleyin Ebû Talha Peygamber’imizin yanına gider. Onu gören Allah Resulü: “Bu gece misafirinize yaptıklarınızdan Allah Teâlâ razı oldu” buyurur.

Bir medeniyetin inşası, bir toplumda huzurun sağlanması ancak fertlerin birbirine güvenmesi, varlık sebebinin başkasının varlığını yaşatmak, mevcut birikiminin bir emanet olduğuna inanması ile mümkündür. Yokluk içindeyken bile verici, cömert olmak, yardım eli uzatabilmek, kolay elde edilebilecek büyüklük seviyesi değildir. Bunu yapanlar, medeniyet inşa ettiler, tarih sayfalarındaki kıymetli yerlerini rol model olarak aldılar. Onlar kaybetmedi, kazandı; onların hikâyelerini dinlediğimiz halde hallerini hayatımıza indiremeyen bizler kayıptayız, bu bataklıkta debelendikçe batıyoruz.

Din anlayışımızda eksiklikler, insanlık anlayışımızda yanlışlıklar var. Bütün değerlerimiz gözden geçirilmeli, ıslah edilmeli. Toplumda bulunduğumuz yer, olay ve olgulara bakış açımız sorgulanmalı, huzurlu birey, toplum ve dünya için hedefler belirlenmeli. Vusulün ön şartı olan usul için yol haritası çizilmeli.

 Üzüntü ve hayretten kurtulmak, medeniyet inşası hareketinin figüranı olmak istiyorsak, hayatını ıskalayarak dünyayı terk edenlerden olmak istemiyorsak …