23 Nisan 1920’de açılan İlk Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin başkanlık kürsüsünde Mustafa Kemal Atatürk’ün sağında ve solunda yer alan ilk Meclis Başkanvekillerinin (yardımcılarının) biri Mevlevi diğeri Bektaşi idi.
Türk tasavvuf tarihinin en köklü iki büyük akımının bu liderleri Konya Mevlânâ Dergâhının son postnişini (lideri) Abdülhalim Efendi (Çelebi) ve Hacı Bektaş Veli Dergâhı Çelebisi Ahmet Cemaleddin Efendi idi.
Laik bir cumhuriyet kurmayı hedefleyen ve ilerleyen yıllarda tekke ve zaviyeleri kapatacak olan Mustafa Kemal’in bu tutumu bir çelişki miydi?
Mustafa Kemal’in ailesinin dönemin Sünni-Hanefi Osmanlı İslam anlayışına bağlı, mahallelerinde temel dini vecibeleri yerine getiren, inançlı insanlar oldukları bilinmektedir. Doğup büyüdüğü Selânik ve Rumeli coğrafyası, özellikle Bektaşilik ve Mevleviliğin çok yoğun olduğu bir bölgeydi. Mustafa Kemal çocukluk ve gençlik yıllarında bu kültürle iç içe bir coğrafyada yaşamıştır.
Mustafa Kemal Anadolu ve Balkanlarda yaşanan İslam’ın Maturidi aklı ile Hanefi fıkhının, Ahmet Yesevi’nin “Hikmet” geleneğiyle yoğrulmuş hali olduğunun farkındaydı. Bu köklü gelenek; kul ile Allah arasında aracı tanımayan, bireyin aklını ve vicdanını hür tutmasını emreden berrak bir İslam anlayışı idi.
O, İslam tasavvufunun Türk milletinin estetik, ahlaki ve kültürel gelişiminde oynadığı tarihi rolün bilincindeydi. Türk milletinin manevi köklerinin buralardan beslendiğini biliyordu.
Ancak çoğu tarikat ve cemaatin dinin özünden, akıl ve bilimden uzaklaştığını ve yozlaştığını görüyordu.
Yönettiği TBMM’nin Mevlevi ve Bektaşi liderlerini başkan yardımcıları olarak seçmesinin sebebi sadece Mustafa Kemal’in yetişme tarzı değildi. Atatürk pragmatik bir liderdi, kurtuluş aşamasında toplumu ayakta tutacak her türlü meşru unsuru (din adamları, tarikat liderleri, aşiret reislerini) “vatanın kurtuluşu” ortak paydasında birleştirmeye çalıştı. Bu politika, dönemin şartlarında, akılcı ve gerçekçi bir siyasi dehanın ürünü idi.
1920 yılında İstanbul Hükümeti ve işgal güçleri, Anadolu hareketini “bir ayaklanma” veya “din düşmanlığı” olarak göstermeye çalışıyordu. Buna karşılık Mustafa Kemal, Türk toplumunun manevi dinamiklerini, özellikle de halk üzerinde etkisi büyük olan Mevlevilik ve Bektaşilik gibi kurumları Millî Mücadele’nin merkezine çekmek istiyordu.
Sivas Kongresi yolunda Hacı Bektaş dergâhı ziyaret edilmiş, milli mücadeleye Alevi-Bektaşi toplulukların desteği kazanılmıştı. Benzer şekilde Mevlevîhane de milli mücadelede rol almış, maddi ve manevi destek sunmuştu.
************************************
Nakşibendi Şeyhleri, Atatürk Ve Millî Mücadele
19. yüzyılda Osmanlı devleti, İslam birliğini sağlama politikası için Nakşibendî şeyhlerinin ve Halidî halkalarının ideolojik ve manevi desteğini alıyordu. Bu yüzden Nakşibendî tarikatı, Osmanlı bürokrasisi ve saray ile çok güçlü bağlara sahipti.
Kurtuluş Savaşı yıllarında İstanbul Hükümeti’nin ve hilafet merkezinin etkisiyle bazı Nakşibendî şeyhleri ve çevreleri Kuvayı Millîye hareketine mesafeli durmuştu. Hatta bir kısmı doğrudan Milli Kuvvetler hareketine karşı isyanların ideolojik ve örgütsel merkezini oluşturmuştur. (Millî Mücadele’ye destek veren Nakşibendî şeyhleri de vardı.)
Nakşibendî şeyhleri padişahlık ve halifelik makamını İslam’ın siyasi egemenliğinin yegâne teminatı olarak görüyordu. Bu makamların ilgası ve laik cumhuriyetin kuruluşu onlar için kabul edilemez bir kırılmaydı.
Kuvayı Millîye hareketine mesafeli Nakşibendî çevrelerinin tavrı zamanla düşmanlığa dönüştü. Şeyh Said İsyanı (1925) ve Menemen Olayı (1930) gibi Cumhuriyet rejimini hedef alan büyük ayaklanmaların arkasında Nakşibendî çevrelerinin etkileri görülmüştür.
Şeyh Said bir Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir. “Şeyh Said İsyanı” ise İngiltere’nin Musul üzerindeki stratejik çıkarları, Kürt milliyetçisi örgütlenmeler ve geleneksel tarikat-aşiret ağlarının iç içe geçtiği tarihi bir olaydır. İsyanın tam da Türkiye’nin Musul’a askeri bir harekât planladığı dönemde patlak vermesi, Ankara’nın dikkatini ve askeri gücünü iç güvenliğe yöneltmesi Musul’un İngiliz mandasında kalmasını sağlamıştır.
****
Bu durum, Atatürk’ün ve genç Cumhuriyet kadrolarının tarikatları “devlet güvenliğine ve laik düzene karşı potansiyel bir tehdit” olarak görmesine yol açmıştır.
Mustafa Kemal Atatürk, dini bireysel vicdanın sınırları içinde tutan, kamusal alanı ve hukuku tamamen akıl ve bilime emanet eden bir modernleşme modeli benimsemişti.
Siyasi otoriteye meydan okuyan, cumhuriyetin temel niteliklerini hedef alan tarikat yapılanmaları karşısında son derece sert ve kararlı bir devlet refleks gösterildi. İstiklal Mahkemeleri vasıtasıyla rejim karşıtı isyanlara liderlik eden veya destek veren şeyh ve dervişler yargılandı, cezalandırıldı.
Atatürk, dini duyguların istismar edilerek siyasi rejim aleyhine kullanılmasını “vatan hainliği” ile eşdeğer tutmuş, toplumsal barışın ancak laik ve millet egemenliğine dayalı bir devletle korunabileceğini savunmuştur.
1925 yılında, Tekke ve Zaviyelerin kapatılmasıyla birlikte, Kadirîlik, Rıfâîlik, Halvetîlik, Şâzelîlik ve diğer tarikatlar gibi Mevlevilik, Bektaşilik ve Nakşibendî tarikatı da yasal statüsünü kaybetti. Tekkeler kapatıldı, şeyhlik unvanları yasaklandı ve faaliyetler yeraltına çekilmek zorunda kaldı.
************************************
Biat Eden Değil Hür Vatandaş
Cemaat ve tarikat yapılarının temelinde yatan asıl tehlike, mensuplarının “bireysel iradesini” ortadan kaldırmasıdır.
Çoğu tarikat ve cemaat disiplininde mürit veya mensup, kendi aklını, vicdanını ve iradesini sorgusuz sualsiz bir “şeyhe” veya “hocaefendiye” devretmektedir. Akıl devre dışı bırakılmakta, tam bir itaat ve mutlak teslimiyet esas alınmaktadır.
Oysa modern cumhuriyet ve demokrasi rejimleri, tebaayı veya kulu “özgür bireye” (yurttaşa) dönüştürme iddiası üzerine kuruludur. Demokrasi; kendi kararlarını hür iradesiyle alan, sorgulayan ve hesap sorabilen hür vatandaşların omuzlarında yükselir. Tarikatların dayattığı “iradesiz mürit” ile demokrasinin gerektirdiği “bilinçli yurttaş” kimliği taban tabana zıttır.
Atatürk, “kula kulluk” zihniyetini yıkarak; millet iradesini egemenliğin tek kaynağı bilen hür bireylerin cumhuriyetini kurmak istemiştir.
Bugün devlet içinde ve toplumsal hayatta yaşanan kadrolaşma krizlerinin, liyakatsizliğin ve 15 Temmuz gibi akıl tutulmalarının kökeninde, bireyin kendi iradesini birilerine devretmesi ve teslimiyet kültürü yatmaktadır. (DEVAM EDECEK…)


