Reşat Nuri, Niğde civarında tren yolculuğu yaparken yanındaki köylü bir yolcu tren penceresinden dışarıyı işaret ederek şöyle der: “Faruk Nafiz’in hanı.” Güntekin, bu hatırasını “Anadolu Notları” isimli kitabında aktarır.
Yazar, şiirin mekâna verdiği bu gücü, şu cümlelerle dile getirir: “Büyük şairin han sahibi olduğu günleri de inşallah görürüz; fakat bu bina sadece unutulmaz “Han Duvarları” şiirinde tasvir ettiği han idi.” Biz buna “sözün gücü” diyoruz.
Bazı şehirleri haritalar tanımlar, bazılarını tarih kitapları anlatır. Bazı mekânları da ölümsüzleştiren, büyük şairlerin kalemidir. Bir şair bir dağın, bir nehrin, bir mabedin, bazen tarihi bir olayın ruhunu öylesine yakalar ki artık o eserle o mekân, olay birbirinden ayrılmaz hâle gelir. İşte Türk edebiyatı, bu bakımdan dünyanın en zengin hazinelerinden biridir.
Anadolu sadece bir coğrafya değildir; çiledir, hasrettir, vakurdur. Bunu en derinden hissettiren eserlerden biri, Faruk Nafiz Çamlıbel’in “Han Duvarları”dır. Şair, gördüğü yalnızlığı, garipliği ve insan sıcaklığını öyle güçlü anlatmıştır ki “Han Duvarları” bir şiir olmanın ötesinde, Anadolu’nun ruhunu yansıtan ayna olmuştur. “Han Duvarları”, Anadolu’nun fiziki ve ruhi tapusudur, dense abartmış olmayız. Söz, senetten güçlüdür.
Bursa, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Bursa’da Zaman” şiiriyle adeta zamanın dışına taşınmıştır. Tanpınar, Bursa’yı anlatırken yalnızca bir şehri değil, medeniyetimizin estetik anlayışını, mimarisini ve ruhunu da anlatır. Onun dizelerinde Bursa, geçmiş ile geleceğin buluştuğu ebedî bir iklim hâline gelir. İyi bir şiir, granitten sağlamdır.
İstanbul’un manevi zirvesi olan Süleymaniye Camii ise Yahya Kemal Beyatlı’nın “Süleymaniye’de Bayram Sabahı” şiirinde yalnızca taş ve kubbeden ibaret değildir. O şiirde cami, milletin hafızasıdır; bayram sabahı ise yüzyılların duasını taşıyan kutlu bir vakittir. Yahya Kemal, millet olmanın anlamını birkaç sayfaya sığdırmayı başarmıştır. Şiir, maddeyi manaya dönüştüren en güçlü mayadır.
Mehmet Âkif Ersoy’un “Çanakkale Şehitlerine” şiirini anlamadan 1915 Çanakkale Savaşı’nı kavrayabilmek mümkün değil. Çanakkale Zaferi, tarih kitaplarında rakamlarla anlatılabilir; ancak o cephede verilen fedakârlığın büyüklüğü Mehmet Âkif’in mısralarında hissedilir. “Bedr’in aslanları ancak bu kadar şanlı idi.” dizesi, milletimizin hafızasına kazınmış eşsiz ifadelerden biridir. Söz, gücünü şiirle gösterir.
Necip Fazıl, “Sakarya Türküsü”nde milletin kaderini, çalkantılarını ve yeniden diriliş ümidini o gür sesiyle haykırır. O ses, şiirde bütün bir milletin vicdanına dönüşür. Nehri her gördüğümde, şairin heyecanını hissederim yüreğimde. “Sakarya Türküsü”, Necip Fazıl’ın diğer adı olmuştur, milletin hafızasında. Sözün ve şiir zincirinden yoksun milletler, çürümeye mahkumdurlar.
İstanbul’un güzellikleri, Lale Devri Nedim’de ete kemiğe bürünmüştür Türk şiirinde. Nedim’in şiirlerinde İstanbul yalnızca bir başkent değil; hayatın, sanatın ve estetiğin merkezidir. “Bu şehr-i Sıtanbul ki bî-misl ü bahâdır, / Bir sengine yekpare Acem mülkü fedadır.” beytiyle şair İstanbul’un değerini hafızalara nakşetmiştir. Söz-şiir-musiki saç ayağı üzerine kurulan medeniyetler yıkılsalar da yok olmazlar.
Namık Kemal’in “Vatan yahut Silistre” adlı tiyatrosu, vatan sevgisini nesillere aşılamış; Tevfik Fikret’in “Sis” şiiri İstanbul’a farklı bir gözle bakmayı öğretmiştir. Mehmet Emin Yurdakul, Anadolu insanının sesini şiire taşımış; Arif Nihat Asya “Bayrak” şiiriyle milletin ortak heyecanını dile getirmiştir. Cahit Külebi’nin Anadolu şiirleri bozkırın samimiyetini hissettirirken, Karacaoğlan Torosları, Dadaloğlu Çukurova’yı ve Avşar yiğitliğini ölümsüzleştirmiştir. Yunus Emre ise Anadolu’nun gönül iklimini sevgi ve hoşgörüyle yoğurarak asırlardır yaşamaya devam eden bir medeniyet dili kurmuştur.
Büyük medeniyetler yalnızca saraylar, köprüler ve kaleler inşa etmez; büyük eserler de bırakırlar. Şiirler, taşın dile gelmiş hâlidir; şairler, söz mimarıdır. Onlar bir şehri anlatırken aslında o şehrin ruhunu, insanını, tarihini ve geleceğini anlatırlar. Bugün Bursa’yı gezen Tanpınar’ı, Süleymaniye’yi ziyaret eden Yahya Kemal’i, Çanakkale’ye giden Mehmet Âkif’i, Sakarya kıyısında dolaşan Necip Fazıl’ı hatırlıyorsa, bunun sebebi şiirin zamana meydan okuyan gücüdür.
Şehirleri kuranlar, yapıları inşa edenler, mimarlar; savaşları kazananlar, komutanlar olabilir; fakat o şehirlerin, o tarihin ruhunu yaşatanlar büyük şairlerdir. Türk edebiyatı da yüzyıllardır bunu başarmış, vatan toprağını kelimelerle nakış nakış işlemiş ve gelecek nesillere unutulmaz bir kültür mirası bırakmıştır.
Söz ve şiir deyip geçmeyelim. Sözün gücü olmazsa yumruklar, şiirin kıymeti yoksa bombalar konuşur.
Şimdi, sözü dinleyip anlama, şiiri de yazıp okuma vaktidir.
