Sabah namazlarını mahalle camiinde cemaatle kılmayı adet edindim. Son zamanlarda bu adetime, namazın ardından pazar günleri mahalle pazarımıza uğrayıp etrafı gözlemlemeyi de ekledim.
Girişte, semtimizin simitçisi Hüsnü’yle karşılaşıyorum. Sıcak cümlelerle hâl hatır etmesi beni hem mutlu ediyor hem de kendine müşteri yapıyor. Hüsnü’de her türlü haber, dedikodu ve memleket yorumu mevcut.
Boya yaparken on üçüncü kattan düşmüş, kırılmadık yeri kalmamış ama yine de haline şükrediyor. Beni görür görmez soluk soluğa toplumun gidişatıyla ilgili gözlemlerini anlatmaya başladı. Ancak hava soğuk, vaktim kısıtlı.
“Sen yaptıklarından sorumlusun, başkasının hesabı sana sorulmayacak,” diyorum Hüsnü’ye. “Sen adaletten, hakkaniyetten ayrılma; kimseyi küçümseme, emanete hıyanetlik etme. Sağlık, servet, zaman, evlat, eş gibi sana verilen emanetleri iyi koru. Yukarıdakilerin de memleketi iyi yönetmesi için dua et, kazancına kanaat et, haram karıştırma; senden iyisi yok!”
Bu kısa telkinle yanından ayrılırken arkamdan sesleniyor: “Ablama selam söyle!”
Vakit, henüz sabahın alaca karanlığı… Mesleği pazarcılık olanlar ve mahsulünü değerlendirmek isteyen köylüler, tezgahlarını özenle ve aceleyle kurma telaşında. Bazıları daha erken gelmiş, hazırlığını bitirmiş; buharı yüzünü ısıtan çaylarını yudumluyor bir taraftan.
Cumhur, bir dönem öğrencim olmuştu. Ona takılıyorum bir miktar; o da tezgahının etrafında koşuşturuyor. Babasını hiç tanımadım, yanında her zaman getirdiği annesi ise evladının bu koşuşturmacasını sessizce seyrediyor.
“Annenin kıymetini bil,” dedim Cumhur’a. Değerinin bilinmesi tavsiyesini duymak yaşlı kadını mutlu etti. Eşimi sordu, ona selam söyledi.
Bugüne kadar hiç alışveriş yapmadığım esnafa bile iyi temennilerde bulunarak güne bir sinerjiyle başlamak istedim. “Siftah yapalım” diyenleri de kırmadım; maksat muhabbet olsun.
Uzun zamandır tanıdığım, yaşlıca bir karı-koca, soğuktan korunmak için büründükleri kalın elbiseleriyle bir o yana bir bu yana koşuyor. Adam, dibine kadar içtiği sigaranın dudağını yakacağının farkında bile olmadan tezgahını tertiplemeye çalışıyor. Kadın, bizlere hizmet etmek için ortaya koyduğu fedakarlıktan ötürü kendisine ettiğim teşekkürden pek hoşnut oluyor. Kocasının elindeki sigarayı işaret ederek, “Bu adama, en çok da kendine iyilik yapacaksın,” diyorum. Meğer hem kendisi hem de torunu çok yalvarmış; adam ise “Karıyı bırakırım, sigarayı bırakmam” diyormuş. Saçları ağarmış, yüz hatları derinleşmiş, kamburu çıkmış bu adama bakarak kadını teselli ediyorum: “İnanma, bu yaştan sonra seni bırakıp da kendini perişan etmez.”
Bu hoş olmayan cümle, kafamın içinde bir zilin çalması gibi beynimi zonklatıyor.
Osman Ağa meğer sohbetimize kulak kabartmış. Kendisine selam verdiğimde hemen lafa başladı: “İşte insanlar kendilerini böyle kandırıyor hocam!” dedi. “Yanlış bir iş yaptıklarında nefislerinden aldığı güçle o yanlışı meşrulaştıracak savunmalar geliştiriyor, masumlaştırıyorlar. Rüşvet vermeye ‘işi kolaylaştırma harcı’, tefeciliğe ‘yatırım’, faize ‘kredi’, hırsızlığa ‘köşe dönme’, kumara ‘bahis’, zinaya ‘aşk’, patavatsızlığa ‘özgüven’, çıplaklığa ‘çağdaşlık’, uyuşturucuya ‘özgürlük’, içki içmeye ise ‘sosyalleşme’ diyorlar. Güya kötülükleri allayıp pulluyorlar. Hangi pisliğe hangi kılıf uydurulursa uydurulsun hakikat değişmez. Zehre ‘bal’ desen de zehir yine zehirdir. Ateşin adını değiştirsek ateş yakmaktan vazgeçer mi?”
Osman Ağa, şapka çıkartacak laflar edince bir kez daha hayranlığımı kazandı. Ben onu normalde hafta sonu iki ayrı semt pazarına gelerek bahçesinden ya da komşularından topladığı ürünleri satan ve geceyi arabasında geçiren, biraz agresif yapılı bir köylü olarak tanırdım. Kendisinden ürün aldığımda mutlu olur, almadığımda ise sert üslubuyla sitem ederdi. Anadolu insanının saf irfanı, işte tam da bu olsa gerek.
Semt pazarları, o bölgede yaşayanların aynasıdır. Birbirini uzun süredir görmeyenlerin ayaküstü sohbetlerine tanık olmak, şehirdeki son dedikoduları ve haberleri almak, yaşanan ekonomik ve sosyolojik sıkıntıları tahlil etmek, her kesimden insanın ilişki düzeyini gözlemlemek ve en önemlisi kendi değer seviyeni test etmek için bundan daha iyi bir yer olamaz.
Sabahın keskin soğuğu, emaneti korumamı ve artık eve dönmem gerektiğini hatırlattı bana. Birkaç pazarcıya selam verip iyi insanlarla karşılaşmaları, helalinden bol kazanç elde etmeleri ve müşterilerine dürüst davranmaları yönündeki temennilerimi ilettikten sonra hızlıca döndüm evime.
Bu kısa sürede yaşadıklarım, doğruluğuna inandığım şu temel ilkelerimi bir kez daha tescilledi:
“Dünyanın en akıllısı sen değilsin, millet de aptal değil. Uyanıklık yaparak kısa vadeli kazanç elde etmek, uzun vadede yaşanacak huzursuzluğun ilk adımıdır. Haksız kazançla varlığa ulaşanlar, varlık içinde darlık çekmeye mahkumdurlar. İnsanlar ‘yük olanlar’ ve ‘yük alanlar’ diye ikiye ayrılır; sen yük alanlardan ol. Daima verici ol. Verecek hiçbir şeyin yoksa dahi tebessüm et, selam ver.”
Semt pazarları; müfredatı sürekli yenilenen bir okul, klasikler arasında yer alan tükenmez bir kitaptır. Okunmaya, anlaşılmaya ve ders çıkarılmaya değerdir. Unutulmamalıdır ki, bu hayat mektebinin iklimini solumayanların davasının karşılıksız, sözünün etkisiz, duasının beyhude, hayatının ise koca bir sükût-u hayal olması kaçınılmazdır.
