27 Mayıs 1960 Darbesi Sonrasındaki Yassıada Duruşmaları Hakkında, Doç. Dr. Nasrullah Uzman ile Konuştuk.

40

(Üçüncü ve Son Bölüm)

 

Oğuz
Çetinoğlu:
27 Mayıs 1960 askerî darbesi sonunda Millî Birlik Komitesi
(MBK), Demokrat Parti (DP) mensuplarının yargılanmasına karar verdi. Bu
noktadan devam edebilir miyiz?

Doç.
Dr. Nasrullah Uzman:

DP’lilerin yargılanacakları yer olarak Marmara
Denizi’nde,
Burgaz Adası’nın 2,5 mil batısında 47 metre yüksekliğinde, 180 metre
genişliğinde ve 280 metre uzunluğundaki Yassıada seçildi. Yassıada, 1947
yılında Hidiv İsmail Paşa’nın mirasçılarından satın alınmış ve Deniz Topçu ve
Hareket Sınıf Okulları Eğitim Tesisi olarak hizmete sunulmuştu. Yassıada’nın
modern askerî tesislere kavuşturulması ise DP döneminde Deniz Kuvvetleri
Komutanı Oramiral Sadık Altıncan’ın çabaları ile gerçekleşti. Emekli olduktan
sonra DP’den milletvekili seçilen Sadık Altıncan, ne hazindir ki 27 Mayıs’tan
sonra diğer DP’lilerle birlikte Yassıada’da yargılananlar arasında yer aldı.
Üstelik kendisinin armağan ettiği bir tüfeğin sergilendiği vitrinin hemen
yanındaki odaya hapsedildi.

Darbeden
sonra Ankara’da Harp Okulu’nda, İstanbul’da ise Davutpaşa Kışlası’nda tutulan DP’liler,
sıkı güvenlik önlemleri altında Yassıada’ya sevk edildi.DP’lilerin Yassıada’ya
sevk işlemleri darbeden 2 gün sonra başladı ve yaklaşık 20 gün içerisinde
tamamlandı.
18
Haziran 1960 tarihi itibariyle DP’li milletvekili ve bakanlar Yassıada’ya sevk
edildi.

Harp
Okulu’ndaki
DP’liler
Yassıada’ya götürülmek üzere Etimesgut havaalanından nakliye uçaklarına
bindirildi ve
Yeşilköy Havaalanına getirildi. Buradan da
Yeşilyurt’taki iskeleye getirildi ve vapurla Yassıada’ya sevk edildi. Birçok
DP’li, Harp Okulu’nun kapısından çıktıkları andan Yassıada’ya getirilene kadar
şiddet ve
hakarete maruz kaldı.
Adnan Menderes ve Celal Bayar ise diğerlerinden ayrı
olarak farklı uçaklarla Yeşilköy Havaalanına getirildi. Herhangi bir kötü
muameleye de maruz bırakılmadı.

Çetinoğlu: Kaç kişi vardı?

Doç. Dr. Uzman:27 Mayıs’tan
hemen sonra Ankara ve İstanbul’da gözaltına alınıp Yassıada’ya nakledilen DP’li
sayısı 592’ydi. Bunlar arasında Cumhurbaşkanı, Başbakan, Bakanlar, DP’li
milletvekilleri, Genelkurmay Başkanı, Hava ve Deniz Kuvvetleri Komutanları,
valiler ve yüksek bürokratlar vardı. Sonradan bazı polis şefleri ve
yolsuzluklara adı karışan bir kısım işadamı da Yassıada’ya sevk edilecekti.
Bütün DP milletvekilleri gözaltına alındı. Ancak DP listesinden bağımsız
milletvekili seçilen Milli Mücadele kahramanı Ali Fuat Cebesoy’a dokunulmadı.
Gözaltına alınanlar arasında DP’li 7 kadın milletvekili de vardı. DP’liler
Yassıada’da üç gruba ayrıldı ve özel bölmelere yerleştirildi. Buna göre Celal
Bayar ve Adnan Menderes, pencereleri demirli özel odalara yerleştirildi ve başlarına
muhafız olarak birer subay dikildi. Subayların, sanıklarla konuşmaları
yasaklandı ve odalarına dinleme cihazları yerleştirildi. Her ikisi de
arkadaşlarından tecrit edildi. İkinci grubu güney bölgedeki binalara
yerleştirilen eski bakanlar ve DP Tahkikat Encümeni üyesi milletvekilleri
oluşturdu. Üçüncü grubu oluşturan milletvekilleri ve diğer tutuklular ise
topluca koğuşta tutuldu.

Çetinoğlu: Disiplin adına
neler yapılıyordu?

Doç. Dr. Uzman: Yassıada’da
tutuklu bulunan DP’liler sabah saat 07.00’de kalkıyorlar ve kahvaltılarını saat
07.30-08.00 arasında yapıyorlardı. Demokrat Partililer kahvaltıya, yemek
yedikleri barakalara, havalandırmaya veya mahkemeye tek sıra halinde askerlerin
gözetimi altında gidiyorlar ve bu sırada birbirleriyle konuşturulmuyorlardı.
Konuşma yasağı yemek yedikleri esnada da geçerliydi. Adadaki yemekler zaman
zaman tatsız ve doyurucu olmaktan uzak bulunuyor ve şikâyet konusu oluyordu.
Sabah kahvaltısında ise bazı günler farklılık göstermekle birlikte peynir,
reçel, tereyağı, zeytin ve çay veriliyordu. Saat 12.00’de olan öğlen yemeğinde
yine bazı günler farklılık olmakla birlikte et yemeği, pilav, makarna, kuskus
ve hoşaf; saat 18.00’deki akşam yemeğinde ise çorba, ıspanak ya da pırasa veya
kapuska ve her akşam yoğurt veriliyordu. Birçok milletvekili Yassıada’da
kaldığı süre boyunca psikolojik ve fizikî şartların sebep olduğu problemler neticesinde
kilo kaybetti. Bu hususta Sinan Demirbilek tarafından kaleme alınan “
Demokrat
Partililerin Anılarında Yassıada” isimli eseri zikretmekte fayda var. Bu eserde
DP’lilerin Yassıada’daki yaşamları hakkında oldukça ilginç bilgiler var.

Mesela 11 Ağustos 1960 tarihinde Demokrat Partililere
Yassıada’ya dair bir dizi kısıtlamalar ve kurallar içeren birer talimatname
dağıtıldı. Bu talimatnameye göre Yassıada’da gerekli düzenlemeler yapıldı;
Demokrat Partililer 50 kelime ile sınırlı da olsa aileleriyle mektuplaşmaya
başladı; koğuşta geçirdikleri zamanlarda ise bol bol kitap okuduve yabancı dil
çalıştı. Bunların yanı sıra Demokrat Partililer birbirlerine hikâye
anlattıkları gibi neredeyse her akşam aralarından birine konferans verdirdiler.
Bu konferanslarda Tahsin Yazıcı Kore hatıralarını anlatırken; Burhan Belge
felsefe; Altemur Kılıç Amerika; Ekrem Cenani İngiltere’de parlamentarizm ve
Rıfkı Salim Burçak Türk dış politikası konularında konuşma yaptı. Fatin Rüştü
Zorlu Yeni Harman sigarasının paket kapaklarını kırmızı ve mavi renge boyayarak
bir deste iskambil kâğıdı yaparak bazı akşamlar yemekten sonra koğuş
arkadaşlarına iskambil kâğıtlarından fal bakarak vakit geçirdi. Akşam 9 ise
-ışıklar açık olmak şartıyla- herkes için yatma saatiydi. Demokrat Partililer,
haftada bir olmak üzere hamamdan faydalanıyor; tıpkı hamam gibi kantine ve
berbere de sırayla gidiyorlardı. Banyo bulunan birinci ve ikinci koğuştakiler
dışında kalan vekiller, banyo ihtiyaçlarını subaylara ait duşlarda yarım saat
süreyle gideriyorlardı. Banyo günleri dışında yıkanma ihtiyacı duyanlar ise
nöbetçi subaydan izin çıkması halinde banyo olan koğuşlara gidiyorlar; izin
çıkmaması halinde ise mintax şişelerine su doldurup radyatörün üzerinde ısıtmak
suretiyle tuvalette duş almak durumunda kalıyorlardı. Mektup veya paketleri
gelenler, öğleden sonra tesellüm bürosuna çağırılıyordu. Bu zaman dilimi yakınlarından
gelen mektup, eşya veya bir haber alacakları için günün en heyecanlı ve en
mutlu saatleriydi. Haftada bir 3-4 koğuş bir arada hava almaya çıkarıldığı
zamanlarda ancak ayrı koğuşlarda kalanlar birbirlerini görmek ve konuşmak
fırsatı bulabiliyordu. Bakanların durumu ise vekillerden biraz da farklıydı;
onlar, vekillerden ve diğer DP’lilerden daha sıkı bir denetime tabi
tutuluyordu. Bakanlar, dörder kişilik odalarda kalıyor ve oda arkadaşlarından
başka herhangi bir kişiyle görüştürülmüyordu. Yassıada’da DP’lilere günde yarım
saat havalandırma hakkı tanınmışsa da bakanlar ilk üç ay boyunca havalandırmaya
çıkarılmamıştı.

Çetinoğlu: Güvenlik açısından
hangi tedbirler alınıyordu?

Doç. Dr. Uzman: DP’liler,
Yassıada’da son derece sıkı güvenlik önlemleri altında tutuluyordu;
Yassıada’nın güvenliğini muhrip ve hücumbotlar sürekli devriye gezmek suretiyle
sağlıyordu. Güvenlik önlemlerinden Yassıada’daki yakınlarını ziyaret etmek
isteyen siviller de nasibini alıyordu; mesela aileleri, tanıkları ve
izleyicileri Yassıada’ya götüren Fenerbahçe Vapuru’nda yolcuların ancak
tuvalete gitmek için yerlerinden kalkmalarına izin veriliyordu. MBK tarafından
hazırlanan “Yassıada broşürü” ise
henüz hüküm giymemiş olan sanıkları daha işin başında “hükümlü” gibi gösteriyordu.

Yassıada’da
Demokrat Partililerin, kendilerine zarar verebilecekleri düşüncesiyle bıçak,
jilet gibi delici ve kesici alet bulundurmaları yasaktı. Bu yüzden meyveleri
bile elleriyle soymak durumunda kalıyorlardı.

Çetinoğlu: Yargılama
işlemleri nasıldı?

Doç. Dr. Uzman: MBK üyelerinin
imzasıyla
12
Haziran 1960’da 27 Maddeden oluşan “1924
tarih ve 491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanunu’nun bazı hükümlerinin kaldırılması
ve bazı hükümlerinin değiştirilmesi hakkındaki geçici kanun
” kabul edildi.
Söz konusu kanunun 27 Mayıs 1960’tan itibaren geçerli olduğu ifade edildi.
Kanunun birinci bölümünde “
İktidar Partisi idarecileri tarafından Anayasa’nın çiğnenmesi, Türk
Milletinin bütün fert ve insanlık hak ve hürriyetlerinin ve masuniyetlerinin
ortadan kaldırılması, muhalefet murakabesi işlemez hale getirilerek tek parti
diktatoryası kurulması suretiyle TBMM fiilen bir parti grubu durumuna
düşürülmüş ve meşruluğunu kaybetmişti. Ordu Dâhili Hizmet Kanunu’nun 34.
maddesi ile ‘Türk yurdunu ve Teşkilâtı Esasiye Kanunu ile tayin edilmiş olan
Türk Cumhuriyeti’ni kollamak ve korumak’ vazifesi kendisine verilmiş olan Türk
Ordusu, vatandaşı birbirine düşürmek suretiyle Türk Vatanını ve milli varlığı
tehlikeye koymuş olan eski iktidara karşı bu mukaddes kanuni vazifesini yerine
getirmek ve Hukuk Devletini yeniden kurmak için Türk Milleti adına harekete
geçerek, Milleti temsil vasfını kaybetmiş olan Meclisi dağıtıp iktidarı, geçici
olarak, MBK’ne emanet etmiştir.
” denilerek
darbeye meşruiyet kazandırılmak isteniyordu. Kanunun 24. Maddesi ile 1924
Anayasası’nın neredeyse yarısıyürürlükten kaldırılıyordu. Bu sayede
Cumhurbaşkanı Bayar’ın yargılanmasının önü açıldığı gibi 65 yaşını geçenlerin
idam edilemeyeceği hükmü de kaldırılmış oluyordu. Bu da henüz yargılama
yapılmadan Darbecilerin Milli Mücadele’nin Galip Hocası, Atatürk’ün son
Başbakanı Celal Bayar hakkında verecekleri hükmü açık ediyordu.

MBK, kanun yapma yetkisi de dâhil
olmak üzere birçok yetkiyi uhdesinde topladı. Kanunun 6. Maddesiyle de
DP’lileri yargılamak üzere “Yüksek Adalet
Divanı
” ve “Yüksek Soruşturma Kurulu
oluşturuldu.
Yüksek Adalet Divanı’nın işlerini kolaylaştırmak için
askerî rejimin seçtiği 30 kişilik üyeden oluşan Yüksek Soruşturma Kurulu, 7
Temmuz 1960’ta, Yargıtay 6. Ceza Dairesi Başkanı Celalettin Kurelma’nın başkanlığında
çalışmalarına başladı. Ancak Celalettin Kurelma’nın sağlık nedenleriyle
görevini bırakması üzerine Yüksek Soruşturma Kurulu başkanlığına Hayrettin
Şakir Perk getirildi. Yüksek Soruşturma Kurulu’nun çalışmaları sırasında
sanıklar ve yakınları mal beyanına tâbi tutuldu. Bazılarının taşınır ve
taşınmaz malları hakkında ihtiyati haciz kararı alındı. Soruşturma süresince
sanıklar, avukatlarıyla görüştürülmediği gibi haklarında düzenlenen belgeleri
incelemelerine de izin verilmedi. Yüksek Soruşturma Kurulu’na bağlı olarak
oluşturulan alt kurullar 1960 yılının Temmuz ortalarında Yassıada’ya giderek
başta Celal Bayar ve Adnan Menderes olmak üzere tüm sanıkları sorguladı.
Dolayısıyla Yassıada’da açılacak davaları Yüksek Soruşturma Kurulu belirledi.
10 yıl boyunca Türkiye’yi yöneten Demokrat Parti kadrosunu yargılamakla görevli
hâkimler, görev yerleri olan Yassıada’ya 3 Ekim 1960 tarihinde gitti. Hâkimler
için Heybeliada’daki Panorama Oteli, aylığı 2.000 lira olmak üzere kiralanıp
lojman haline getirildi ve etrafı tel örgülerle çevrilerek “yasak bölge” ilan edildi. Yassıada hâkim
ve savcıları, yaklaşık bir yıl boyunca burada konakladı. Görevlerine ise
Cumhurbaşkanlığı’na ait Acar motoru ile gidip-geldi. Atatürk’e ait Savarona
Yatı da Yüksek Adalet Divanı üyelerinin emrine tahsis edildi.

14 Ekim
1960 tarihinde başlayan Yassıada yargılamalarında toplam 19 ayrı dava görüldü.
Demokrat Partililerin Yassıada’da yargılandıkları 19 dava şunlardı:

*Anayasayı
İhlal, *Ankara ve İstanbul Olayları, *Arsa, *Barbara, *Bebek, *Çanakkale ve
Geyikli Olayları, *Değirmen, *Demokrat İzmir Gazetesi’nin Tahribi,
*İpar-Transport,*İstimlak Yolsuzluğu, *Kayseri Olayları, *Köpek, *Örtülü Ödenek,
*Radyo, *Topkapı Olayları, *Vatan Cephesi, *Vinylex, *Zimmet (Hayrettin
Erkmen-Zeyyad Mandalinci), *6-7 Eylül Olaylarıile alakalıDavalar.

Çetinoğlu: Kararlardan da
kısaca bahsedebilir misiniz?

Doç. Dr. Uzman: Yargılamalar,
15 Eylül 1961 tarihinde tamamlandı. 203 gün boyunca davalara bakıldı. Toplam
287 celse yapıldı ve bu celseler 1033 saat sürdü.

Çetinoğlu: Kararları da
özetleyebilir misiniz?

Doç. Dr. Uzman: Muhakeme
edilen 592 sanıktan 228’i hakkında başsavcı tarafından idam cezası istendi. 47
kişi beraat etti. 143 kişi 4 yıl 2 ay, 117 kişi 5 yıl, 15 kişi 6 yıl, 6 kişi 7
yıl, 2 kişi 8 yıl, 17 kişi 10 yıl, 1 kişi 20 yıl ağır hapis, 30 kişi müebbet
hapis, 14 kişi idam cezâsına çarptırıldı, 11’inin cezası MBK tarafından müebbet
hapse çevrildi. Yalnızca 3 kişi idam edildi;
Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu(16
Eylül 1961)
, Maliye Bakanı Hasan Polatkan (16 Eylül 1961) ve Başbakan Adnan Menderes (17 Eylül 1961). İdamlar Türk demokrasi tarihine kara
bir leke olarak geçti.

16 Ekim
1962’de bütün cezalardan 4’er yıl indirilmesi, 7 yıla mahkûm olanların şartlı
olarak serbest bırakılması hükmünü taşıyan af kanununu TBMM’de kabul edildi. Bu
aftan 283 kişi faydalandı. 1966 yılında çıkarılan yeni bir af kanunu ile Yassıada
mahkûmlarının kamu hakları, 1969-1973 yılları arasında seçme ve seçilme hakları
geri verildi. Eski cumhurbaşkanı olarak Cumhuriyet Senatosu üyeliğine hak
kazanan Celal Bayar, bu hakkı kullanmayacağını açıkladı.

 

Not: Bu yazı, 25, 26, 27 Mayıs 2019 târihlerinde ÖNCE VATAN GAZETESİ’nde yayınlanmıştır.

Doç. Dr. NASRULLAH
UZMAN:

 

Kahramanmaraş’ın
Elbistan ilçesinde doğdu. Elbistan’da başladığı ilk-orta öğrenimini Mersin’de
tamamladı. 2005 yılında Kafkas Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih
Bölümü’nden mezun oldu. 2008 yılında aynı üniversitenin Sosyal Bilimler
Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı’nda ‘İttihat ve Terakki Dönemi Türk-Rus
İlişkileri (1908-1918
)’ konulu tezi ile yüksek lisans eğitimini
tamamladı. 2013 yılında ‘Türkiye’nin
Mülteci ve Muhacir Politikaları (1923-1947)
’ konulu tezi ile Gazi
Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Türkiye
Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı’nda doktora eğitimini tamamladı. 2019 yılı
Nisan ayında Doçent oldu. Hâlen Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Edebiyat
Fakültesi Tarih Bölümü’nde görev yapmakta olup Türkiye Cumhuriyeti Tarihi
alanında çalışmalarına devam etmektedir. Evli ve iki çocuk babasıdır.

 

 

(BİTTİ)

Önceki İçerikAsil ve Yüce TÜRK Milleti Hainleri Unutmayacaktır
Sonraki İçerikİstanbul’un Fethinin 568. Yılı Hepimize Kutlu Olsun
Avatar photo
28 Kasım 1938 tarihinde Bafra’da doğdu. İlk ve ortaokulu doğduğu şehirde bitirdikten sonra Ankara Ticaret Lisesi ve Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi’nde okudu. İş hayatına Ankara’da muhasebeci olarak başladı. Ankara ve Karabük’te; muhasebeci, mali müşavir ve profesyonel yönetici olarak devam etti. İstanbul’da, demir ticareti ile meşgul oldu. SSCB’nin dağılmasından sonra Türk Cumhuriyetlerinde sanayi yatırımları gerçekleştirmek üzere çok ortaklı şirket kurdu. Şirketin murahhas azası olarak Azerbaycan’da ve Kırım’da tesis kurup çalıştırdı. 2000 yılında işlerini tasfiye etti. İş hayatı ile birlikte yazı hayatı da devam etti. İlk yazısı 1954 yılında Bafra’da yayımlanmakta olan Bafra Haber Gazetesi’nde başmakale olarak yer aldı. Sonraki yıllarda İlhan Egemen Darendelioğlu’nun Toprak Dergisi’nde, Son Havadis ve Tercüman gazetelerinde yazıları yayımlandı. Türk Ocakları Genel Merkezinin yayımladığı Türk Yurdu dergisinde yazdı. İslâm, Kadın ve Aile, Yörünge, Ufuk, Emelimiz Kırım, Papatya, Tarih ve Düşünce, Yeni Düşünce, Yeni Hafta, Sağduyu, Orkun, Kalgay, Bahçesaray, Türk Dünyâsı Târih ve Kültür, Antalya’da yayımlanan Nevzuhur, Kayseri’de yayımlanan Erciyes ve Yeniden Diriliş, Tokat’ta yayımlanan Kümbet, Kahramanmaraş’ta yayımlanan Alkış dergilerinde, Dünyâ ve Kırım’da yayımlanan Kırım Sadâsı gibi gazetelerde de imzasına rastlanmaktadır. Akra FM radyosunda haftanın olayları üzerine yorumları oldu. 1990 – 2000 yılları arasında (haftada bir gün) Zaman Gazetesi’nde köşe yazıları yazdı. Hâlen; Önce Vatan Gazetesi’nde, yazmaktadır. Oğuz Çetinoğlu; Türk Ocağı, Aydınlar Ocağı, ESKADER / Edebiyat, Sanat ve Kültür Araştırmacıları Derneği ve İLESAM / Türkiye İlim ve Edebiyat Eseri Sâhipleri Meslek Birliği Üyesidir. Yayımlanmış Kitapları: 1- Kültür Zenginliklerimiz: (2006) 2- Dört ciltte 4.000 sayfalık Kronolojik Tarih Ansiklopedisi: (2008 ve 2012), 3- Tarih Sözlüğü: (2009), 4- Okyanusa Açılan Kapılar / Tefekkür Mayası Röportajlar: (2009). 5- Altaylardan Hira’ya Türk-İslâm Dostluğu: (2012 ve 2013), 6- Bilenlerin Dilinden Irak Türkleri: (2012), 7- Türkler Nasıl ve Niçin Müslüman Oldu: (2013), 8- Türkmennâme / Irak Türkleri Hakkında Bilmek İstediğiniz Her Şey: (2013). 9- Türklerin Muhteşem Tarihi: (Nisan 2014 ve Nisan 2015) 10- 115 Soruda Türk İslâm-Âlimi Mâtüridî (Röportaj): 2015) 11- Cihad – Gazi – Şehid: Kasım 2015. 12-Yavuz Bülent Bâkiler Kitabı (2016 Mehmet Şâdi Polat ile birlikte) 13-Her Yönüyle Kâzım Karabekir (2017 Mehmet Şadi Polat ile birlikte) 14-Dil ve Edebiyat Dergisi / İlk 100 Sayı Bibliygorafyası (2017 Mehmet Şâdi Polat ile birlikte) 15-Büyük Türk İslâm Âlimi Serahsî (2018), 16-Âyetler ve Hadisler Rehberliğinde Kutadgu Bilig’den Seçmeler (2018), 17-Edib Ahmet Yüknekî ve Atebetü’l-Hakayık (2018), 18- Büyük Türk İslâm Âlimi Mâtürîdî (2019), 19-Kâşgarlı Mahmud ve Dîvânu Lugati’t-Türk (2019). 20-Duâ / Huzura Açılan Kapılar. (2019) 10-Yesevi Yayıncılık, 12-Yakın Plan Yayınları, 13-Boğaziçi Yayınları, 14-Dil ve Edebiyat Dergisi, diğer kitaplar Bilgeoğuz Yayınları tarafından yayımlanmıştır.